“Nutku tutulmak”

Deyimin arkasında çok güçlü bir bedensel deneyim yatar: insan büyük bir şokla karşılaştığında konuşma yetisi geçici olarak askıya alınır; sözcükler bulunmaz, ses çıkmaz. "Nutku tutulmak" demek, "konuşma yetisinin tutulması, kelimelerin tıkanması" demektir. Bu fizyolojik tepki, halk dilinde aşırı şaşkınlığın metaforuna dönüşmüştür.

Deyim olağanüstü güzellikler, beklenmedik kötü haberler, akıl almaz başarılar, garip karşılaşmalar gibi durumlarda kullanılır. Sevdiği kişiyle beklenmedik karşılaşmasında nutku tutulan, vefat haberi alınca nutku tutulan, müthiş bir manzara karşısında nutku tutulan — hepsi bu deyimle anlatılır. Hem olumlu hem olumsuz şokları içerir.

Deyim modern psikolojide "tonic immobility" (donma tepkisi) ve "selective mutism" (seçici dilsizlik) kavramlarıyla bağlantılıdır. Beyin, kabul edilemeyecek kadar büyük bir bilgiyi anlık olarak işleyemediğinde, bedensel ve sözsel donma yaşanabilir. Atasözü "Söylenecek şey yoksa söyleme" bazen sözsüzlüğün de bir ifade olduğunu hatırlatır. Eş anlamlı deyimler arasında "Ağzı açık kalmak", "Söyleyecek söz bulamamak" yer alır. Olgun bir tutum, nutku tutulmuş bir an yaşandığında, sonradan kelime bulup duyguları ifade etmeye çalışmaktır.