Buz Gibi Her An Tükenir Ömür

ŞERHİ

----------------------

1. Beyit

Bunca nefes harcadın, kârın ne ki ey can? > Yol sonuna vardın, bu gidişle nefes ne?

Şerh: Ömür sermayeni tükettin, peki elinde ne var? Yol bitti, akşam oldu; heyben boşsa son nefesinde pişmanlık neye yarar?

2. Beyit

Aç gözünü, bak ibret ile her bir ölene, > Gitti gidenler, geride kaldı kuru ses ne?

Şerh: Etrafına "basiret" gözüyle bak; her ölüm aslında yaşayanlar için bir derstir. Gidenlerden geriye sadece bir isim ve bazen de boş bir yankı kaldı. Hani nerede o dünkü heybetli sahipleri?

3. Beyit

Mevlâ’ya yönel, nefsini kurban eyle yolunda, > Hakk kapısın komuş iken gayrıya pes ne?

Şerh: Çıkış yolu tektir: Allah’a yönelmek ve bencil istekleri (nefsi) terk etmek. Sonsuz kudret sahibi Hakk’ın kapısı dururken, aciz kullara veya dünyaya boyun eğmek (pes demek) büyük bir yanılgıdır.

4. Beyit

Gülzâr-ı fenâda açılan güller solar elbet, > Bâkî sanılan bağda bu feryâd u ceres ne?

Şerh: Dünya "fena (geçicilik) bahçesidir". Burada açan hiçbir çiçek (güzellik, gençlik, makam) kalıcı değildir. Ayrılık çanı (ceres) her an çalarken, bu dünyayı sonsuz (bâkî) sanıp elden gidenler için feryat etmek yersizdir.

5. Beyit

Âlim geçinip sâdece sûretle avundun, > Sîret yok ise dildeki bu lüggat ü ses ne?

Şerh: Dış görünüşünle veya ezberlediğin bilgilerle alim görünebilirsin ama bu sadece bir "sûret"tir (kabuktur). Eğer insanın içinde (sîret) o ilmin ahlakı ve özü yoksa, dille söylenen süslü kelimeler sadece gürültüden ibarettir.

6. Beyit

Karun malını yığdı da bir zerre götürdü? > Mülke sarılıp, mülk ile rüsvâ-yı mekes ne?

Şerh: Efsanevi zenginliğiyle bilinen Karun bile toprağa girerken yanına bir şey alamadı. Geçici mülke bu kadar yapışıp, sonunda bir sineğe (mekes) bile rezil olacak kadar acizleşmek insana yakışır mı?

7. Beyit

Sultan olsan tahtını bir rüzgâr alır gider, > Süleyman bile göçtü, bu kibr-i abes ne?

Şerh: Rüzgâra hükmeden Hz. Süleyman bile bu dünyadan göçüp gittiyse, senin sahip olduğun üç günlük güçle kibirlenmen ne kadar boş ve saçmadır (abes).

8. Beyit

Toprak olacak cismin için bunca gurur ah, > Kabrini unuttun mu, bu tûl-i emel-i pes ne?

Şerh: Sonunda çürüyüp toprak olacak bir beden için bu kadar kibir neden? "Tûl-i emel" (hiç ölmeyecekmiş gibi yaşama arzusu) insanı aşağı çeken (pes) bir duygudur. Kabri unutan, kendini de unutur.

9. Beyit

Hakk’ı unutup böylesi dünyâya heves ne? > Fânî olanın peşine düşmek bu nefes ne?

Şerh: İnsan, asıl varlık sebebi olan Yaratan'ı unutup sonu olan (fâni) şeylere neden bu kadar tutkuyla bağlanır? Aldığın her nefes sana sınırlı bir süre verildiğinin kanıtıyken, o kıymetli nefesi yok olup gidecek şeyler için harcamak büyük bir israftır.

10. Beyit

Zulmet kaplamış kalbini, nûr istemez oldun, > Gaflet uykusunda yatan ol mürde-i kes ne?

Şerh: Günahlar ve dünya sevgisi kalbi karanlığa (zulmet) boğmuş; öyle ki kişi aydınlığı (nuru) aramaz hale gelmiş. "Mürde-i kes" (ölü gibi kişi) tabiriyle, hakikate gözünü kapayanın aslında yaşayan bir ölüden farkı olmadığı vurgulanıyor. Bu ne bitmez bir gaflet uykusudur?

11. Beyit

Menzil uzağıyken neden yollarda eğlendin? > Yükün ağır, vaktin ise dar, bu kafes ne?

Şerh: Gideceğimiz yol (ahiret) uzun ve meşakkatli. Heybemizde günahlar ağır, ömür ise çok kısa. Ruh, beden denen bu "kafeste" hapisken; hâlâ yoldaki geçici manzaralara dalıp asıl varış noktasını unutmak nedendir?

12. Beyit 

Aklını der başına, dinle sözü deryâdan, > Fânîye gönül bağlayıp, Hakk’tan kes ne?

Şerh: Ey insan! Aklını başına topla ve hakikat deryasından gelen bu öğütlere kulak ver. Geçici olana gönül verip asıl olanla (Hakk ile) bağını koparmak, bir insanın kendine yapabileceği en büyük kötülüktür.

13.Beyit  

Sermâyen erir, buz gibi her an tükenir ömür,> Vaktin geçiyor, kârın hüsrân-ı abes ne?

Şerh : Ömrü, güneşin altında duran bir buz kalıbına benzetiyoruz. Her saniye eriyor ve yok oluyor. Elde hiçbir manevi kazanç (kâr) yokken, bu boş uğraşlar (hüsrân-ı abes) içinde kaybolmak nedendir?

14. Beyit 

Göz yumduğun an, perdeler elbet açılır bak,> Rü'yâda iken gördüğün ol şân u heves ne?

Şerh: Ölüm, aslında gerçek uyanıştır. İnsan ölünce dünya perdesi kalkar. O an geldiğinde, rüyada görülen geçici saltanatlar gibi olan dünya şanının ve heveslerinin ne kadar kıymetsiz olduğu anlaşılacaktır.

15. Beyit

Ey yolcu dur imdi, çek elini fânî cihândan,> Menzil Hak ise, gayrıya bunca nefes ne?

Şerh; Artık durma ve düşünme vaktidir. Eğer varacağın asıl durak (menzil) Allah ise, O'ndan başkası (gayrı) için bu kadar nefes tüketmek, bu kadar yorulmak nedendir?