Banduranın Sosyal Öğrenme Kuramı Ve Gözlemsel Öğrenmenin Psikolojik Ve Top

Bandura’nın Sosyal Öğrenme Kuramı ve Gözlemsel Öğrenmenin Psikolojik ve Toplumsal Yansımaları

Albert Bandura’nın Sosyal Öğrenme Kuramı, insan davranışlarının yalnızca ödül, ceza ve bireysel deneyimler yoluyla değil, başkalarını gözlemleme ve model alma yoluyla da öğrenildiğini savunur. Davranışçı yaklaşımlar öğrenmeyi büyük ölçüde uyaran, tepki ve pekiştirme ilişkisiyle açıklarken Bandura, insanın düşünen, değerlendiren ve çevresiyle etkileşim kuran aktif bir varlık olduğunu ileri sürer. Kuramın temel düşüncesi, birey, çevre ve davranışın karşılıklı olarak birbirini etkilemesidir.

Bandura’nın kuramının gelişiminde önemli bir dönüm noktası, 1961 yılında gerçekleştirilen Bobo Doll deneyidir. Bu deneyde çocuklar, bir yetişkinin şişme oyuncak bebeğe karşı saldırgan davranışlarını gözlemlemiş, ardından benzer davranışları kendileri de sergilemiştir. Sakin bir modeli izleyen çocukların ise daha farklı davranışlar gösterdiği görülmüştür. Deney, çocukların bir davranışı doğrudan yaşamadan, yalnızca gözlemleyerek öğrenebileceğini ortaya koymuştur. Ayrıca modelin ödüllendirilmesi veya cezalandırılması, gözlemcinin o davranışı sergileme eğilimini etkileyebilmektedir.

Bandura’ya göre gözlemsel öğrenme dört temel aşamadan oluşur: dikkat, hatırlama, motor üretim ve motivasyon. Birey önce modelin davranışına dikkat eder, ardından bu davranışı zihninde kodlar. Daha sonra davranışı gerçekleştirebilecek beceriye sahip olması ve yeterli motivasyonu bulunması hâlinde öğrendiğini uygulamaya geçirir. Bu süreçte öz-yeterlik kavramı da önemlidir. Öz-yeterlik, kişinin belirli bir davranışı başarabileceğine ilişkin inancıdır. Kendine güvenen bireyler zorluklar karşısında daha fazla çaba gösterebilir ve başarısızlık durumunda daha kolay vazgeçmeyebilir.

Kuramda modeller canlı, sembolik ve sözel olmak üzere farklı biçimlerde ele alınır. Anne-baba, öğretmen ve arkadaşlar canlı modellere; film karakterleri, çizgi film kahramanları ve sosyal medya fenomenleri sembolik modellere örnektir. Sözel modeller ise davranışın nasıl olması gerektiğini sözlü ifadelerle aktaran kişi veya yapılardır. Özellikle medya ve sosyal medya, olumlu ya da olumsuz davranışların geniş kitlelere yayılmasında etkili olabilir. Bir davranışın beğeni, alkış veya takipçi kazandırması, izleyiciler açısından dolaylı pekiştirme oluşturabilir. Bu nedenle zararlı modellerin etkisini azaltmak için olumlu rol modellerin görünürlüğünü artırmak, medya okuryazarlığını geliştirmek ve bireylerin öz-yeterliklerini güçlendirmek önemlidir.

Bandura, kuramını zamanla geliştirerek Sosyal Bilişsel Kuram’a dönüştürmüştür. Bu aşamada öz-düzenleme, hedef belirleme, motivasyon ve benlik tasarımı gibi kavramlar öne çıkmıştır. Böylece öğrenme, yalnızca dışarıdan gözlem yapma değil, kişinin kendi davranışlarını yönetmesi ve gelişimini yönlendirmesi süreci olarak da değerlendirilmiştir.

Çalışmada Bandura’nın kuramı, fıtri yetiler açısından da ele alınmaktadır. Kuramın dikkat, hatırlama, bilişsel değerlendirme ve öz-yeterlik kavramları, insanın bilgi edinme ve akletme süreçlerinin bazı yönlerini açıklamaktadır. Bununla birlikte kuram, bilginin ahlaki doğruluğunu belirleme, marufu tanıma, münkerden kaçınma, niyet ve hakikat gibi fıtri ve metafizik boyutları açıklamakta sınırlı kalmaktadır. Bu çerçevede sosyal öğrenme, iyiliğin de kötülüğün de toplumsal çevre aracılığıyla yayılabileceğini gösterir. Olumlu modeller yardımlaşma, merhamet ve adalet gibi davranışları yaygınlaştırabilirken olumsuz modeller saldırganlığın ve zararlı tutumların normalleşmesine yol açabilir.

Sonuç olarak Bandura’nın Sosyal Öğrenme Kuramı, insanın yalnızca öğrenen değil, aynı zamanda çevresini etkileyen ve başkalarına model olan bir varlık olduğunu ortaya koyar. Birey çevresinden etkilenirken davranışlarıyla çevresini de değiştirebilir; böylece öğrenme sürekli bir döngü hâlinde devam eder. Çalışmanın temel sonucu, sosyal öğrenmenin psikolojik ve toplumsal etkilerini anlamanın yanı sıra, öğrenilen davranışların hangi ahlaki yönde kullanılacağına ilişkin sorumluluğun da önem taşıdığıdır. Bandura davranışların nasıl öğrenildiğini açıklarken, çalışmada ele alınan fıtri yöneliş yaklaşımı bu davranışların iyilik, doğruluk ve toplumsal ıslah yönünde kullanılmasına dikkat çeker.