Düşünceler Büyük Hayat Küçük

Sonbaharın son mevsiminde kış iyiden iyiye kendini hissettirmeye başlamıştı. Yurdun yüksek kesimlerindeki kar yağışı görüntüleri ana haber bültenlerine yansıyordu ve hava sıcaklıkları oldukça düşmüştü. Kimi ağaçların çoktan yaprakları sararıp dökülmüşken kimi ağaçlarda yapraklar yeni sararmış ve kimi ağaçlarda da yapraklar yemyeşil durmaktaydı hala. Elbette bu yıl boyu yaprakları yeşil kalan ağaçlar için mevsimlerin değişmesinin hiçbir anlamı yoktu. Ağaçlardaki bu çeşitlilik elbette insanlar eliyle oluşmaktaydı. Zira parklara ve bahçelere dikilen ağaçlar doğada kendiliğinden yetişmedikleri için yapraklarını sarartmada ve dökmede farklılıklar oluşabiliyordu. Şöyle ki eğer ağaç bölgenin iklim şartları içerisinde bölgenin bir ağacıysa yapraklarını sarartıp dökerek döngüsünü tamamlamış oluyordu. Ama ağaç başka bir bölgenin ağacıysa o zaman işler değişiyordu. İnsanlar ise bölge ve iklim adaptasyonuna bakmaksızın ağacı dikmiş olabiliyordu. Yani ılıman bir bölgenin bitkisi olan ağaç bozkır iklimine görüntüsü hoş olduğu için dikilirse o zaman yıllık döngüsünü tamamlayamadan mevsimler değişebiliyordu. Bu durum ağacı öldürmüyordu belki ama döngüsünü tamamlamasına da izin vermiyordu. Belki de bu sebeplerden yalnızca birisiydi. Ancak çevre yolunun kenarındaki yürüyüş yolunda yürümekte olan Mustafa’ya en mantıklı gelen çıkarım buydu. Zira yürüyüş yolunun kenarındaki ağaçların kimisi tamamen yapraklarını dökmüş, kimisi dökmekteydi ve kimisinin yaprakları da hala yemyeşildi. Bu işte bir insan parmağı olmalı diye düşünüyordu Mustafa. 

Yürüdüğü için yani hareket halinde olduğu için soğuk havayı daha az hissediyor olsa da biliyordu ki hava soğuktu. Parmak uçları ve kulakları üşümüştü. Yaklaşık beş aydır her gün düzenli olarak yürümeye çalışıyordu. Temmuz ve ağustos aylarında aşırı sıcak havalar ve kasım ayında da aşırı soğuk ve yağışlı havalar yürümesine engel olabiliyordu. Hem kilo vermek hem de daha sağlıklı bir yaşam sürmek için hareket etmesi lazımdı ve en kestirme hareket yolu yürümekti. Mustafa’da yürümek yolunu tercih etmişti. Her gün on bin adım atmaya özen göstermeye çalışıyordu. Ancak evdeki hesap çoğu zaman çarşıya uymuyordu. Zira çoğu zaman on bin adımı tamamlaması mümkün olmuyordu. Hava muhalefeti olmasa bile ayakları izin vermiyordu çoğu zaman yürümesine. Beş aydır yürümesine rağmen ayakları hala uyum gösterememişti yürümesine. Şöyle ki uzun yürüyüşlerden sonra ayakları su topluyordu ve küçük su baloncukları oluşuyordu ayaklarında. Bu da acı verici olduğundan yürümesine engel oluyordu. Bu durumun yürümesine engel olmaması için ayakkabı da değiştirmişti ama bir işe yaramamıştı. Neden ayaklarının su topladığını araştırdığında bu duruma sıcak ve sürtünmenin neden olduğunu öğrenmişti. Bir türlü yürümeye alıştıramamıştı bedenini. Sonra kendi kendine düşünmeye başladı; acaba ataları yürümüyorlar mıydı? Binlerce yıllık genetik mirasında neden yürümek yoktu? Halbuki atalarının Yörük olduğunu biliyordu. Orta Asya’nın bozkırlarından Anadolu’ya kadar yürümüşler ve Anadolu’da da durmayıp konar göçer olarak yürümeye devam etmişlerdi. Bu kadar çok yürüyen insanların torunu nasıl olur da yürüyünce ayakları su topluyordu? Böyle ataları olan bir insanın ayaklarının ve bedeninin de yürümeye göre evrimleşmesi gerekmez miydi? Neredeydi binlerce yıllık evrimin mirası? 

Mustafa yürürken böyle şeyler düşünüyordu işte. Ağaçların çeşitliliği, atalarının evrimsel süreçteki gelişmeleri, otomobillerin markaları, apartmanların ve kamu binalarının yapıları ve geçmişte yaşadıkları. Tüm bunları düşünürken zamanın nasıl geçtiğinin de pek farkına varmıyordu. Bir ara bir mezarlığın içinden geçmişti. Mustafa mezarlıklarda gezmeyi severdi, mezar taşlarına bakmaktan hoşlanırdı. Her mezar taşı ayrı bir hikâye taşırdı çünkü. Artık bu dünyada olmayan insanlar ama bir zamanlar bu dünyada yaşamışlar. Kimisi yetmişli yıllarda ölmüş, kimisi doksanlı yıllarda ve kimisi de iki binli yıllarda. Kiminin ömrü uzun olmuş kiminin ömrü kısa. Hatta Mustafa mezar taşındaki yazılara bakmadan bile mezar yapısına göre hangi tarihte öldüğünü kestirebiliyordu. Çünkü her dönemin mezar yapısı ve yapı malzemesi değişiyordu. Seksenli yıllarda mezarlar beton ağırlıklı yapılırken doksanlı yıllarda mermer ağırlıklı yapılmaya başlanmıştı mesela. İki binli yıllarda ise renkli mermerler girmişti devreye, siyah renkli mermerler ve daha sonraki yıllarda da kabartmalı, oymalı mermer taşları. Mezar sektörü de gelişen teknolojiden payını almıştı. Değişemeyen tek şey insanların ölmesiydi ve gömülmesi. Pandemi döneminde mezarlıklarda bir yoğunluk görülüyordu. Bir de çok eskilerden kalma mezar taşları vardı. Bu mezar taşlarının üzerlerindeki yazılar silinmiş ve yer yer yoğun tutup kırılmıştı mezar taşları. Ayrıca mezarın bütünlük yapısı da bozulmuş görünüyordu. Yaşamın doğal yapısı içerisinde yaşlılıktan ölmüş birisini çocukları defnederler toprağa ve mezarını da çocukları yaptırırlar. Bayramlarda ve özel günlerde çocukları ölen insanın mezarını ziyaret ederler ve her ziyaretlerinde belki mezarlığın bütünlüğünü muhafaza için uğraşırlar. Belki otları yolarlar, belki etrafını temizlerler. Ama zamanla çocuklar da daha az uğramaya başlarlar mezarlığa. Arından ölen adamın çocukları da öldüğünde torunlar ve yakın akrabalar mezara ya gelirler ya da gelmezler. Sonuçta ölen kişi birkaç nesil sonra unutulur gider. Elbette bu unutulmadan mezarda nasibini alır. Kaç kişi dedesinin ya da dedesinin babasının mezarını ziyaret etmektedir ki? İşte hayat tam olarak da bu kadardır. Yaşarken hiç ölmeyeceğini sanır insan ama öldüğünde sanki hiç yaşamamış gibidir. 

Mustafa kendi sonunu merak ediyordu açıkçası. Yürüyüşlerinde de kendi sonunu sık sık düşünüyordu. Ne zaman ve nasıl ölecekti? Kuşkusuz öldükten sonra ne olacağını hiçbir zaman öğrenemeyecekti. Yani Mustafa öldükten sonra kimler cenazesine katılacak, Mustafa’yı kimler toprağa defnedecek, Mustafa’nın mezarını kim yaptıracak, Mustafa’nın mezarını ne kadar zaman kim ziyaret edecek? Tüm bunları hiçbir zaman öğrenemeyecekti. Gen. Yaşta mı ölecekti yoksa ihtiyarladığında mı? Aniden bir trafik kazasında mı ölecekti yoksa bir hastalık salgınında mı? Bir doğal afet mi onu bu dünyadan koparacaktı yoksa bir kaza mı? Belki de bir kör kurşuna hedef olacaktı, belki de bir kavgada ters bir darbe hayat fonksiyonlarına son verecekti. Ölmemesi gibi bir durumun söz konusu olmadığı elbette biliyordu. Yaşayan herkes gibi muhakkak o da ölecekti. Ama ne zaman ve nasıl ölecekti? Bugün mü, yarın mı, on yıl sonra mı? Bir yol kenarında mı yoksa hastahanede hasta yatağında mı? Büyük bir bilinmezdi bu. Bakalım zaman ve kader ona neler getirecekti? Kimi insanlar hayatlarını bu belirsizliğe bırakmaktan korktukları için bizzat kendi elleriyle kendi istedikleri zamanda hayatlarına son veriyorlardı. Bunun doğru olduğunu düşünmüyordu Mustafa elbette. Ancak bu da bir yoldu. 

Mustafa bu düşüncelere dalmış yürürken bir yandan da mezarlığın geride kalan kısmına bakıyordu. İnsan hayatı gerçekten de tuhaf bir şeydi. Dünyaya gelmek için kimsenin iznine ihtiyaç duymuyordu insan ama dünyadan ayrılmak için de kimseye danışamıyordu. Ne zaman doğacağını seçemediği gibi ne zaman öleceğini de seçemiyordu. Üstelik hayatının büyük bir bölümünü sanki hiç ölmeyecekmiş gibi geçiriyordu. Yarın yapacağı işleri planlıyor, yıllar sonrasına dair hayaller kuruyor, evler satın alıyor, otomobiller alıyor, çocuklarını büyütüyor, biriktiriyor, biriktiriyor ve daha fazlasına sahip olmak istiyordu. Oysa bütün bunların sonunda kendisini bekleyen yerin birkaç metrekarelik bir toprak parçası olduğunu biliyordu. İnsan ne kadar zengin olursa olsun, ne kadar mal mülk sahibi olursa olsun, öldüğünde kendisine ayrılan yer değişmiyordu. Belki mezarının mermeri daha pahalı oluyordu, belki üzerine daha gösterişli bir taş yaptırılıyordu ama sonuçta herkes aynı toprağın altına giriyordu. Hayatın insanlara sunduğu eşitsizlikler ölüm karşısında ortadan kalkıyor gibiydi.

Biraz daha yürüdükten sonra mezarlığın karşısındaki kaldırımda oturan yaşlı bir adam gördü. Adamın üzerinde eski bir palto vardı ve başına örttüğü kasketi soğuktan korunmasına pek yardımcı olmuyordu. Önünde küçük bir poşet içerisinde birkaç mandalina duruyordu. Mustafa adamın yanından geçerken göz göze geldiler. Yaşlı adam hafifçe gülümsedi. Mustafa da başıyla selam vererek yoluna devam etti. Birkaç adım attıktan sonra durdu ve geri dönüp yaşlı adama baktı. Adam mandalinalarını satmaya çalışıyordu. Belki sabah erkenden evinden çıkmış, bütün gün soğukta beklemişti. Belki evinde kendisini bekleyen bir eşi vardı, belki çocukları çoktan büyümüş ve kendi hayatlarını kurmuşlardı. Belki de kimsesi yoktu. Mustafa bunları bilemezdi. Ancak bir insanın hayatı hakkında hiçbir şey bilmeden onun yanından geçip gitmek de tuhaf gelmişti ona. İnsan dediğin belki de böyle bir şeydi. Bir başkasının hayatına birkaç saniyeliğine dokunuyor, bazen bir gülümsemeyle, bazen bir selamla, bazen de küçücük bir iyilikle onun gününün bir parçası oluyordu. Sonra yollar ayrılıyor, insanlar birbirlerini bir daha hiç görmüyorlardı. Belki o yaşlı adam Mustafa'yı akşam evine gittiğinde hiç hatırlamayacaktı. Mustafa da belki birkaç gün sonra bu karşılaşmayı unutacaktı. Ama o birkaç saniyelik karşılaşma yaşanmıştı. İki insan aynı zaman diliminde, aynı kaldırımda, aynı soğuk havada karşılaşmış ve birbirlerinin hayatından sessizce geçmişlerdi. Belki insanın geride bıraktığı izler de böyle küçük şeylerden oluşuyordu. Büyük işler yapmak, tarihe geçmek, herkes tarafından tanınmak gerekmiyordu. Bazen bir insanın yüzünde tebessüm oluşturmak bile yeterliydi.

Mustafa yürümeye devam etti. Bir süre sonra yolun karşısındaki parkta oynayan çocukları gördü. Çocuklardan biri koşarken düşmüş, dizini yere vurmuştu. Ağlamaya başlamıştı. Yanındaki babası hemen eğilip çocuğu kaldırdı, üzerindeki tozları temizledi ve çocuğun dizini kontrol etti. Çocuk bir süre daha ağladıktan sonra babasının elini tutup yeniden yürümeye başladı. Mustafa bu manzarayı izlerken kendi çocukluğunu hatırladı. Bir zamanlar kendisinin de çocuk olduğunu, küçük şeylere sevindiğini, küçük şeylere üzüldüğünü düşündü. Zaman ne çabuk geçmişti. Bir zamanlar kendisini koruyacak bir el arayan çocuk, şimdi kendi çocuklarının geleceğini düşünen bir babaydı. İnsan hayatının ne kadar hızlı geçtiğini ancak geriye dönüp baktığında anlayabiliyordu. Çocukken büyümek için sabırsızlanıyor, gençken yaşlanmayı hiç düşünmüyor, orta yaşlara geldiğinde ise geçmişte kalan günlerin kıymetini daha iyi anlıyordu. Oysa zaman kimseyi beklemiyordu. İnsan farkına varsın ya da varmasın, her geçen gün ömründen bir şeyler eksiliyordu.

Kendi çocuklarını düşündü Mustafa. Acaba kendisi öldükten sonra çocukları onu nasıl hatırlayacaklardı? Bir fotoğrafa bakıp mı anacaklardı, yoksa onunla yaşadıkları küçük anıları mı hatırlayacaklardı? Bir gün onlar da yaşlanacak, kendi çocukları olacak ve belki de Mustafa'nın mezarına daha seyrek uğrayacaklardı. Sonra onların çocukları büyüyecek, hayatlarına devam edeceklerdi. Birkaç nesil sonra Mustafa'nın adı belki aile büyüklerinden birisinin anlattığı kısa bir hatıradan ibaret kalacaktı. Belki bir gün bir torunu, hiç tanımadığı dedesinin fotoğrafına bakıp kim olduğunu merak edecekti. Belki de o fotoğraf, yıllar sonra eski bir sandığın içerisinde bulunacak ve kim olduğu bile tam olarak hatırlanmayacaktı. Bu düşünce Mustafa'nın içini biraz burktu. İnsan çocuklarını, ailesini, sevdiklerini geride bırakacağını bilerek nasıl huzurla yaşayabilirdi? Fakat bunun hayatın değişmeyen bir gerçeği olduğunu da kabul etmek gerekiyordu. Kimse kendisinden önce yaşamış bütün insanları hatırlayamıyordu. Kimse kendisinden sonra gelecek bütün insanlara da hatırlanmak için söz veremiyordu. Sonra birden aklına başka bir şey geldi. Belki de insanın hayatını anlamlı kılan şey, ölümünden sonra ne kadar hatırlanacağı değildi. Belki asıl mesele, yaşadığı süre içerisinde nasıl bir insan olduğuydu. Birilerinin hayatını kolaylaştırmış mıydı, birilerinin yarasına merhem olabilmiş miydi, kendisine uzanan bir eli tutmuş muydu? Çocuklarının hafızasında nasıl bir baba olarak kalacaktı? Eşinin kalbinde nasıl bir eş olarak yer edecekti? Dostlarının hatıralarında nasıl bir insandı? Bütün bunlar, mezarının kaç yıl ziyaret edileceğinden daha önemli değil miydi? Çünkü mezar taşları zamanla aşınıyor, mermerler kırılıyor, yazılar siliniyor ve nihayetinde toprak her şeyi kendi sessizliğine gömüyordu. Ama yaşarken bir başkasının hayatına bırakılan güzel bir iz, belki de insanın kendisinden sonra yaşayabilmesinin tek yoluydu.

Hava artık iyice soğumuştu. Mustafa yürüyüşünün sonuna yaklaşırken gökyüzüne baktı. Güneş bulutların arkasında kaybolmuş, günün ışığı yavaş yavaş azalmaya başlamıştı. Ağaçların dallarında kalan birkaç sarı yaprak rüzgârın etkisiyle sallanıyordu. Biraz önce yanından geçtiği ağaçların kimisi yapraklarını çoktan dökmüş, kimisi dökmeye devam ediyor, kimisi ise hâlâ yemyeşil duruyordu. Bir kez daha düşündü. Her ağacın yaprak dökme zamanı farklıydı. Kimisi sonbaharın başında, kimisi son günlerinde, kimisi de kışın ilk soğuklarıyla birlikte yapraklarını bırakıyordu. İnsanlar da böyle değil miydi? Kiminin ömrü genç yaşta sona eriyor, kimi orta yaşlarında, kimi de ihtiyarlığında bu dünyadan ayrılıyordu. Hiç kimse kendi mevsimini bilmiyordu. Belki de insanın en büyük yanılgısı, başkalarının sonbaharına bakıp kendi baharının hiç bitmeyeceğini sanmasıydı.

Mustafa yürümeyi bırakıp bir süre olduğu yerde durdu. Ayakları yine acımaya başlamıştı. Beş aydır yürüyordu ama hâlâ ayaklarını yürümeye alıştırabilmiş değildi. Hafifçe gülümsedi. Demek ki insanın alışması için yalnızca zamanın geçmesi yetmiyordu. Bazen sabretmek, bazen kendine başka bir yol bulmak, bazen de olduğu gibi kabul etmek gerekiyordu. Sonra yeniden yürümeye başladı. Bugün belki on bin adımı tamamlayamayacaktı ama bunun artık eskisi kadar önemi yoktu. Yarın yeniden yürüyebilirdi. Hava güzel olursa biraz daha fazla, soğuk olursa biraz daha az. Önemli olan yürümeye devam etmekti. Eve doğru ilerlerken kendi kendine düşündü. Belki yarın ölecekti, belki on yıl sonra, belki de uzun bir ömrün ardından ihtiyarlığında gözlerini kapatacaktı. Bunu bilmiyordu ve hiçbir zaman bilemeyecekti. Ama bildiği bir şey vardı. Henüz yaşıyordu. Hâlâ gökyüzünü görebiliyor, soğuk havayı hissedebiliyor, ağaçların yapraklarını izleyebiliyor, çocuklarının sesini duyabiliyor ve sevdiklerinin yüzüne bakabiliyordu. Henüz yürüyebiliyordu. Ayakları acısa da, nefesi daralsa da, bazen yorulsa da yürüyebiliyordu. Belki de bütün mesele buydu. İnsan kendisine ayrılan zamanın ne kadar olduğunu bilmeden, o zamanın içerisinde bir şeyler yapmaya çalışıyordu. Biraz ileride bir ağaçtan kopan sarı bir yaprak rüzgârın önüne katılarak kaldırımın üzerinde sürüklendi. Mustafa bir an durup yaprağın hareketini izledi. Sonra başını kaldırıp ağaçlara baktı. Kimi yapraklarını dökmüştü, kimi döküyordu, kimi ise henüz dökmemişti. Ama hepsi aynı mevsimin içerisindeydi. İnsanlar da öyleydi işte. Kimi hayatının baharında, kimi yazında, kimi sonbaharında, kimi de kışının son günlerindeydi. Fakat kimse hangi mevsimde olduğunu tam olarak bilmiyordu.

Mustafa yeniden yürümeye koyuldu. Ölümü düşünmeye devam ediyordu ama artık birkaç dakika öncesindeki kadar ürkütücü gelmiyordu ona. Çünkü ölümün ne zaman geleceğini düşünerek yaşamak, yaşamak için kendisine ayrılan zamanı da tüketmek demekti. Üstelik ölümün ne zaman geleceğini bilmemek, belki de insanın elindeki en büyük imkânsızlık değil, hayatın kendisine sunduğu en büyük fırsattı. İnsan yarının ne getireceğini bilmediği için umut edebiliyor, ertesi güne uyanacağını bilmediği hâlde planlar yapabiliyor ve bir gün her şeyin biteceğini bildiği hâlde sevmekten vazgeçmiyordu. Kaldırımın kenarındaki sonbahar yapraklarının üzerinden geçerken ayakkabısının altında hafif bir hışırtı duyuldu. Mustafa arkasına dönüp baktı. Üzerinden geçtiği yapraklar artık yerdeydi. Biraz önce ağaçtaydılar, şimdi toprağın üzerindeydiler. Belki de baharda yeniden filizlenecek bir ağaca can vereceklerdi. İnsan da toprağa döndüğünde bir başka hayatın başlangıcına vesile olabiliyor muydu, bunu bilmiyordu. Ama artık şunu düşünüyordu: İnsan, bir gün toprağın altında unutulacağını bilse bile bugün yeryüzünde güzel şeyler yapmaktan vazgeçmemeliydi. Çünkü belki de hayat, hatırlanmak için değil, yaşarken bir başkasının hayatında güzel bir hatıra bırakabilmek için vardı.

Mustafa yürüdü. Hava soğuktu, akşam yaklaşıyordu ve kış kapıdaydı. Ağaçlar yapraklarını döküyordu. Zaman geçiyordu. Her şey kendi sonuna doğru ilerliyordu.

Tam o sırada cebindeki telefon titredi. Mustafa derin düşüncelerinden sıyrılarak telefonunu çıkardı. Ekranda eşinden gelen bir mesaj vardı.

"Marketten ekmek almayı unutma."

Mustafa bir süre ekrana baktı. Birkaç dakika önce insanlığın varoluşunu, ölümün kaçınılmazlığını, nesiller boyu unutulmayı ve hayatın anlamını sorgulayan zihni, şimdi bir somun ekmek meselesiyle karşı karşıyaydı. Telefonu cebine koydu. Kendi kendine gülümsedi. Demek ki insan ne kadar derin düşünürse düşünsün, eve giderken alması gereken ekmeği de unutmaması gerekiyordu.

Yolun karşısındaki markete doğru yöneldi. Tam kaldırımdan ineceği sırada ayağının altındaki küçük bir taş yuvarlandı ve Mustafa dengesini kaybederek hafifçe sendeledi. Etrafına bakındı. Neyse ki düşmemişti. Ancak bu kez de ayakkabısının bağcığının çözüldüğünü fark etti. Eğilip bağcıklarını bağlamaya başladı. Birkaç saniye önce ölümün ne zaman ve nasıl geleceğini düşünen adam, şimdi bir ayakkabı bağcığının hayatına nasıl son derece anlamsız bir hareketlilik kattığını düşünüyordu.

Bağcıklarını bağlayıp doğruldu. Tam markete girecekken içeriden çıkan bir adamla omuz omuza çarpıştı. Adamın elindeki poşet yere düştü ve içerisindeki yumurtalar kaldırıma dağıldı.

"Önünüze baksanıza kardeşim!" diye çıkıştı adam.

Mustafa özür diledi. Yere düşen yumurtalara baktı. Altı yumurtadan beşi kırılmıştı. Adam söylene söylene yumurtaları toplamaya çalışıyordu. Mustafa da eğilip yardım etti. Bir yandan da kendi kendine, insan hayatının ne kadar kırılgan olduğunu düşünüyordu. Ancak bu kez düşüncesi biraz farklı bir yere varmıştı. Hayat gerçekten de kırılgandı. Bazen bir trafik kazası, bazen bir hastalık, bazen de dikkatsiz bir market müşterisi insanın planlarını altüst edebiliyordu. Üstelik yumurtaların kırılması için birkaç saniye yetmişti.

Adamla vedalaşıp markete girdi. Ekmek reyonuna yöneldi. Bir somun ekmek aldı. Kasaya geldiğinde cebindeki cüzdanını çıkardı ve ödeme yaptı. Tam marketten çıkacakken kasiyer arkasından seslendi:

"Beyefendi, poşet ister misiniz?"

Mustafa bir an durdu. Elindeki ekmeğe baktı, sonra kasiyere döndü.

"Yok, teşekkür ederim. Hayat zaten yeterince poşetledi bizi."

Kasiyer ne demek istediğini anlamamış olacak ki yüzüne boş boş baktı. Mustafa da kendi söylediğine kendisi gülerek marketten çıktı.

Eve doğru yürümeye devam etti. Birkaç dakika önce hayatın anlamını sorgulayan, ölümün bilinmezliği karşısında insanın çaresizliğini düşünen Mustafa, şimdi markette söylediği anlamsız cümleye gülüyordu. Üstelik kasiyerin yüzündeki ifadeyi düşündükçe yeniden gülmesi geliyordu. Kendi kendine, "Kadıncağızın ne suçu vardı şimdi?" diye söylendi.

Sonra birden durdu. Elindeki ekmeğe baktı. Eve ekmek götürüyordu. Belki de hayat dediğimiz şey tam olarak buydu. Bir yandan ölümün kaçınılmazlığını bilmek, diğer yandan akşam yemeğinde ne yiyeceğini düşünmekti. Bir yandan insanlığın binlerce yıllık serüvenini sorgulamak, diğer yandan markette poşet alıp almamaya karar vermekti. Bir yandan mezarlıklarda unutulmuş insanların hikâyelerini düşünmek, diğer yandan eve gidince çocuklarının kendisinden ne isteyeceğini merak etmekti.

Mustafa başını kaldırıp gökyüzüne baktı. Hava iyice kararmıştı. Biraz önce üzerinde yürüdüğü sarı yapraklar kaldırımın kenarında birikmişti. Derin bir nefes aldı ve yürümeye devam etti.

Belki hayatın bütün sırrı büyük düşüncelerin içerisinde saklı değildi. Bazen bir somun ekmekte, kırılan beş yumurtada, çözülen bir ayakkabı bağcığında ya da ne söyleyeceğini bilemeyen bir kasiyerin yüz ifadesinde de saklı olabilirdi. İnsan bazen ölümün anlamını ararken hayatın kendisini kaçırıyor, bazen de hayatın en sıradan ayrıntısında kendisini buluyordu.

Eve yaklaştığında telefonuna bir mesaj daha geldi. Bu kez mesaj çocuklarından birindendi:

"Baba, gelirken çikolata aldın mı?"

Mustafa mesajı okudu. Birkaç saniye düşündü. Sonra elindeki ekmeğe baktı.

"Hayatın anlamını bulduk galiba," diye mırıldandı. "Çikolata almayı unutmuşuz!"

Ve yolun karşısındaki markete doğru yeniden yürümeye başladı.