Yakın Tarihin Hafif Gizemli Tozlu Sayfalarından

10 Kasım 2026 Salı  

Nuh ALBAYRAK

[email protected]

İnönü, Mustafa Kemal'e neden 'ölümüne' kızgındı?

Resmî tarih, "Bütün cephelerde omuz omuza çarpışan Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, Cumhuriyet'in kuruluşunda ve ilk yıllarında da hep yan yana idi" diyor ama bunu bizzat Mustafa Kemal yalanlıyor.

Gerçi ilk yıllarda Mustafa Kemal'in en güvendiği isim İsmet Paşa idi. Hatta dil bilmeyen, kulağı işitmeyen, diplomasiden anlamayan İsmet Paşa'yı, sırf "Benim sözümden çıkmaz" diye, Lord Curzon gibi kurtların bulunduğu Lozan'a göndermiş; o da ne istedilerse vermişti![1]

Ancak yıllar ilerledikçe araya kara kediler girmeye başlamıştı. "Darlık"taki dostluk, "varlık"ta ciddi çekişmeye dönüşmüştü! Daha da ilginci, hep "1. adamı taşıyan 2. adam" olmaktan yorulan İsmet İnönü'nün, Mustafa Kemal zayıfladıkça güçlendiği ve "diklendiği" görülüyor!

Bu "çekişme", Reisicumhur Mustafa Kemal'in son yıllarında adeta "savaş"a dönüşmüştü!

Nitekim en sonunda Mustafa Kemal'in, başbakanlıktan; Çankaya sofrasından; hatta dost kadrosundan attığı İnönü, "Ne ölüme, ne ölüsüne" derecesinde tepki koymuştu!

88 yıl önce bugün 10 Kasım'da sona eren bu "fırtınalı" döneme kısaca göz atalım.

ÖLÜMÜ HİSSEDİNCE VARLIK LİSTESİNİ İSTEDİ

Sirozun ilerlemesi üzerine çiftliklerini Hazine'ye bağışlama kararı alan Reisicumhur'un bu isteği 12 Haziran günü TBMM'de karara bağlanmıştı. Başvekil İnönü yaptığı konuşmada, "Bu adamın yegane vasfı servete, paraya kıymet vermemektir" demişti![2]

Oysa hatıralarında, Meclis'teki konuşmasının aksine "Çiftliği elden çıkartmasının sebebi zarar etmesi idi. Ondan kurtulmak için satış muamelesi düşünülüyor" demişti.[3]

Ayrıca "devir" işlemlerinde de ciddi anlaşmazlıklar yaşanmıştı. Başvekil İnönü, Reisicumhur'un bu konuları doğrudan ilgili bakanlar üzerinden yürütmesinden hiç hoşlanmıyordu. Öte yandan Mustafa Kemal, Atatürk Orman Çiftliği'ni devrederken para talep etmişti ki bunu, Çankaya Köşkü Genel Sekreteri Rıza Soyak da doğrulamıştı.

"DEVLET İŞLERİ İÇKİ SOFRASINDAN YÖNETİLİYOR!"

17 Eylül 1937 akşamı kabine üyelerinin de hazır bulunduğu Çankaya sofrasında bu konular gündeme gelmişti.

İnönü, "Haberim olmadan sürekli bakanlarım istifaya davet ediliyor. Verdiğim bilgilere güvenilmeyerek sözlerim başkalarından soruşturuluyor. Devlet işlerine ait bütün kararlar içki sofrasında alınıyor. Sorumsuzlar işe karışıyor" şeklinde birbirinden ağır ifadeler kullanmıştı. [4]

Mustafa Kemal çok sinirlenmiş, "Yaa... Demek öyle? Demek devlet işlerine sarhoşlukla karar veriliyor öyle mi? Pekâlâ... Seni o makamlara getirenin de bir sarhoş olduğunu unutma" cevabı vermiş ve "Bu durumda devam edemeyiz" diyerek masayı terk etmişti![5]

"BİN DEFA KAVGA ETTİK AMA BU PEK ALENİ OLDU!"

Daha önce yapılan plâna göre, ertesi gün (18 Eylül) İstanbul'da yapılacak olan Tarih ve Dil Kurultayı'na birlikte gideceklerdi. Mustafa Kemal, yolculuk esnasında Başvekil İnönü'ye "Şimdiye kadar bin defa kavga ettik fakat akşamki pek aleni oldu. Görüyorum ki çok yorgun ve hastasın, uzun zaman istirahate ihtiyacın var; bu itibarla mesai arkadaşlığımıza bir müddet ara vermemiz muvafık olacaktır" demiş; İnönü de "Çok iyi olur" cevabı vermişti![6]

İnönü'nün 1,5 ay izin talebi üzerine Celal Bayar 20 Eylül'de "Vekâleten Başvekil" tayin edilmişse de İnönü izninin bitmesini beklemeden 25 Ekim 1937'de istifa etmiş ve Celal Bayar da 9. T.C. Hükümeti'ni kurmuştu.

BU SON GÖRÜŞME OLDU, İPLER TAMAMEN KOPTU!

Evinden çıkamayacak hale gelen İnönü, can sıkıntısından İngilizce dersleri almaya başlamıştı!

5 Mayıs 1938 günü de, Anadolu Kulübü önünde karşılaşmışlardı. Reisicumhur, "Kulübe çıkalım, briç partisi yaparız" demişti. Asansör iki kişilik olduğundan yanlarında bulunan Kılıç Ali, merdivenlerden çıkmak zorunda kalmıştı.

Bir dakikalık yolculukta ne olmuşsa İnönü kireç gibi bir yüzle; Atatürk ise sinirli ve çatık kaşla çıkmıştı asansörden. Ayrıca Gazi, aşağıda söylediğinin aksine; oyun salonuna değil yemek salonuna yönelmişti! Orada da garsonun, kendisinden sonra İsmet Paşa'nın kadehine de (içki sağlığa zararlıdır) servis yaptığını görünce "O içmeyecek" diyerek durdurmuştu![7]

BÜTÜN VARLIĞINI CHP'YE BIRAKMAK İSTEMİŞTİ

Mustafa Kemal'in rahatsızlığı her gün daha da artıyordu. Fransa'dan üçüncü defa getirtilen Dr. Fisher'in, "Karnını delerek suyu boşaltmamız gerekiyor" teşhisi üzerine Mustafa Kemal, vasiyetini hazırlamaya karar vermişti.

5 Eylül 1938 günü mutemedi Hasan Rıza Soyak'a, "Mal varlığı listemi hazırla" talimatı vermişti. Soyak, listeyi hazırlayarak Mustafa Kemal'e okumuştu. CHP'li İsmail Cem'in "Türkiye'nin Geri Kalmışlığının Tarihi" isimli kitabında aktardığı 50 maddelik listenin her maddesinde onlarca varlık yazılıydı. Farklı illerde köşkler; on binlerce dönüm arazi, yaylalar, meyve bahçeleri; traktör ve tarım aletleri; deniz motoru, kamyon, kamyonet ve otomobiller; onlarca çiftlikte binlerce hayvan; bira, şarap, malt, süt, soda, buz ve deri fabrikaları; liman tesisleri; satış mağazaları zikrediliyordu.[8]

Mustafa Kemal, bütün varlığını CHP'ye bırakmak istemiş ancak hukuken "imkânsız" olduğu hatırlatılınca, el yazısıyla hazırladığı vasiyetnamesi ile nakitlerini, hisse senetlerini ve Çankaya ilçesindeki menkul ve gayrimenkullerini CHP'ye bırakmıştı.[9]

İNÖNÜ'YÜ FEVZİ ÇAKMAK BİLE İKNA EDEMEMİŞTİ!

Atatürk Orman Çiftliği sebebiyle başlayıp asansörde katmerlenen kırgınlık sonrasında yolları tamamen ayıran İnönü, Reisicumhur ölümle pençeleşirken bile gitmemişti!

Görüştüğü nadir isimlerden olan Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak diyor ki:

"Bana her gün rapor geliyordu. Durumu ümitsizdi. Bir türlü bırakmadığı içki, bünyesini tamamen tahrip etmişti. Artık saatleri bile sayılıydı. Bir veda ziyareti yaptım. Etrafındakileri bile tanımıyordu. Ankara'ya dönüşte İsmet Paşa'ya, son defa ziyaret etmesini öğütledim ama yapmadı!"[10]

KOLTUK SAVAŞI DAHA 10 KASIM'DA BAŞLAMIŞTI!

10 Kasım günü Mustafa Kemal'in öldüğü açıklanmıştı. Fevzi Çakmak'ın "Yerine geçmek isteyenler arasında gizli gizli devam eden bir mücadele vardı" şeklinde tanımladığı "koltuk savaşı", o gün tamamen açığa çıkmıştı!

Bu arada Mustafa Kemal'in nasıl kaldırılacağı, devlet krizine sebep olmuştu. CHP, cenaze namazı istemiyordu! Makbule Hanım'ın ısrarı üzerine Şerafettin Yaltkaya'nın, Dolmabahçe Sarayı'nda birkaç kişiyle kıldığı "Türkçe namaz"dan sonra Etnografya Müzesi'ne kaldırılmıştı.

Sıra, yeni "Reisicumhur"u seçmeye gelmişti! Bazı mebuslar; CHP Genel Sekreteri Şükrü Kaya'yı; sermaye çevreleri Başvekil Celal Bayar'ı destekliyordu. Fevzi Çakmak ise İsmet Paşa'yı istiyordu ama kendisi de, "İnönü'nün getirilmesi, Atatürk'e saygısızlık sayılıyordu!" ifadeleriyle bunun kolay olmayacağını söylüyordu!

Aynı gün Bakanlar Kurulu toplanmış; ancak karar veremeden dağılmıştı. Başvekil Celal Bayar, Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak'ın evine giderek "Kimi uygun görürsünüz" diye sormuş ve bir kere daha "İsmet Paşa" cevabını almıştı![11]

KENDİSİNİ KOVAN "GAZİ"NİN KOLTUĞUNA OTURDU!

Fevzi Çakmak, işi sağlama almak için 11 Kasım'daki Cumhurbaşkanı seçimi esnasında TBMM'yi kuşatmıştı! Ve "Gazi'ye saygısızlık olur" denilen İnönü, oy birliğiyle(!) Cumhurbaşkanı seçilmişti! 26 Aralık'ta toplanan Olağanüstü CHP Kurultayı'nda ise, Mustafa Kemal'in kurduğu partinin "Değişmez Genel Başkan"ı olmuştu!

Yeni Reisicumhur, "Artık intikam zamanı" diye düşünmüş olacak ki; parada, pulda, okulda bulunan Mustafa Kemal portrelerini kaldırarak yoğun bir "tasfiye" yapmıştı.

Neredeyse Mustafa Kemal unutulmaya yüz tutmuştu!

Bunun üzerine, 1950'den sonra bazı "tahrikler" tezgâhlanmış ve Cumhurbaşkanı Celal Bayar'ın "kesin" talimatıyla, 25 Temmuz 1951 tarihinde "5816 Sayılı Kanun"u çıkaran Demokrat Parti, "CHP diktatörlüğü"nü bile aratan bir dönem başlatmıştı!

[1] Ali Naci Karacan, Lozan Konferansı ve İsmet Paşa, İnkılap Tarihi Ens. Yayınları, İstanbul 1943, s. 211.

[2] TBMM Zabıtları, 3. Yasama Yılı, 75. Birleşim, 12 Haziran 1937, Tezkereler, s. 269.

[3] İsmet İnönü, Hatıralar, Hazırlayan Sabahattin Selek, Bilgi Yayınevi, Ankara 2006, s.544-545.

[4] Nazmi Kal, Atatürk-İnönü İlişkileri, Ankara 2020, s. 196.

[5] Kazım Özalp, Teoman Özalp, Atatürk'ten Anılar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Künyesiz 1998, s. 60.

[6] Hasan Rıza Soyak, Atatürk'ten Hatıralar, Yapı ve Kredi Yayınları, İstanbul 2006, s. 672.

[7] Kılıç Ali Hatıralarını Anlatıyor, Atatürk Kütüphanesi C: 5, Sel Yayınları, Ankara 1955, s. 131, 132.

[8] İsmail Cem, Türkiye'nin Geri Kalmışlığının Tarihi, İş Bankası Yayınları, İstanbul 2008. 235-239.

[9] Soyak, Atatürk'ten Hatıralar, s. 712-713.

[10] Murat Sertoğlu, Mareşal Fevzi Çakmak Açıklıyor, Derin Tarih Kültür Yayınları, İstanbul 2016, s. 84-86.

[11] Sertoğlu, Mareşal Fevzi Çakmak Açıklıyor, s. 84-89.

10 Kasım 2026 Salı Nuh ALBAYRAK