“Saçını süpürge etmek”

Deyimin arkasında çok güçlü ve dokunaklı bir görsel imge yatar: bir kadının saçını bile süpürge gibi kullanarak yer süpürmesi, kendi en kıymetli varlığını feda ettiğini gösterir. Saç, özellikle Türk-İslam kültüründe kadının onurunun sembolüdür; onu süpürgeye dönüştürmek demek, kendinden tamamen vazgeçmek demektir. Bu somut görüntü, en üst düzey fedakârlığın metaforuna dönüşmüştür.

Deyim çoğu zaman anneler için kullanılır: çocukları için yıllarca kendinden vazgeçen, gece uykusunu, gündüz dinlenmesini, hatta kendi sağlığını feda eden anneler. Ama yalnız anneler için değil — bir hasta yakını, sevdiği için her şeyi yapan bir eş, bir öğrencisi için ömrünü adayan öğretmen — hepsi "saçını süpürge etmiş" denilebilir. Bu, en üst takdir biçimidir.

Deyim Türk halk hikmetinde özveri kavramının en güzel ifadelerinden biridir. Atasözü "Anne hakkı ödenmez" bu fedakârlığın boyutunu kabullenir. Eş anlamlı deyimler arasında "Canını dişine takmak" ve "Hayatını feda etmek" yer alır. Modern psikolojide "selfless devotion" (özverili adanmışlık) bu deyimin akademik karşılığıdır. Olgun bir gözlem, saçını süpürge edenlerin çoğu zaman hak ettiklerini değil, sevdiklerinin başarısını mutluluk saydığıdır.