Geçenlerde aklýma geldi eski günlerim, çok  düþündüm. Ýnsan eski dostlarýyla bir araya gelince ,geçmiþte yaptýklarýndan ettiklerinden vazgeçemiyor dili döndüðünce söylüyor bir bir.. Hatýrýnda kalanlardan anlatýp dostu da evet ya nerde o günler demesiyle  anýlar pekiþiyor ama bir kurt insanýn içerisine girip yiyor…  Teknoloji, bilgisayarlar, sosyal paylaþým aðlarý  çocukluðumuzu öldürmüþ durumda… Günümüz gençleri bilgisayarda kaç tane oyun varsa hepsini biliyor oynuyor.  Lakin geleneðimizde oynanan oyunlarýn hem fiziksel hem zihinsel hem de ruhsal geliþimine faydalý olan bu oyunlarýmýzýn yerine saðlýðýmýzý bozan bizi bir mekana baðlayan düþünme yeteneðinden yoksun  býrakan, saðlýksýz bir ortamýn içine sokulmuþ bir þekilde oynuyor sanal oyunlarýný günümüz çoçuklarý. Ne bir sayýþmaca biliyorlar ne de bir tekerleme… Elektrik kesildiðinde sanki tüm hayatlarý bitiyor anasýný kaybetmiþ kuzuya dönüyor adeta.

          Kaybettiðimiz þey küçük bir þey deðildi aslýnda koca bir geçmiþ, yýllardýr süregelen bir gelenek. Belki çýkýþ amacýný bilmediðimiz bir tarih bir mitolojik ögenin devamýydý belki bu kaybettiklerimiz.  Bu gün kaybettiðimiz bir saðlýktý her þeyin kolaylaþtýðý bu zamanda belki de huzursuzluðumuzun sebebiydi. Oynayýp oynana doymadýðýmýzdan uyuyup  uykumuzu almadýðýmýzdan kaynaklanan bir durum olsa gerek … Bilinmez ama çömçe gelin bizlerden bir þeyler ister bilinen  su götürmez gerçek artýk bu. Çocukluðumuzda arkadaþlarýmla oynadýðým bu oyuna þimdi baþka bir gözle bakmam gerektiðini anladým.  Farklý bir gözle incelemem hatýrlattý hatýralarým.          

          Bu oyunu  biz genellikle kurak geçen ve yaðmura ihtiyaç duyulan senelerde orta yaþ çocuklar tarafýndan oynadýðýmýz bir oyundu. Fakat biz bunu acýktýðýmýzda da  bu oyunu aleyhime kullanýp aç kalmakta kurtulmak için yapardýk. Herkesin evi vardý olmasýna ama canýmýz farklý bir yemek yemek istediðinde bu oyuna baþ vururduk. Ama    büyüklerimizin  de isteðiyle de yaptýðýmýz olurdu . Genellikle babam, amcam ve diðer köylüler yaðmur ihtiyacýndan dolayý büyükler “yaðmur duasý”na çýkarken bizlerde  kendi mahallemizde kapý kapý dolaþýp bu oyunu oynayarak Allah’a dua ederek  yaðmur yaðdýrmasýný isterdik.  Ama önce çömçe gelinimizi yapardýk; küçük bar çapraz tahta çakardýk. Bir insanýn kol ve bacaklarýný andýran bu çapraz tahtaya yýrtýk veya eski bir elbise giydirirdik. Oyun grubunun baþý, eline bu “Çömçe Gelin”i alarak arkadaþlarýný da peþine takar ve kapýlarý teker  teker dolaþmaya baþlarlardýk, benim en sevdiðim  þeyde tekerlemesini söylemek olurdu. Çaldýðýmýz kapýlar açýlýnca oyunu oynadýðýmýz arkadaþlarýmla hep bir aðýzdan þu tekerlemeyi söylerdik:

Çömçe gelin nur ister

 Allah’tan rahmet ister

 Koç koyun kurban ister

 Göbekli harman ister

Ver Allah’ým ver bir yaðmurdan bir sel.

             Bu tekerlemeden sonra isteðimize geçer adeta çömçe gelinin elçisi olurduk ve çömçe gelinin istediklerine geçerdik;

Çomçalý gelin çom ister

Bir kaþýcýk yað ister

Yað olmazsa bal olsun

Benim gönlüm hoþ olsun

Yað verenin oðlu olsun

Bulgur verenin kýzý olsun

             Kapýyý açan tanýdýðýmýz bu tekerlemeyi dinledikten sonra o ana kadar elinde hazýrladýðý kova ile Çömçe Gelin’in baþýna su dökerdi, hiç unutamam bazý evler suyu bizim baþýmýza serperdi.  Bu arada ev sahibi bize, þeker  verip  evinden uðurlardý. Bu gezi her kapýda ayný þekilde   bir süre devam ederdi.  Biz yemek yapacak kadar malzeme toplayana kadardý genellikle. Topladýðýmýz malzemelerle köyde evcilik oynadýðýmýz kýzlara kýsýr yaptýrýp hep birlikte  güle eðlene yerdik.

             Doðal yaþamda her þey yolunda gitmeye bilir. Ýlk insanlarda  bu yolunda gitmeyen doða olaylarýnýn amacýný nedenini bulmaya çalýþmýþlardýr. Ýþte  o bulduklarý çözümleri  insanoðlu törenleri aktivite haline getirmiþ ve tarihine bilmediðimiz zamanlardan beri oynanýla gelmiþtir.  Günümüzde halkbilimcilerin ve antropologlarýn ritüel diye adlandýrdýðý bu törenlerden birisi olan çömçe gelin ne zamandan beri oynanýldýðý bilinmemekle beraber Orta Asya kökenli bir oyundur. Bu oyun nice çocuklarýn eðlencesi olmuþ, niceleri kocaman kazanlara topladýklarý yemeklik malzemeleri doldurup daðýtarak yemiþler nice insanlarýn bu törenlerde elleri açýlýp Allah’tan þükür dileyip  yaðmur istemiþlerdir. Dayanýþma ve kaynaþma ortamýnýn oluþtuðu bu törenlerde yeni  halk anlatý türlerinin oluþmasýna ve yayýlmasýna da ortam teþkil etmiþlerdir. Atalarýmýzda dediði gibi “deðirmen iki taþtan sohbet iki baþtan” baþlayýp sýcacýk ortamlar oluþmuþtur bu çömçe gelin törenlerinde. Günümüzde insanlar birbirlerine çok yakýn olduðu halde sohbet “iki baþtan” baþlamayýp suskunluk liderliðini korumakta dayanýþma faaliyetlerimiz þehirlerde ölmüþ halde, köylerde de can çekiþmektedir.   Biraz bu oyunun görülmeyen tarafýndan bahsedeyim;

         Ýnsanlar hangi medeniyette olursa olsun hangi dili kullanýrsa kullansýn daima diðer insanlarla ortak bir takým temel unsurlarý aynýdýr. Bu unsurlardan bir tanesi de su unsurudur. Suyun stratejik bir öneme sahip olmasý toplumlarýn yerleþik hayata geçmesiyle baþlamýþtýr. Ýnsanlar çevreye ve topraða baðlandýklarýnda yaþamsal faaliyetlerini devam ettirmek ve ürettiði ürünün yetiþebilmesi için doðal çevreye suya olan ihtiyaç artmýþtýr. . Ýnsanlarýn doðal gereksinmesinden öte, suyla olan iliþkileri hem kültürel yapýlarýný da fiziksel yapýlarýný etkilemiþtir. Eski çaðlardaki içme suyu için yapýlan oluklar, tarla sulamak için yapýlan su çarklarýna su kanallarýna  dönüþmüþ bu dönüþüm su deðirmenlerini oluþmasýný saðlamýþ bu deðiþimler ise zamanýmýzdaki modern hidro elektrik barajlarýna kadar uzanmýþtýr. Suyun ana kaynaðý olan yaðmurlarý insanlar hep kutsal sayýlmýþlardýr. Yerleþik düzene geçen toplumlarda yaðmurun yaðmamasý kýtlýðýn bir habercisi olarak algýlanmýþ ve yaðmur yaðdýrma isteði törensel davranýþlara dönüþmüþtür.

              Türk yaðmur yaðdýrma törenlerinin  Orta Asya kültüründen izleri vardýr.  Bu tören Ýslamiyet’in kabulüyle  Ýslam’a göre uygulanýp gelmiþtir.  Orta Orta Asya Türk kültüründe elbiselerin ters giyilmesi, yaðmur yaðdýrma temsilleri, yaðmur taþlarý ya da taþý baðlantýsý, çocuklarýn aðlatýlmasý, hayvan kafatasý ve iskeletlerinin toplanmasý, toplu yemek âdetleri, Ýslamiyet’te olmayan eski kültür izleri bizi Orta Asya yaðmur yaðdýrma törenlerine kadar götürüyor. Yaðmur yaðdýrma iþlemlerine halk, yaðmur duasý adýný vermektedir. Çocuklarsa buna deðiþik yerel adlar takmýþlardýr; “bodi, bodi bostan, dodu, gode, gode gode, göde göde, gelin, gelin gok, çomça gelin, çömçe gelin, kepçe gelin, çullu kadýn, kepçe kadýn, çalý gezme, çulla kepçecik” Trakya ve Balkanlarda da “dedule ve dodole” adýyla ayný âdet yaygýn bir biçimde sürdürülmektedir. Ayrýca Çin kültüründe, Akadlarda, Sami dinlerinde de bu tür törenlerin yapýldýðýný bilinmektedir. Eski Türk adetlerinde bütün köylüler toplanýp bir kýz bir erkek seçermiþ. Bunlar gelin ve güvey gibi giydirilip süslenirmiþ. Bütün köylü gelin ve güveyi kapý kapý gezdirerek evlerden buðday, pirinç, bulgur vb. toplarlarmýþ. Buðday veren ev sahibi gelinle damadýn üstüne bir çomça þu dökermiþ. Gelin kýlýðýna giren kiþiye çomçalý gelin adý verilirmiþ. Çömçeli gelin oyununu tarihin her yerine her zamanýna koymak mümkün lakin geleceðin bir yerine koymak ise çok güç unutulup gidiyor. Yaþý geçmiþ insanlar eskiden oynardýk aman yavrum deyip söze baþlarken  belki de o güne olan özlemleri göz çapaklarýný huzursuz eden yaþlardan görmek mümkündü. Çömçeli gelinin veya baþka hangi oyun olursa olsun insanlarýn hoþ zaman geçirdiði dayanýþmanýn saðlandýðýný görmek mümkündü.

            Gelin  olgusuna bakacak olursak bütün toplumlarda temizliðin saflýðýn simgesidir. Çünkü gelin çocuklar tarafýndan oluþturulmuþ yeni bir insan. Bu insan kukla dahi olsa onun adýyla isteme yapýlmasý bize bunun mitolojik kökeninden de haberdar etmektedir. Nasýl ki kurþun dökerken ya da buna benzer þamanik ögelerde “bu el benim elim deðil Fatma ananýn elidir” denilerek yapýlýyorsa  burdaki bu gelinde ayný þekilde Orta Asya’dan  beri getirdiðimiz ak Umay’ýn Bir temsili figürü olabilme olasýlýðý çok yüksektir. Eskiden anlamlý bir töreni ifade eden bu ritüeller zamanda deðiþime uðrayýp insanlara batýl inanç gelmektedir. Oysa ki bizim þimdi ki inandýðýmýz tüm unsurlar uyguladýðýmýz tüm ritüeller oyunlar belki bir asýr sonra yaþayan insanlara batýl inanç gibi deðersiz hurafe gibi geleceðini dile getirmeden  yapamayacaðým. Bu oyunda baþka bir unsurda çocuklar tarafýndan  yapýlan bu ritüel; çocuklarýn saflýðý temizliði daha günahsýz sayýlmalarý gelin olayýyla ayný olup yapanda temsili gösterilen çömçe gelinde ayný durumlarý içermektedir. Dinimizde de bu olgu geçerli olup çocuklar günahsýz sayýlmýþlardýr. Benim tahminlerime göre çömçe gelin Umay anayý iþaret etmektedir  bu ritüeli gerçekleþtiren insanlar ise genellikle çocuklar olmasý dolayýsýyla Göktanrý’nýn  çocuklara yardýmcý olmasý için gönderdiði umay ilahesi olmasý muhtemeldir.  Burada edilen dua ise günahsýz kiþilerin duasýdýr ve kabulü olduðuna inanýlýr dinimizce.

       Ne  kadar ne zamandan beri geldiði bilinmese de insanlar uzun yýllar bu törenleri yapmýþlar ve günümeze getirmiþlerdir. Bizimde amacýmýz bu oyunlarýmýzý ister çömçe gelin olsun ister beþ taþ olsun ister loð çekiþi olsun ister çizgi ister süllenpe olsun bizlere düþen görev bu oyunlarý  çocuklarýmýza öðretmek beraber oynamak olacaktýr. Bizden çömçe gelin ne ya ne tuz ne de bulgur ister çömçe gelin sadece hatýrlanmak oynanmak ister, folklor araþtýrmacýlarýn hazýrladýðý kitaplarda tozlanýp kirlenmek ister. Çömçe gelin hafýzalarda kalmakta istemez sadece oynanmak ister, kendi adýna da olsa paylaþmak ister mutlu  akýllý saðlýðý sýhhati yerinde  bireyler olarak eylemlerde yaþamak ister çömçe gelin. Sadece çömçe gelinde deðil binlerce oyunumuz oyuncaðýmýz bunlarý ister. Sanmayýn çok þey ister elektirik istemez, format istemez güncelleme hiç istemez  hatta hiç para da çýkmaz cebinizden hatta komþularýnýz vermiþ olduðu yiyecekler yeter de artar bile. Çömçe gelin hatýrlanmak oynanmak ister…