Cicero’nun asırlar öncesinden süzülüp gelen bu ironik “cemiyet teorisi”, insanı ilk okunuşta gülümsetir; ikinci okunuşta ise derin bir hüzne sürükler. Çünkü anlatılan şey yalnızca Roma toplumuna dair bir gözlem değil, insanlık tarihinin tekrar eden bir panoramasıdır. İsimler, kıyafetler, araçlar değişmiş; roller neredeyse aynı kalmıştır.
Fakir çalışır; çünkü çalışmak onun için bir tercih değil, var olmanın tek yoludur. Zengin sömürür; çünkü gücün olduğu yerde adalet çoğu zaman susar. Asker her ikisini de korur; ama kimi zaman neyi, kimi için koruduğunu sorgulayamaz. Mükellef ise sessizdir; herkes adına öder, en az söz hakkı yine onundur. Bu zincirin her halkası, bir öncekini ayakta tutarken kendisi biraz daha yük taşır.
Serserinin istirahati, ayyaşın sarhoşluğu bile bu düzenin içinde bir işleve dönüşür. Onlar çalışmaz gibi görünür ama sistem onların varlığını da gerekçe yapar. Bankacı ve avukat ise aklın ve kelimenin gücünü kullanarak düzeni karmaşıklaştırır; hakikati değil, çıkarı savunur. Hekim iyileştirmesi gerekirken öldürür diye anıldığında, insan şunu düşünür: Sorun mesleklerde değil, onları kuşatan ahlâk iklimindedir. Mezarcı ise hepsinin eşitlendiği tek noktayı temsil eder: Toprak.
Ve en sonda politikacı vardır. Cicero’nun belki de en keskin cümlesi burada saklıdır. Politikacı, onca emeğin, ölümün, yoksulluğun ve suskunluğun üzerinde yaşar. Var olabilmesi için sistemin aksamasına değil, tam tersine aynen sürmesine ihtiyaç duyar.
Cicero’nun kesinlikten kaçıp olasılıklara yönelen düşünce yapısı, bu teoride de kendini gösterir. “Böyle olmalıdır” demez; “çoğunlukla böyle olur” der. Asıl çarpıcı olan da budur. İki bin yıl geçmesine rağmen bu tabloya bakıp “Bu artık değişti” diyememek, insanı rahatsız eder.
Belki de soru şudur: Cemiyet mi insanı böyle yapar, yoksa insan mı cemiyeti? Cicero’nun mirası bize net cevaplar değil, rahatsız edici aynalar bırakır. O aynaya bakmak cesaret ister; değiştirmek ise vicdan.
CİCERO’NUN CEMİYET TEORİSİ
1)Fakir, çalışır.
2)Zengin, sömürür.
3)Asker, her ikisini de korur.
4)Mükellef, üçü için öder.
5)Serseri, dördünün adına istirahat eder.
6)Ayyaş, beşi için içer.
7)Bankacı, ilk altıyı dolandırır.
8)Avukat, ilk yediyi kandırarak savunur.
9)Hekim, sekizini de öldürür.
10)Mezarcı, dokuzunu da gömer.
11)Politikacı, 10’lar sayesinde yaşar.
