Ömer Bin Abdülaziz

ÖMER BİN ABDÜLAZİZ: SALTANATIN ORTASINDA ADALET ARAYIŞI

“İslam tarihinde vicdanı iktidarın önüne koymaya çalışan bir hükümdar”

Uzun zamandır kafamı kurcalayan bir mesele vardı. Onca okuduğum kitapların hiç birinde Ömer Bin Abdülaziz’in adaletiyle ilgili bilgiler görmedim. Mesele şu; Dini günlerde, Cuma hutbelerinde veya dört büyük mezhep diye aklımıza kazınan mezheplerde, aile meclislerinde ve tarikatçıların dilinde hep Hattaboğlu Ömer’in adaletinden bahsedilir. Bahsedilmelidir elbette ama 1.Ömer öznesi üzerinden İslam’ın bir adalet dini olduğu anlatılırken neden 2. Ömer’in reformları ve adaleti anlatılmaz. Onca dayatmalara boyun eğmediği gizlenir. İslam tarihinde sadece 1. Ömer mi gelip geçti! Bunu merak ettiğim için wikipedia.org’da biraz gezindim ve bulduğum uzun makaleyi kısaltarak paylaşmak istedim. Bulduğum makalede maalesef aklıma takılan o meşhur sorunun cevabını göremedim. Neden 2. Ömer’in adı hiçbir yerde yok. Kasıt mı var, yoksa üç yıllık kısa dönemde halifelik yaptığı için mi. Ya da 1. Ömer gibi fetihten fetihe at koşturmadığı için mi! Yoksa çekememezliğin bir sonucu muydu?

Okuyalım bakalım…

İslam tarihinin sekizinci Emevî halifesi Ömer bin Abdülaziz, yaklaşık 680 yılında Medine'de doğdu. Hz. Ömer'in soyundan gelen Ömer bin Abdülaziz, 717 yılında halife oldu ve 720 yılında, henüz kırklı yaşlarındayken hayatını kaybetti. Yaklaşık iki buçuk yıl süren yönetimi, kısa olmasına rağmen İslam siyasi tarihinde önemli bir iz bıraktı. 

İktidarın anlamını sorgulayan bir yönetici

Ömer bin Abdülaziz, iktidarı yalnızca devletin gücünü koruma aracı olarak görmemeye çalıştı. Emevî yönetiminde Arap kökenli Müslümanlarla Arap olmayan Müslümanlar arasında oluşan eşitsizlikleri gidermeye yöneldi. Özellikle İslam'ı kabul etmiş Arap olmayanlardan cizye alınması uygulamasına karşı çıktı. Müslüman olanların, kökenleri nedeniyle farklı bir vergi yükü altında tutulmaması gerektiğini savundu. Bu yaklaşım, dinî aidiyetin etnik ayrıcalıklara üstün tutulması yönünde önemli bir adımdı.

Yönetiminde kamu hazinesinin hükümdarın veya hanedanın özel malı olmadığını vurgulayan bir anlayış öne çıktı. Haksız yere edinilmiş malların kamuya iadesi, yöneticilerin denetlenmesi, adaletsiz uygulamaların kaldırılması ve halkın yükünü hafifletme çabaları onun reformlarının temel başlıkları arasındaydı. 

Adalet, merhamet ve kamu sorumluluğu

Ömer bin Abdülaziz'in tarihî önemini yalnızca kişisel dindarlığıyla açıklamak eksik kalır. Onu farklı kılan, ahlaki ilkeleri yönetim uygulamalarına dönüştürmeye çalışmasıydı. Çünkü adalet, yalnızca güzel sözler söylemek veya ibadet etmek değildir; kamu kaynaklarını korumak, ayrımcılığı azaltmak, yöneticileri sorumlu tutmak ve güçsüzün hakkını gözetmektir.

Bununla birlikte, onu kusursuz ve bütün sorunları çözmüş bir hükümdar olarak göstermek de doğru olmayabilir. Reformları, Emevî devletinin yerleşik çıkarlarıyla çatıştı. Üstelik yönetimde kaldığı süre, başlattığı değişimlerin kalıcı hâle gelmesi için yeterli olmadı Çünkü kendisinden sonra gelen yöneticiler döneminde reformlarının önemli bir bölü-mü uygulanmadı.

Bugüne kalan miras

Ömer bin Abdülaziz'i yüzyıllar sonra anmamızın nedeni, yalnızca geçmişte yaşamış dindar bir hükümdar olması değildir. Asıl mesele, bugün de cevap bekleyen şu soruyu gündeme getirmesidir: Bir devletin gücü mü önemlidir, yoksa o gücün insanlar arasında adaleti sağlayıp sağlayamadığı mı?

Din adına yönetilen bir ülkede adalet yoksa yoksulun hakkı korunmuyorsa, kamu malı kişisel çıkarlara aktarılıyorsa ve yöneticiler hesap vermiyorsa, dinî söylemin tek başına topluma huzur getirmesi mümkün değildir. Ömer bin Abdülaziz'in mirası, bu nedenle yalnızca geçmişin değil, bugünün de meselesidir.

Onu selamlarken tarihe bir hükümdarın adını kaydetmekle yetinmeyelim. Asıl selamımız; adaleti ayrıcalığa, kamu sorumluluğunu şahsi çıkara ve vicdanı iktidar hırsına üstün tutmaya çalışan anlayışa olsun. Çünkü bir yöneticinin büyüklüğü, önünde eğilenlerin sayısıyla değil, onun sayesinde başını dik tutabilen insanların sayısıyla ölçülür.