Maddenin Dönüşümü

Bir mum, bir eksilme, bir soru… Mumlukta göremediğim balmumunun peşinden varlığın dönüşümüne uzanan bir düşünce yolculuğu.

Gece, sessizliğin ve gizemin perdesini odanın üzerine örterken yakılan o tek mum, yalnızca zamanı değil, kendi görünür varlığını da sessizce tüketiyordu.

Sabah uyandığımda mumun hâline baktım. Zihnimi kurcalayan bir soru vardı: Eriyen onca balmumu nereye kaybolmuştu?

Yandaki henüz yakılmamış mum bütün heybetiyle dururken, yanan mumun büyük bir kısmı ortadan kaybolmuştu. Ne mumlukta birikmiş ne de etrafta belirgin bir iz bırakmıştı. Evdekilere sordum, kimsenin temizlemediğini söylediler. Oysa ortada koca bir eksilme, geriye kalmış küçücük bir mum parçası vardı.

İnsan düşünmeden edemiyor: Balmumu gerçekten yok mu olmuştu, yoksa biz mi artık onu göremiyorduk?

Meğer bu kayboluş, maddenin dönüşümünde saklıymış.

Balmumu, mumun hammaddesidir. Isıyla karşılaştığında önce eriyerek sıvıya dönüşür. Fitil, sıvı balmumunu yukarı taşır; alevin sıcaklığıyla balmumu buharlaşır ve yanıcı buharları havadaki oksijenle tepkimeye girer. Bu kimyasal süreç sonucunda başlıca karbondioksit ve su buharı oluşur. Eksik yanma gerçekleştiğinde ise bir miktar kurum ve başka yanma ürünleri de ortaya çıkabilir.

İşte gözümüzün önünde eksilen o madde, artık ilk hâliyle karşımızda değildir. Balmumunun kendisi olduğu gibi havada asılı kalmaz; onu oluşturan karbon ve hidrojen atomları, yanma sonucunda başka moleküllerin yapısına katılır. Üstelik bu dönüşümde havadaki oksijen de sürece dâhil olur.

Demek ki mumun kısalmasının sebebi yalnızca eriyip akması değil, büyük ölçüde yanarak başka maddelere dönüşmesidir. Mumlukta kalan küçük balmumu kalıntısı ise bu dönüşümün dışında kalmış, yanmamış kısmından ibarettir.

Peki, o madde nereye gider?

Oluşan karbondioksit ve su buharı havaya karışır. Artık balmumu olarak göremediğimiz madde, başka bileşiklerin içinde varlığını sürdürür. Bir zamanlar katı bir gövde olan mum, kimyasal dönüşümün ardından gözle göremediğimiz gazların oluşumuna katılmıştır.

Bu düşünce zinciri insanı doğanın derinliklerine, onun bitmeyen dönüşüm döngüsüne götürüyor. Bitkiler, fotosentez yoluyla havadaki karbondioksiti kullanarak organik maddeler üretir. Böylece yanma sonucunda ortaya çıkan karbondioksitin bir kısmı, uygun koşullarda yeniden canlılığın döngüsüne katılabilir. Ancak bu, her mumun atomlarının mutlaka bir bitkiye veya başka bir canlıya ulaşacağı anlamına gelmez.

Doğada madde, farklı biçimlerde ve farklı süreçlerle dolaşır. Bir yerde açığa çıkan, başka bir yerde yeni bir oluşumun parçası olabilir. Değişen biçimlerdir; atomlar ise bu dönüşümlerin içinde varlığını sürdürür.

Belki de bizi yanıltan, varlığı yalnızca gördüğümüz biçimiyle tanımlamamızdır. Oysa gözden kaybolan her şey yok olmuş değildir. Bazen bir şeyin varlığını sürdürebilmesi için önce bildiğimiz hâlinden ayrılması gerekir.

Mumun ışığı söner, gövdesi küçülür, balmumu eksilir. Fakat madde, dönüşümün başka bir aşamasında yoluna devam eder.

Görünmez olmak, yok olmak değildir; bazen varlık, yalnızca biçimini değiştirerek gözümüzün erişemediği bir yerde yaşamaya devam eder.

Hamiye GÜL