“Can çekişmek”

Deyimin arkasında çok hassas bir tıbbi gözlem yatar: ölüm yaklaştıkça nefes alma zorlaşır, hasta sanki canını "çekmeye" çalışır. Bu somut tıbbi durum, halk dilinde son aşamanın metaforuna dönüşmüştür. "Can çekişmek" hem fiziksel ölüm anını hem soyut çöküşü anlatır.

Deyim hem ciddi tıbbi anlamda hem mecazî olarak kullanılır. Bir hastane odasında ölüm döşeğindeki birini "can çekişiyor" diye anlatmak gerçek tıbbi anlamdır; bir şirketin kapanmaya yakın olmasını "şirket can çekişiyor" diye anlatmak mecazî kullanımdır. Bağlama göre tonu çok değişir.

Deyim Türk halk hikmetinde ölümün doğal bir parçası olarak kabul edildiği bir kavramı ifade eder. Atasözü "Doğan ölür, dikilen yıkılır" hayatın geçici doğasını hatırlatır. Eş anlamlı deyimler arasında "Son nefesini vermek", "Çöküşte olmak" ve "Sonu yakın olmak" yer alır. Modern tıpta "agonal breathing" (acılı solunum) gerçek can çekişmenin tıbbi karşılığıdır. Olgun bir tutum, can çekişen birine — gerçek anlamda ya da mecazî anlamda — saygıyla yaklaşmak, gereksiz acı vermekten kaçınmaktır.