13 Yaşındaki Bir Çocuktan Yepyeni Bir Düzen mi Osmanlıda Kardeş Katliamı

13 YAŞINDAKİ BİR ÇOCUKTAN YEPYENİ BİR DÜZEN Mİ?- OSMANLIDA KARDEŞ KATLİAMI 7. BÖLÜM-

III. Mehmed 22 Aralık 1603 Tarihinde sekiz yıllık bir saltanattan sonra 37 Yaşındayken hayata gözlerini yumdu.

Evet, buradan sonrasını daha dikkatli okuyun zira pek çoğumuzun yanlış bildiği bir hususu düzelteceğim.

Osmanlı’nın yerleşmiş geleneğine göre padişah ölünce yerine geçen şehzade ( yani yeni padişah ) önce tahta oturur, onun için biat töreni yapılır, sonra yeni padişahın da katılımıyla ölen padişahın cenazesi kaldırılırdı.

22 Aralık 1603’de de olan da aynen buydu. III. Mehmed’in 13-14 Yaşlarındaki oğlu Ahmet, ‘’ Ahmed-i Evvel ( I. Ahmed ) olarak Osmanlı tahtına oturdu, koca koca vezirler, devlet adamları elini öpüp ona biat ettiler. Sonra ‘’ Ben on dokuz kardeşini öldüren bir katilin cenaze namazını kılmam’’ demedi. Şeyhülislam Ebul Meyamin Mustafa Efendinin kıldırdığı cenaze namazına bizzat katıldı ve bilahare babası III. Ahmed’in Ayasofya’da defnedilişinde de bizzat bulundu.

I. Ahmet tahta oturduğunda henüz 13-14 Yaşındaydı, Herhangi bir çocuğu filan da yoktu. Erkek kardeş olarak ise bir iki yaş küçük Mustafa vardı ve bir de taaa büyük dedesi Fatih’in koyduğu bir kanunname… 

Henüz sakalı- bıyığı yoktu ama vaziyet aşağı tükürsen sakal, yukarı tükürsen bıyık bir vaziyetti ve çocuk padişah I. Ahmet de kendisinden öncekiler gibi hayattaki tek kardeşi Mustafa’yı ortadan kaldırmayı düşünüyordu. Ancak…

Ancak Osmanlı tarihinde ilk kez bir hanım sultan bir başka hanım sultanın oğlunun hayatı için devreye girdi.

Evet, I. Ahmed’in annesi Handan Sultan, kocası III. Mehmed’in Halime Sultandan dünyaya getirdiği oğlu Mustafa için oğlu I. Ahmed’e yalvar yakar oldu ‘’ Yapma oğul. Mustafa’yı öldürürsen – Allah korusun sana bir zeval gelirse Osmanlı tahtına kim geçer? Devlet batar, yok olur.’’ Dedi. 

Şeyhülislam ve Sadrazam da bu minik padişaha aynı şeyleri söyleyince I. Ahmed – zaten hiç içine sinmeyen – kardeş katlinden vazgeçti.

Sonra?

Sonra Handan Sultan yine devreye girdi ve I. Ahmed’i önce Mahfiruz, sonra Kösem ve daha sonra da Fatma Sultanlarla evlendirdi 1604 yılında.

1605 Yılına geldiğimizde Sultan I. Ahmed 15 Yaşında bir baba olarak Mahfiruz Sultan’dan doğan ilk erkek evladı Osman’ı kucağına aldı. Daha sonra da gerek Mahfiruz gerek diğer eşlerinden olan Murad, İbrahim, Mehmed, Kasım, Süleyman, Orhan, Selim ( Kösem Sultan’dan ) ile Cihangir ve Hasan’ı ( Fatma Sultan’dan ) kucağına aldı. 

Görüldüğü gibi I. Ahmet, tahtta kaldığı 14 sene içinde taht için pek çok varis yapmıştı ancak Osmanlı’nın en köklü geleneğini de bu dönemde kaldırdı saray kadınlarının ve bazı devlet ileri gelenlerinin etkisiyle: Bundan böyle şehzadeler sancaklara çıkmayacaklardı. Peki sancağa çıkmayıp da ne halt edeceklerdi? Sarayda ya da kendilerine tahsis edilecek köşklerde ev hapsinde olacaklardı ( Buna kafes sistemi diyoruz ) 

Yani bundan böyle tahta geçecek olan padişahlar devlet ve memleket yönetimi konusunda hiç bir tecrübeye sahip olmadan tahta geçeceklerdi. 

‘’Eeee Ekber ve Erşed sistemi? O konuda bir şey yazmadın hocam.’’ Diyorsunuzdur şimdi.

Yazayım: Bilinenin aksine I. Ahmed ‘’ Bundan böyle tahta en yaşlı ve en aklı başında şehzade oturacaktır.’’ Diye bir kanun çıkartmadı, bir ferman yayınlamadı. Onun yaptığı tek şey, kardeşi Mustafa’yı öldürtmemek olmuştur. Kendi çocukları dünyaya geldikten sonra da kardeşi Mustafa’yı öldürtmemiştir. Hepsi bu.

Eeee o zaman bu Ekber ve Erşed Sistemi nasıl ortaya çıktı?

I. Ahmet 1617’de 28 yaşında Hakkın rahmetine kavuşunca, normalde yerine 12-13 yaşlarındaki oğlu Osman geçmeliydi ancak Şeyhülislam Hocazade Esad Efendi ve Sadaret Kaymakamı (Sadrazam vekili) Sofu Mehmed Paşa, o güne kadarki teamüllere tamamen aykırı olarak "hanedanın bölünmesini önlemek ve daha büyük olanın hakkını korumak" gerekçesiyle Şehzade Osman yerine, kafeste tutulan kardeşi I. Mustafa’yı tahta çıkardılar. 

I. Mustafa’nın tahta çıkmasıyla birlikte de yepyeni bir sistem kendiliğinden yürürlüğe girmiş oldu: Ekber ve Erşed Sistemi. Bundan böyle Osmanlı tahtına Osmanlı hanedanının erkek mensuplarından en yaşlı ve en aklı başında olan oturacaktı ama?

Ama hani derler ya ‘’Balık baştan kokar,’’ bu balık da baştan kokmaya başladı. Çünkü 1617’de tahta oturtulan I. Mustafa ekber yani yaşça en büyük şehzade idi ama erşed yani aklı başında değildi. Saray havuzundaki balıklara altın serptiği bile rivayet edilen akli dengesi ( biz ona psikolojisi diyelim ) oldukça bozuk bir padişahtı. 

Yahu tamam da hep söylenip duran bu Ekber ve Erşed Sistemi yazılı bir yasası, fermanı, yönetmeliği, genelgesi olmayan bir uygulama mıydı?

Değildi. Ekber ve Erşed sistemi yazılı olarak anayasaya girdi. Ne zaman? Taaaa 1876 Kanun-u Esasisinde (Osmanlının ilk yazılı anayasası )aynen şöyle:

MADDE 3.- Saltanatı seniye-i Osmaniye, Hilâfet-i Kübra-yı İslâmiyeyi haiz olarak sülale-i Âl-i Osman’dan usulü kadimesi veçhile ekber evlada aittir.

Yani: "Yüce Osmanlı saltanatı, İslam'ın en büyük halifeliğini (makamını) üzerinde barındırmak üzere, Osmanlı hanedanından eski usulüne uygun olarak en yaşlı erkek evlada aittir."

1876 Kanun-u Esasisi dışında Ekber ve Erşed sistemi ile ilgili yazılı bir kanun, ferman vb. yok..

*****

Peki bir kanunu olsun ya da olmasın I. Ahmed’in ölümüyle birlikte uygulamaya başlanan Ekber ve Erşed sistemi beklenen faydayı sağladı mı? 

Onu da gelecek son bölümde açıklayalım...

Resim:  I.Ahmet'in  Newyork  Metropoliten Sanat  Müzezinde bulunan  Minyatür  resmi. ( Bir  Osmanlı  padişahının  resminin  taa  ABD'de bir müzede ne  işi  var  konusu  da  ayrıca  dikkate  değer  bir  konu)