“Eline su dökememek”

Deyimin arkasında eski Osmanlı saray ve konak yaşamından bir görüntü yatar: bir efendinin ya da büyük bir ustanın yanında, ona hizmet edenlerin en küçük görevi onun "eline su dökmek" — yani el yıkamasına yardım etmek — olurdu. Bir kişiye "eline bile su dökemez" demek, yani onun en alt kademesindeki yardımcı olamayacak kadar yetersiz olduğunu söylemektir. Bu somut hizmet ilişkisi, hayatın diğer alanlarında üstünlük karşılaştırmasının metaforuna dönüşmüştür.

Deyim sanatçılar, sporcular, bilim insanları, ustalar arasında karşılaştırma yapılırken çok kullanılır. Bir genç müzisyen, ustasıyla karşılaştırıldığında "eline su dökemez" denir; bir acemi futbolcu, efsane bir oyuncuyla kıyaslandığında aynı şey söylenir. Deyim büyük bir saygı ifadesidir aslında — birinin sıradan değil, eşsiz olduğunu vurgular.

Deyim çoğu zaman büyük ustaların hatırasını yaşatmak için kullanılır: "O ustanın eline kimse su dökemez." Bu cümle, bir efsanenin yaşatılmasıdır. Atasözü "Usta olan ustadan korkmaz" da ustalığın derinliğini farklı bir yönden anlatır. Eş anlamlı deyimler arasında "Yanına yaklaşamamak" ve "Tırnağı olamamak" yer alır. Olgun gözlem, herkesin bir alanda usta, bir alanda acemi olduğudur; bu deyim, gerçek ustaların eşsizliğini onurlandırmak içindir.