Haberleri izliyoruz, olaylarý gözlemliyoruz.  Belgesellerle geziyoruz. Bazen sosyal, bazen teknik içerikli videolarý takip ediyoruz. Tüm güzellik ve çirkinliklerden anýnda haberdar oluyoruz. Bizde oluþan izlenim ve algý olumlu da olsa, olumsuz da olsa, bu bir insan ürünü, insan tercihi ve insan iradesinin yansýmasýdýr. Güzellikler içimizi ýsýtarak alkýþý hak ederken, olumsuzluklar moralimizi bozmaktadýr. Bu kadar vahþileþebilen, duyarsýz ve tutarsýz davranabilen bir canlý türü de “insan” olarak tanýmlanýyorsa eðer; “ben neyim o zaman?” diye þaþkýnca sorular zinciri üretebiliyoruz.   

    Uzunca bir süredir okuma ve yazma uðraþýmda yoðunluðu azaltmýþtým. Teknik ve üretim odaklý bir konuyu önceliklerim arasýna almýþtým. Ýstediðim mesafeyi alýnca, yazý dünyasýna tekrar döndüm. Yazarak, tespit ve önerilerimizi sunarak, çok bir þeyi deðiþtirememiþ olsak da çözümün bir parçasý olmak, her zaman bize, “olmasý gereken pozitif insan tavrýný” hatýrlatacaktýr.

   Kim ne derse desin, nasýl yorumlarsa yorumlasýn; içimizdeki insana henüz ulaþamadýðýmýzý, onu keþfedemediðimizi belirtmek zorundayým. Bilim, kültür, sanat, zanaat, maneviyat, felsefe, edebiyat, müzik, teknoloji, doða, tarým, metodolojiyle barýþýk ve yoðrulmuþ; ulaþýlabilir, kabul edilebilir, sürdürülebilir, ölçülebilir, denetlenebilir, doðal bir yaþamýn öznesi, en azýndan bir parçasý olmak, insani bir yükümlülüktür. Ulaþýlmasý gereken insaniyet makamý; ruh, beden, irade ve bilincimizin çok daha üzerinde bir konumdadýr. Bunlarý da kapsar ama hiçbiri yalnýz baþýna onu temsil edemez.
Ýnsani deðerler ve bize önerdiði yüce makam nedir o zaman?...
    Matematiksel ve somut olarak bir taným ortaya koyup; alt ve üst sýnýrýný  çizmek mümkün deðildir elbette. Kiþilerin algý ve donanýmlarýyla belirginleþecek ve kiþiye hedef tayin edecektir. Yine de ipuçlarýný vermek gerekirse; insani davranýþ, karakter, duygu ve düþüncenin niteliklerini, edebi bir dille çözümlemeye çalýþalým.

  Ýþte o yüce makamýn meyvesi; vermek istediðindir, verebildiðindir, veremediðindir bazen. Özleminde yaþayandýr. Hasretini çektiðindir. Hayalini kurduðundur. Yüreðini hoplatan bir ritimdir. Bazen de þükürdür doyuma nokta koyan. Bazen sabýrdýr, beklentiyi sýnýrlayan. Paylaþabildiðindir, boðazýnda düðümlenendir, yarým kalan türkündür, gizli bir aþkýndýr. Yol haritaný þekillendirendir. Ve býraktýðýn mirastýr. Hak etmediði þeye talip olanlar, hak ettiklerini de gereðince deðerlendiremeyeceklerdir.

   Bir Kýzýlderili atasözünde þöyle bir vurgu vardýr. Topluluk, göçebe halinde ilerlerken, kabile reisi düþünür, telaþlanýr ve þu komutu haykýrýr: “Durun, O kadar hýzlý gittik ki, ruhlarýmýz geride kaldý. Biraz soluklanalým, ruhumuz bize yetiþsin, buluþalým devam ederiz.” Evet biz de aynen bu tekrarý, bu çeliþkiyi mi yaþýyoruz acaba? Hangi alanda ileri gittik, neleri ihmal ettik, hangi deðerleri geride býraktýk?... Her insan, kendi ölçeðinde bir liste hazýrlamasýnda yarar var.

   Ýletiþim, ilgi, bilgi, nezaket, hassasiyet, duyarlýlýk kaybý; insanlarý özünden ve mayasýndan uzaklaþtýrmýþtýr.

   Uydurulmuþ bir din ile uyutulmuþ, siyasetle avutulmuþ, maddiyatla kandýrýlmýþ,  gösteriþle tatmin olmuþ, güç ile korkutulmuþ, yalanlarla devþirilmiþ, zevk ile oyalanmýþ; bir gezegen yaþamýnýn, garip canlýlarýyýz aslýnda.    

   Ölçümüz, öngörümüz, özlemimiz, sýðýnaðýmýz ve duraðýmýz: Bilim, mantýk, etik, estetik, vicdan, ahlâk ve adalet ile yoðrulmuþ, doðal bir yaþam arayýþýdýr. Ve bu arayýþ; tüm insanlýðýn kapsayýcý ortak özlemi ve dili olmalýdýr.

   Grup aidiyeti, kimlik arayýþý, çýkar ve keyif amaçlý örgütlenmeler  ve inanç sýðýnaklarý; lokal anestezi gibi, kýsmi ve geçici bir uyuþturma, rehabilitasyon ve umut ýþýðý saðlasa da uzun vadede büyü bozulmakta, insanlar hüsrana sürüklenmektedir. Ýnsanlarýn bireysel, grupsal ve toplumsal tercihlerinde farklýlýklarýn olmasý gayet doðaldýr. Biri diðerine engel deðildir. Önemli olan en üst birliktelik ilkelerinde buluþabilmektir.
   Daha iyisi keþfedilip uygulanana kadar; þimdilik en ideal ve insana yaraþýr toplumsal mutabakat ve yönetim þekli; evrensel kazanýlmýþ haklara saygýlý, hukuku her þeyin üstünde tutan, anayasal, demokratik, laik, katýlýmcý, çoðulcu, sosyal adaletçi, hukuk devletidir. Suç, ceza, delil ve hükümde kanunilik, ancak böyle bir düzende gerçek olur. Bireyin hukuk güvenliði, hukuki belirlilik ilkesiyle garantilenir. Hak ve hakikat merkezli baðýmsýz-tarafsýz yargý, erkler ayrýlýðýnýn bir ögesi olur. Ýþte bu tanýmlama, uygulama, özlem ve bilinç; tabandan tavana doðru yayýlmadýðý için kâðýt üzerinde kalan, kendine bile bir faydasý olmayan mitolojiye dönüþmektedir. 

    Önce içimizdeki insaný keþfedip, onunla barýþacaðýz. Diðer tüm canlýlara da empatiyle yaklaþacaðýz. Doðayla iç içe, holistik kültür ve perma kültürün atmosferinde yaþayacaðýz. Üretene saygý duyacaðýz. Gözyaþýný dikkate aldýðýmýz gibi, alýn terini de önemseyeceðiz.

   Doðru, dürüst, mert, cesur, bilgili, adil ve çalýþkan insanlarýn çoðunlukta olduðu toplumlarda, kurtarýcý kahramanlara ihtiyaç yoktur. Çünkü bireyler, sorumluluk bilinciyle, bir sistem içerisinde dayanýþmayla hareket ederler.

   Sahte kurtarýcýlarýn objesi, figüraný ve mezesi olmamak; iþte böyle bir bilinçle ayaða kalkmakla mümkündür. Bunu ben seksen defa tekrar edeceksem, daha fazla önemseyenler bu oraný artýrabilirler. “Senden yana olanýn da, sana karþý olanýn da bir deðeri yok; seni anlamadýkça” diyor Özdemir Asaf. Haksýz da deðil hani.

   Ýçimizdeki hakiki insanýn, oyun kurucu iradeye dahil olmasý özlem ve dileðiyle.

Samsun, 31.01.2026

Ali Rýza Malkoç

arm.web.tr