2025 Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) tercih sürecinde yaşanan gelişmeler, Türk eğitim sisteminde teknolojiye olan bağımlılığın beklenmedik sonuçlarını gözler önüne serdi. ÖSYM tarafından açıklanan verilere göre, tercih yapma hakkına sahip oldukları halde herhangi bir tercih yapmayanların oranı tüm adaylarda yüzde 40'ı, son sınıf öğrencilerinde ise yüzde 50'yi aştı. Bu dramatik sonucun arkasında yatan nedenlerden biri, öğrencilerin üniversite tercihlerinde yapay zekaya körü körüne güvenmeleri olarak öne çıkıyor.
Yapay Zeka Kullanımının Yaygınlaşması
Son yılarda eğitim danışmanlığı alanında yapay zeka tabanlı sistemlerin kullanımı hızla artış gösterdi. Öğrenciler ve veliler, karmaşık tercih sürecinde doğru karar verebilmek için bu sistemlere başvurdu. Ancak bu teknolojik çözümün beraberinde getirdiği riskler yeterince değerlendirilmedi. Yapay zeka sistemleri, tercih danışmanlığında şu alanlarda kullanılmaya başlandı:
- Puan hesaplamaları ve tahminleri
- Bölüm önerileri
- Üniversite sıralamaları
- Geçmiş yıl verilerinin analizi
- Tercih listesi oluşturma
Veri Bağımlılığının Tehlikeli Boyutu
Yapay zekanın en temel özelliği veriden beslendiği gerçeğini unutmak, 2025 YKS tercih sürecinde pek çok öğrencinin kazanacağı bölümü belirlemek için kullanıldı. Ancak bu sistemler, algoritmik yapıları gereği yalnızca kendilerine sunulan verileri işleyebilir ve bu veriler doğrultusunda önerilerde bulunabilir.
Algoritmaların Sınırlılıkları
Yapay zeka sistemleri şu temel sınırlılıklara sahiptir:
Veri Kalitesi Bağımlılığı: Sisteme girilen verinin kalitesi, çıktının doğruluğunu doğrudan etkiler. Hatalı, eksik veya önyargılı veriler, yanıltıcı sonuçlar üretir.
Bilinç Eksikliği: Bu sistemler, insan benzeri sezgi veya yaşam deneyimi ile hareket edemez. Yalnızca matematiksel hesaplamalar ve örüntü tanıma üzerinden çalışır.
Dinamik Faktörleri Göz Ardı Etme: Üniversite tercih sürecindeki değişken faktörler (kontenjan değişiklikleri, yeni açılan bölümler, ekonomik durum değişiklikleri) zaman zaman göz ardı edilebilir.
Manipüle Edilebilir Veri Sorunu
2025 YKS tercih sürecinde yaşanan en dramatik örneklerden biri, veri manipülasyonunun sonuçları oldu. Yapay zeka sistemlerine farklı veri setleri sunulduğunda nasıl farklı sonuçlar üretebileceği açık şekilde görüldü.
Örnek Senaryo: Doğu-Batı İkilemi
Tercih danışmanlığı yapan bir yapay zeka sistemine şu iki farklı liste sunulduğunda:
Liste A: Batı İllerindeki Düşük Puanlı Bölümler
- ONDOKUZ MAYIS Kümes Hayvanları Yetiştiriciliği Ladik Meslek Yüksekokulu
- PAMUKKALE Bıçakçılık ve El Aletleri Üretim Teknolojisi Serinhisar Meslek Yüksekokulu
- ONDOKUZ MAYIS Arıcılık Ladik Meslek Yüksekokulu
Liste B: Doğu İllerindeki Bölümler
- BİNGÖL Organik Tarım Gıda, Tarım ve Hayvancılık Meslek Yüksekokulu
- ERZİNCAN BİNALİ YILDIRIM Mimari Restorasyon Kemaliye Hacı Ali Akın Meslek Yüksekokulu
- KAFKAS Halkla İlişkiler ve Tanıtım Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu
Sistem, "garanti kazanmak" isteyen öğrenciler için Liste B'yi önerdi. Çünkü algoritma yalnızca illere göre değerlendirebildi.
2025 YKS Sonuçlarının Acı Tablosu
ÖSYM verilerine göre, 2025 YKS tercih sonuçları şu çarpıcı gerçekleri ortaya koydu:
- Yerleşemeyen Öğrenci Oranı: Tercih yapan öğrencilerin önemli bir bölümü hiçbir programa yerleşemedi
- İlk Tercih Başarı Oranı: Her beş adaydan yalnızca biri ilk tercihine yerleşebildi
- Tercih Yapmayan Öğrenciler: Hak sahibi öğrencilerin yüzde 40'ı tercih bile yapmadı
Bu sonuçların arkasında, yapay zeka sistemlerinin verdiği yanıltıcı güvenceler de yatmaktadır. Pek çok öğrenci, sistemlerin "garanti" olarak sunduğu seçeneklere güvenerek, gerçekçi olmayan tercihler yaptı.
Yapay Zeka Danışmanlığının Riskleri
Aşırı Güven Problemi
Öğrenciler ve veliler, yapay zeka sistemlerinin her zaman doğru sonuç vereceği yanılgısına kapıldı. Bu durum, kritik kararların alınmasında insan faktörünün devre dışı bırakılmasına yol açtı.
Standardizasyon Tuzağı
Yapay zeka sistemleri, her öğrenciye benzer kriterler uyguladığı için, bireysel farklılıkları göz ardı etti. Öğrencilerin kişisel yetenekleri, ilgi alanları ve yaşam hedefleri ikinci planda kaldı.
Veri Güncelliği Sorunu
Hızla değişen üniversite kontenjanları ve taban puanları karşısında, bazı sistemlerin verilerinin güncel olmaması yanlış yönlendirmelere sebep oldu. Bu durum, yapay zeka sistemlerinin "garanti kazanma" önerilerinin ne kadar yanıltıcı olabileceğini göstermektedir.
Çözüm Önerileri
1. Hibrit Danışmanlık Modeli
Yapay zeka sistemleri, insan danışmanların yerini tamamen almamalı. Eğitim analistleri ve yapay zeka araçları bir arada kullanılarak daha dengeli sonuçlar elde edilebilir.
2. Şeffaflık ve Eğitim
Öğrenciler, yapay zeka sistemlerinin nasıl çalıştığı konusunda bilinçlendirilmeli. Bu sistemlerin sınırlılıkları açık şekilde belirtilmeli.
3. Veri Kalitesi Standartları
Tercih danışmanlığı yapan sistemlerin kullandığı verilerin kalitesi ve güncelliği konusunda standartlar oluşturulmalı.
4. Çoklu Kaynak Değerlendirmesi
Öğrenciler, yalnızca tek bir kaynağa bağlı kalmayarak, farklı perspektifleri değerlendirmeli.
5. İnsan Faktörünün Güçlendirilmesi
Rehber öğretmenlere pythonla nicel veri analizi eğitimi verilmeli ve uzman eğitim analistlerinin rolü artırılmalı.
Teknolojiye Eleştirel Yaklaşım
2025 YKS deneyimi, teknolojiye olan körü körüne güvenin tehlikelerini gözler önüne serdi. Yapay zeka, eğitim alanında güçlü bir araç olsa da, hiçbir zaman insan yargısının ve deneyiminin tam yerini tutamaz.
Teknolojinin Doğru Kullanımı
- Yapay zeka, karar verme sürecinde yardımcı araç olarak kullanılmalı
- Son karar her zaman insan tarafından verilmeli
- Teknolojik çözümler eleştirel düşünce ile değerlendirilmeli
2025 YKS tercih süreci, Türk eğitim sistemi için önemli dersler barındırmaktadır. Yapay zeka teknolojisinin faydaları inkâr edilemez, ancak bu teknolojiye olan aşırı güven ve bilinçsiz kullanım, binlerce öğrencinin geleceğini olumsuz etkiledi. Öğrencilerin boşta kalmasının en büyük sebeplerinden birinin yapay zeka sistemlerine körü körüne güvenmek olduğu ortaya çıktı. Bu sistemlerin veri bağımlısı olduğu ve algoritmaların bilinç taşımadığı gerçeği göz ardı edildi. Gelecekte, teknoloji ile insan deneyiminin dengeli şekilde birleştirildiği, şeffaf ve güvenilir danışmanlık sistemleri geliştirilmeli. Sadece bu şekilde, öğrencilerin en doğru kararlara ulaşması sağlanabilir. Eğitimde teknoloji kullanımında en önemli ilke şudur: Teknoloji insanın yerini almamalı, onu desteklemelidir. 2025 YKS deneyimi, bu ilkeyi unutmanın bedelinin ne kadar ağır olabileceğini acı şekilde göstermiştir.
(Not: Yapay zekayı kullanmak yanlış değildir. Ona körü körüne güvenmek yanlıştır. Ben de 6 tane yapay zeka aracını kullanıyorum. Ancak bilgiler daima bana aittir. Onu editör olarak kullanıyorum.)
