Gayb Bilgisi Öngörü Ve Tevhid

Gayb bilgisi Allah'a mahsus bir sıfattır. Gaybı bilme iddiası, ister doğrudan ister dolaylı olsun, bu sıfatı başkasına nispet etmek anlamına geldiği için tevhid açısından sorunludur. Buna karşılık nedensellik ilişkilerine dayanan olasılıksal öngörü gayb iddiası değildir. İkisini ayıran ölçüt, bilginin kaynağı ve kesinlik iddiasıdır.

1. Kavramsal çerçeve. Gayb, duyularla ve akıl yürütmeyle doğrudan ulaşılamayan, yani insanın epistemik erişimi dışında kalan alandır. Kur'an bu alanı Allah'a tahsis eder: "Gaybın anahtarları yalnızca O'nun yanındadır, onları O'ndan başkası bilmez" (En'âm 6/59). Neml 27/65 aynı hükmü göklerdeki ve yerdeki herkes için tekrarlar. Lokman 31/34'te kıyametin zamanı, yağmurun inişi, rahimlerdeki durum, yarın kazanılacak şey ve ölümün yeri sayılır. Bunlar hem fizikî hem toplumsal hem de bireysel olayları kapsar. A'râf 7/188'de Nebimiz Muhammed'in kendisi bile gaybı bilseydi daha fazla hayır elde edeceğini söyler. Yani gayb bilgisi resullerin doğal bir yetisi değildir. Bu, konunun kesinlik iddiası boyutunu gösterir.

2. Tarihsel hipotez: isabetli tahminden evliya tasavvuruna. Geçmişte bazı kimseler isabetli tahminlerde bulunmuş, çevrelerinin bu tahminlerin dayandığı yöntemi bilmemesi yüzünden bu isabetler gaybı bilmeye yorulmuş ve bu kişilere olağanüstü statüler atfedilmiştir. Bilgi kaynağı şeffaf olmadığında başarı, mistik bir yetenek olarak algılanır. Bu, antropolojide ve bilişsel psikolojide iyi bilinen bir örüntüdür: isabetler hatırlanır, yanlışlar unutulur (doğrulama yanlılığı ve seçici hafıza) ve mekanizması anlaşılmayan başarı doğaüstü sayılır. Bu süreç, gayb bilgisini Allah'a ait sayan itikadî çizginin zamanla aşınmasına yol açmıştır. Ancak geçmiş şahısların gerçekte hangi yöntemleri kullandığı bugün belgelenemez. 

3. Modern öngörü yöntemleri ve gayb ayrımı. Günümüzde istatistik, veri bilimi, jeoloji ve ekonometri, geçmiş verilerden olasılık çıkarır. Bu, Kur'an'ın da işaret ettiği sünnetullahın, yani Allah'ın evrende koyduğu düzenliliklerin okunmasıdır. "Bu verilere göre şu durumun gerçekleşme olasılığı yüksektir" cümlesi üç açıdan gayb iddiasından farklıdır:

- Kaynağı gözlemlenebilir veri ve yöntemdir, gizli bir bilgi değildir.

- Sonuç olasılık ve hata payı taşır, kesinlik iddia etmez.

- Yanlışlanabilir. Yanlış çıktığında model revize edilir, iddia sahibinin statüsü zedelenmez.

Bilimin bu geçici ve gözden geçirilebilir doğası, Popper'dan beri bilim felsefesinin temel kabulüdür. Bugün kullanılan modellerin bir kısmı zamanla yetersiz görülüp yerini başka yöntemlere bırakacaktır. Bu bir zayıflık değil, yöntemin doğasıdır. Ancak bunu bilimin bütünüyle yanlış çıkacağı biçiminde ifade etmek yerine, bilimsel bilginin kesin değil geçici olduğu biçiminde söylemek daha isabetlidir. 

4. Örnek alanlar. Aşağıdaki örneklerde de aynı ayrım geçerlidir.

Deprem: Fay hatlarının geçmiş davranışına bakarak bir bölgede belirli bir süre içinde büyük deprem olma olasılığını söylemek mümkündür. Ancak tarih, saat ve büyüklük vermek, yani "şu gün şu saatte olacak" demek kesin bir bilgi iddiasıdır ve mevcut bilimin de erişemediği bir alana girer. Lokman 34'teki "yağmurun inişi" ve "yarın ne kazanacağı" ifadeleri bu tür belirli olay bilgisini kapsar.

Üniversite bölüm sıralaması ve taban puan: Geçmiş yılların verileri, kontenjan ve aday sayısı bir aralık tahmini sağlar. Buysa yalnızca fark tabanlı trend analiziyle yapılabilir. Ancak belirli bir bölümün belirli bir yıl hangi sıralamayla kapanacağını önceden kesin olarak bilmek mümkün değildir. Yalnız fark tabanlı trend analiziyle bazı bölümlerin hangi aralıkta kapatacağı bilinebilir. Çünkü sonuç, henüz gerçekleşmemiş binlerce bireysel tercihe bağlıdır.

Altın, borsa, döviz: Piyasa fiyatı, milyonlarca aktörün geleceğe dair beklentisinin sonucudur. Etkin piyasalar hipotezine göre fiyatlar mevcut bilgiyi zaten yansıttığı için belirli bir değerin belirli bir tarihte gerçekleşeceğini kesin söylemek epistemik olarak imkânsızdır. Eğilim analizi yapılabilir, ancak "şu tarihte şu fiyata çıkacak" demek kesinlik iddiasıdır.

Üç örnekte de ortak nokta şudur: Olasılık dile getirmek meşrudur, belirli ve kesin gelecek bilgisi iddia etmek ise gayb sınırına girer.

5. Şirk boyutu. Bir kimsenin "ben gaybı biliyorum" demesi ya da böyle bir iddiayla anılması, Allah'a mahsus bir sıfatı başkasına nispet etmek olduğu için tevhid açısından sorunludur. 

Bu metin üç önermeye dayanır: (1) Kesin ve belirli gayb bilgisi Allah'a mahsustur. (2) Olasılıksal öngörü, sünnetullahı okumaya dayanan meşru bir çabadır. (3) Bu iki alanın karıştırılması, hem itikadî hem epistemik bir hatadır.