Kur'an Merkezli İslam Anlayışı Sorumluluk Ve Tebliğ

İslam tarihinin en köklü tartışmalarından biri, dinin asli kaynağının ne olduğu ve bireyin bu kaynak karşısındaki sorumluluğunun sınırlarının nasıl belirleneceği meselesidir. Kur'an'ın Allah'ın kelâmı olduğu ve kıyamete dek geçerliliğini koruduğu tüm Müslümanlarca kabul görmektedir; ancak bu kabulün pratik yansımaları, yüzyıllar içinde ciddi biçimde tartışmalı hale gelmiştir. Hadis derlemeleri, fıkıh mezhepleri, kelam ekolleri ve siyasi iktidarların şekillendirdiği geleneksel din anlayışı, zamanla Kur'an'ın önüne geçmiş; Müslümanların büyük çoğunluğu Allah'ın kitabından değil, insan eliyle oluşturulmuş yorumlardan beslenmeye başlamıştır. Burada, söz konusu meseleyi dört temel eksen üzerinden ele alacağız; bireysel sorumluluğun kapsamı ve sınırları, elçilik kurumunun Kur'an'daki işlevi, nebi ve resul kavramlarının doğru anlamlandırılması ve son olarak tarihsel tahrif sürecinin İslam toplumları üzerindeki yıkıcı etkileri. Temel argümanı şudur: Kur'an, insanlık için kesintisiz bir hidayet rehberi olmaya devam etmekte; her birey, yalnızca kendi zihinsel kapasitesi ve imkânları ölçüsünde bu kitaptan sorumlu tutulmaktadır. Hiçbir şeyh, âlim ya da mezhep otoritesi bu bireysel sorumluluk ilişkisinin arasına giremez. 

BİREYSEL SORUMLULUK VE KUR'AN'DAN HESABA ÇEKİLME

Sorumluluğun Kaynağı Olarak Kur'an

Müslümanın Allah'a karşı sorumluluğunun dayanağı, hiç tartışmasız biçimde Kur'an'dır. Bunun nedeni yalnızca Kur'an'ın ilahi kelâm olması değil; aynı zamanda tahrif edilmekten korunmuş, mütevâtir yolla nesilden nesle aktarılmış ve bugün elimizde eksiksiz hâliyle mevcut olan tek ilahi belge olmasıdır. Geleneksel anlayışta hadis ve sünnet, Kur'an'ın yanına ikinci bir teşri kaynağı olarak yerleştirilmiştir. Oysa bu yaklaşım, beraberinde ciddi sorunlar doğurmaktadır: Hadisler birinci veya ikinci asırdan sonra derlenmiş ve isnat zincirleri tartışmalıdır. Mezhepsel farklılıklar, siyasi hesaplar ve kültürel alışkanlıklar bu rivayetlerin şekillenmesinde belirleyici rol oynamıştır. Bu tabloda bireyin asıl olarak tutunması gereken ip, Allah'ın koruması altında olan Kur'an'dır.

Gücün Yettiği Kadarıyla Sorumluluk İlkesi

Kur'an, sorumluluğun mutlak ve sınırsız olmadığını, aksine bireyin kapasitesiyle doğru orantılı olduğunu açıkça ifade eder. Bakara Suresi 286. ayetteki "Kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez" ifadesi, İslam hukukunun ve ahlakının temel ilkelerinden birini ortaya koymaktadır: Teklif-i mâlâ yutak, yani kişinin taşıyamayacağı yükü ona yüklemek, Allah'ın adaletine aykırıdır. Bu ilkenin pratik sonucu son derece önemlidir: Kur'an'ı okuyup anlayabilen bir kişi, anladığı kadarıyla sorumludur. Allah'ın adaleti bunu gerektirmektedir. Zuhruf Suresi 44. ayetteki "Şüphesiz o sana ve kavmine bir öğüttür. Ve ileri de sorulacaksınız" ifadesi ise bu sorumluluğun gerçek ve kaçınılmaz olduğunu vurgulamaktadır. Öğüt verilmiştir; hesabı da sorulacaktır. Ancak bu hesap, kişinin anlayabildiği sınırlar içinde kalacaktır.

Mazeretin Sınırları: Elçi Yokluğu ve Kur'an'ın Sürekliliği

Maide Suresi 19. ayet, son derece dikkat çekici bir bağlam içinde iner: "Ey kitap ehli! Kesinlikle elçilerin arasının kesildiği dönemde bize bir müjdeleyici ve bir uyarıcı gelmedi demeyesiniz diye size gerçekleri açıklayan elçimiz geldi." Bu ayet, elçi yokluğunu bir mazeret olarak ileri sürmenin önünü kapatmak amacıyla indirilmiştir. İsra Suresi 15. ayet de bu çerçeveyi tamamlar: "Ve Biz, elçi göndermedikçe azap edecek değiliz." Bu iki ayeti birlikte okuduğumuzda şu tablo ortaya çıkmaktadır: Azap için elçi gönderilmesi şarttır. Bu ayetler bugün de aynen geçerlidir. 

ELÇİLİK KURUMU VE NEBİMİZ MUHAMMED'İN ROLÜ

Elçi İtaatının Gerçek Anlamı

Nisa Suresi 80. ayet, elçiye itaatin Allah'a itaat anlamına geldiğini bildirir: "Kim elçiye itaat ederse kesinlikle Allah'a itaat etmiş olur." Bu ayet, yüzyıllar boyunca Nebimiz Muhammed'in her sözünü, her davranışını, hatta onun adına rivayet edilen her hadisi dini bağlayıcılık çerçevesine sokmak için araçsallaştırılmıştır. Oysa ayetin bağlamı çok daha net bir anlam taşımaktadır. Elçiye itaat, elçinin kendi kişisel görüşlerine ya da sonradan ona atfedilen rivayetlere itaat değildir. Elçiye itaat, onun ilettiği mesaja yani Kur'an'a itaattir. Zira elçi, gönderenin temsilcisidir; görevin sınırları gönderen tarafından çizilmiştir. Bu sınırı aşan bir elçinin eylemleri, göndereni bağlamaz. Dahası Hakka Suresi 44 ve 45. ayetlerde bu gerçek açıkça tescillenir: "Ve eğer bize bazı sözler uydursaydı elbette onun gücünü alırdık." Bu ayetler, Nebimiz Muhammed'in dini konularda Allah'tan bağımsız konuşma yetkisine sahip olmadığını bizzat Allah'ın ağzından ilan etmektedir. Ahkaf Suresi 9. ayetteki "Ben, bana vahyolunandan başkasına uymam" ifadesiyle Nebimiz Muhammed'in kendi beyanı da bu gerçeği pekiştirmektedir. Nur Suresi 54. ayetteki "elçiye düşen açıkça bildirmekten başkası değildir" hükmü ise elçinin misyonunu nihai biçimde tanımlamaktadır: tebliğ. Ne hüküm koymak, ne din oluşturmak, ne de Kur'an'ın ötesinde bir şeriat inşa etmek.

Vahyin Sınırladığı Otorite

Nebimiz Muhammed'in otoritesinin kaynağı, onun şahsi üstünlüğünden değil, Allah'ın vahyini taşıyor olmasından kaynaklanmaktadır. Bu ayrım son derece önemlidir. Ona itaatin Allah'a itaat sayılmasının yegâne sebebi budur. Dolayısıyla Nebimiz Muhammed'i Kur'an'ın dışında ve üstünde bir din kaynağı olarak konumlandırmak, onun gerçek statüsünü yükseltmek değil, bizzat çarpıtmaktır. Haşa, Nebimiz Allah değildir; o, Allah'ın seçip gönderdiği, vahiyden başka şeye uymadığını beyan eden bir elçidir. Onu Kur'an dışında bir otorite haline getirmek, aslında ona karşı yapılmış en büyük haksızlıktır; çünkü bu tutum, onun bizzat reddettiği bir rolü ona yüklemektedir.