“Göz açtırmamak”

Deyimin arkasında çok güçlü bir görsel imge yatar: "göz açmak" düşünmek, etrafa bakmak, fırsat değerlendirmek demektir. "Göz açtırmamak" demek, "düşünme, etrafa bakma, fırsat değerlendirme imkânı vermemek" demektir. Bu somut görüş metaforu, halk dilinde sürekli baskının ifadesine dönüşmüştür.

Deyim spor karşılaşmalarında, iş rekabetinde, askerî harekâtlarda, eğitim ortamlarında, hatta ilişkilerde sıkça kullanılır. Bir takımın rakibine göz açtırmaması, bir patronun çalışanlarını sürekli denetlemesi, bir ana babanın çocuğunu sürekli sorgulaması — hepsi bu deyimin örnekleridir. Bağlama göre olumlu (etkili strateji) ya da olumsuz (boğucu davranış) tonlar taşır.

Deyim sportif ve rekabetçi bağlamda olumlu kullanılır: "Takım rakibe göz açtırmadı, 5-0 kazandı." Aile ve ilişki bağlamında olumsuz kullanılır: "O kadar göz açtırmıyor ki, nefes alamıyorum." Atasözü "Aşırı nezaket lehte olmaz" aşırılığın olumsuz sonuçlarını hatırlatır. Eş anlamlı deyimler arasında "Nefes aldırmamak", "Rahat vermemek" yer alır. Modern psikolojide "controlling behavior" (kontrol edici davranış) bu deyimin olumsuz karşılığıdır. Olgun bir tutum, hangi konuda göz açtırmamanın etkili strateji, hangisinde sınır ihlali olduğunu ayırt etmektir.