Ýnsanlýk tarihi boyunca; inanç ve akýl arasýndaki iliþkiler, bireye ve topluma yansýmalarý tartýþýlmýþ ve yorumlanmýþtýr. Bu tartýþmalar tarih ve coðrafyaya göre deðiþiklik göstermektedir. Bu yazý, inanç ile akýl arasýndaki sýnýrlarýn çatýþmasý deðil, denge üzerinden yeniden düþünülmesi gerektiði fikrini tartýþmaktadýr.

  “Ýman, akýl kabýna dolar.” sözünün hangi bilgeye ait olduðunu tespit edemedim. Çok ilgimi çektiðinden, yazýlarýmda sýkça atýfta bulunmaktayým. Bu söz aslýnda her þeyi özetliyor. Önce akýlla tartýp, mantýkla süzgeçten geçirip, bilim ve metodolojiyle yön tayin edip,  sonra inançla yol almak gerektiðini belirtiyor. Güvenlik, umut ve özgürlük dengesi de ancak böyle kurulabilir. Akýl sýnýr koyarken, inanç da anlam yüklerken görevini ölçülü yapmalýdýr. Geminin dümeninde akýl varsa, inanç rüzgârý hangi yönden ve ne þiddetle eserse essin; dengeli bir akýl, onu riskli olmaktan çýkaracaktýr.

   Ýnançlar ancak baðlýlarý, baðýmlýlarý varsa aktif olur, zihinlerde yer kaplar. Yani varýlacak bir yer deðil, üretilecek bir madde deðil, harcanacak bir malzeme deðil, hedef deðil, yol deðil, yöntem deðil. Yalnýzca ufkumuzu ve umudumuzu pekiþtiren, azmimizi artýran manevi bir katalizör niteliðindedir.    Bilim, akýl, felsefe, mantýk ve düþünceler ise; elinden tutan olmasa bile doðru/yanlýþ yoluna devam ederler. Geliþirler, deðiþirler, dönüþürler ve çaðýn gereklerine ayak uydururlar. Yol, zaman ve þartlar onlarý terbiye eder. Bilim ve teknoloji insanlarý eðer; “içtihat ve yenilik kapýsý kapalýdýr” diye bir hurafeyi miras býraksalardý: ilk icadýyla kaðnýya takýlan tekerleði, uçakta da kullanmak zorunda kalýrdýk.
ister inanç olsun, ister düþünce ekolü olsun; bireylerin özgürlük alanýný geniþletmeli, ayaðýna ve beynine pranga takmamalýdýr.

   Biraz da sorunun kaynaðýný irdeleyelim. Birey özgür iradesiyle istediði gibi, arzu ettiði þekilde, belirlediði kývamda inancýna yön verememektedir. Baþkalarýnýn tercihine inanmaya, devletin onayladýðýna inanmaya, yasalarýn izin verdiði kadar inanmaya zorlanmaktadýr. Böyle bir çeliþki varsa; zaten tutarsýzlýklar zinciri, bireyleri “mecnunlar gemisine” baðlar.

   Ýlahi iradenin, kâinatýn varoluþuyla birlikte bize sunduðu yasalar ve ilkeler elbette deðiþtirilemez. Ýhtiyaç da yoktur. Günü 25 saate, mevsimleri 5’e çýkaramayýz, yer çekimini, atmosfer basýncýný, doðumu, ölümü, suyun kaynama noktasýný, bilimsel yasalarý deðiþtiremeyiz. Ama bunlarý nasýl kullanmamýz, yorumlamamýz gerektiðini birey ve toplum olarak biz belirleriz.

   Neyi aklýn, bilincin ve iradenin merkezine almýþsanýz, inanç onunla þekillenir.  Baðlýlarý, baðýmlýlarý; gerçeklerden kaçmak için, çýkar ve istismar için ona sýðýndýðý müddetçe, ondan uzaklaþtýðý, terk ettiði halde dedikodusuyla beslenenler bulunduðu müddetçe, farklý inançlarý düþman safýnda görüp mücadelesini ona odaklayanlar olduðu sürece; inançlar hiçbir zaman, toplumsal karþýlýðý olan bir deðer ve ilke üretemeyecektir.

   Ýnanmaktan önce; somut delil, mantýklý gerekçe, tutarlý ilkelerle ikna etmeye ve ikna olmaya ihtiyacýmýz vardýr.

   Ýnanç ve inançlar dünyasý; doðrulanamayan, yanlýþlanamayan, denetlenemeyen, ölçülemeyen, test edilemeyen, boþlukta yer kaplamayan olgu, algý, varsayým, umut ve özlemler zincirinden oluþur. Zamana, coðrafyaya, etnografik ve antropolojik niteliklere göre deðiþir/dönüþür/þekillenir veya dolaþýmdan kalkabilir.

   Pozitif, objektif, modern, demokratik, laik, çoðulcu ve katýlýmcý, evrensel bir hukuk düzeninde; yeni bir yasa veya anayasa yapýldýðýnda; eskisi butlan kabul edilir, uygulanamaz, savunaný da olmaz. Herhangi bir atýf yapýldýðýnda ise  “mülga” yani ilga edilmiþ, kaldýrýlmýþ, sonlandýrýlmýþ olarak etiketlenir, nitelendirilir. Ýnanç dünyasýnda ise bu kadar kesin, somut ve net bir tavýr ve ayrýþtýrma göremezsiniz. “Þu kadar sayýda hak din”, “þu kadar sayýda hak mezhep” var diye kesim hüküm verilir. Biri diðerini sahtekarlýkla suçlar. Ve böylece durduk yerde din ve mezhep savaþlarý baþlar. Koca dünya ve sayýsýný bilemediðimiz galaksi ve gezegenden oluþan evren, insanoðluna dar gelir.

   Kapitalizm ve materyalizmden baþka bir beklentisi olmayanlarýn dünyasýnda yaþýyorsanýz; suyun baþýný kesenlere para kazandýrmýyorsanýz, onlarýn ölçüsü ve ölçeðinde bir hiçsiniz. Ýnanç merkezli bir otoriteyle yönetilen düzende, yaþama tutunanlardansanýz, onlar gibi inanmýyorsanýz, adeta yok hükmündesiniz.
Irk ve kan baðý merkezli, arý ýrk ve üstün ýrk iddia ve beklentisiyle toplumsal bir yapý kuranlar arasýna düþmüþseniz; onlarýn renginde olsanýz dahi, ayný çanaktan yemiyorsanýz, kendinizi turist, misafir ve düþman gibi görülmeye hazýr olmanýz gerekir.

  Oysaki; hak eksenli bir  devletin, fonksiyonlarýný gerçekleþtirirken, herhangi bir dine ihtiyacý yoktur. Adalet de din normu ile sunulamaz. Devlet, aidiyeti olan bireylere hizmet sunarken, bir ibadete ihtiyaç duyuyorsa, iþte o ancak ve ancak “adalet” olabilir.

     Ýnançlar; her bireysel bilinçte, algýda, bilgi ve kültür birikiminde farklý yorumlanmaya açýktýr. Bundan dolayýdýr ki, herkese eþit mesafede olmasý gereken; devlet düzeni, adalet terazisi, hukuk normlarý, kamusal ortak alan ve bilim - teknolojiye yön ve amaç tayin edemez. Ýnançlar devletin emrine giremez. Bireysel anlam dünyasýný þekillendirebilir ancak; hüküm, yasa ve üretim-tasarým alanýný doðrudan belirleyemez.

   Öncelikle, çoðunluðun kabul ettiði, kabul etmeyenlerin de dýþlanmadýðý bir toplumsal, sistematik bilimsel bir yaklaþýmý inþa edeceðiz sonra bunun en doðru tercih olduðuna inanacaðýz.

      Bir toplumda yozlaþma, kokuþma baþladý mý, sosyal metastaz etkisiyle daha geniþ alanlara yayýlmaktadýr. Ýnançlar; kazanç, makam ve þöhret kapýsý olunca, politika da nüfuz ticaretine kapý aralamaktadýr. Bir inanç ve düþünce ekolü; diðerine nefes alabileceði bir alan býrakmýyorsa; ayrýmcýlýk, bölücülük ve kargaþa tohumlarý ekilmiþ oluyor. Tohum topraða düþünce, ister istemez onu sulayanlar da çýkýyor. Akýl ve inanç; birbirinin alternatifi ve rakibi, düþmaný deðil, farklý iþlevlere sahip iki insanî yetidir.

   Pürüzsüz, sorunsuz bir yaþam ve yönetim mümkün deðildir elbette. Niyet, düþünce, cesaret, kararlýlýk ve giriþimlerimiz, hangi safta olduðumuzu belirleyecektir. Dürüst, açýk sözlü ve mert  bir düþman; dost görünen sinsi ve tutarsýz kiþilerden daha az zararlýdýr.
Rüzgârýn yönü, yaðmurun þiddeti ve havanýn sýcaklýðýný bildiren meteoroloji uyarýlarý nasýl önlem almamýzý saðlýyorsa, insan merkezli zararlý unsurlarý da belirleyip listelemekte yarar var.

   Bakýn þöyle çevrenize; birbirine mesafeli, güvensiz, selamsýz insanlarýn gerekçesi; inanç, politik tercih ve tavýr farklýlýðýdýr. Nerede kaldý o zaman; “barýþ, sevgi, dostluk, kardeþlik, hak, hukuk, adalet” içerikli söylemler ve meydan nârâlarý…
   Körü körüne inanmak ve düþünmek; kendi iradesi, becerisi ve düþüncesiyle çözmediði sorunlarý, ahirete ve politik kült önderlere havale etmektir. Oysaki, kel bir ilaç icat etse, önce kendi baþýna sürerdi.

   Körü körüne inanmaktan vazgeçin, açýk sözlü olun, mert olun, dürüst olun. Kiþi ve olaylara empatik ve sempatik yaklaþýn. Kendinize yakýþtýrmadýðýnýzý, baþkasýna kulp takmayýn. Adil olun. Suç, yasa ve delil uydurmayýn.

   Sözü þöyle baðlayalým: Ýnsani ufka yaklaþmak çok da zor deðil. Hiçbir þey yapamýyorsanýz da en azýndan kötülük yapmayýn. Neye inandýðýmýz, nasýl düþündüðümüz; vitrine sunduklarýmýzla kabul görecektir. Sizden daha fazlasýný isteyen yoktur. Önce niyet, biraz gayret ve ýsrarcý olmak, az da olsa devamlý okumak, yeni kapýlarý aralayacaktýr.

Samsun, 10.02.2025

Ali Rýza Malkoç
arm.web.tr