Henüz Yaşanmamış Bir Geleceğin Stresi

Sinir bilimci Robert Sapolsky, "Zebralar Neden Ülser Olmaz?" adlı kitabında stresin doğasını anlatırken önemli bir noktaya dikkat çekmiş. 

Çok güzel bir örnek olduğu için size de aktarmak istedim. 

Doğada bir zebra düşünün. Bir aslan tarafından kovalandığında bedeni anında alarma geçer: kalp atışı hızlanır, kortizol yükselir ve tüm sistem hayatta kalmaya odaklanır. Ancak bu stres kısa sürelidir. Zebra kaçıp kurtulduğunda, birkaç dakika sonra yeniden otlamaya başlar. (Tabii ki kurtulursa) 

Aslan da yarın ne olacağını düşünmez. Emeklilik planı yapmaz, sosyal statüsünü sorgulamaz, geçmişte yaşadıklarını tekrar tekrar zihninde canlandırmaz.

Modern insanın farkı ise tam burada ortaya çıkar: "Bilinç"

Biz tehlike ortadan kalktıktan sonra bile onu zihnimizde yeniden üretebiliriz. Geçmişi bugüne taşıyabilir, ya da henüz yaşanmamış bir geleceği şimdiden yaşayabiliriz.

Bu noktada Antonio Damasio’nun duygular ve hisler arasındaki ayrımı da önem kazanır. Duygular, bedenin verdiği biyolojik tepkilerdir; hisler ise bu tepkilerin bilinçli olarak deneyimlenmesidir.

Zebra aslanı gördüğünde korkar. Aslan uzaklaştığında tehdit sona erer.

İnsan ise aslan gittikten sonra bile yıllarca korku ile zihninde onu yaşatabilir:

“Ya tekrar gelirse?”

“Ya bir dahaki sefere kaçamazsam?”

“Ya işler daha kötü olursa?”

Ortada gerçek bir tehdit yoktur; fakat beden hâlâ tehdit varmış gibi davranır.

Buna "öngörüsel endişe" diyebiliriz: Henüz gerçekleşmemiş bir ihtimali zihinde gerçekmiş gibi yaşamak.

Dolayısıyla asıl sorun stresin kendisi değildir. Stres, hayatta kalmamızı sağlayan doğal bir mekanizmadır. Asıl sorun, " kafamızın içindeki alarmın hiç kapanmamasıdır."

Ve modern insanın en büyük paradoksu belki de budur:

Geleceği öngörebilecek kadar zekiyiz; fakat henüz gelmemiş bir geleceğin korkusuyla, elimizdeki bugünü tüketebiliyoruz. 

Gelmemiş bir geleceğin korkusuyla bugün elimizde olanı güzel şeyleri de kaybediyoruz. 

Bizi hayvanlardan ayıran bilinç, aynı zamanda bizi kendi zihnimizin ürettiği tehditlerin esiri de yapabiliyor.

Yazan

Korhan KÜLÇE 

23/08/2026

Patili çocuklarım ile sahilde 

***Robert Morris Sapolsky, Amerikalı bir akademisyen, nörobilimci ve primatologdur. ( Wikipedia dan alıntı )

***Antonio Damasio, Portekizli bir nörobilimcidir. ( Wikipedia dan alıntı )