İlim İlim Bilmektir

Türk tasavvuf düşüncesinin en bilinen "marifet" şiiridir; ilim ve hakikat ilişkisini bir manifesto açıklığıyla ortaya koyar. Şiirin temel tezi, dış bilginin (zahir ilim) kendi nefsini bilmeye götürmediği takdirde değersiz olduğudur.

"İlim kendin bilmektir" mısrası, "Nefsini bilen Rabbini bilir" hadisine telmihte bulunur. Sokrates’in "kendini bil" buyruğuyla da paralel düşer; ancak Yunus burada bu kadim hikmeti tasavvufî bir çerçevede yeniden söyler.

"Dört kitabın manâsı / Bellidir bir elifte" mısrası tasavvufun harf sembolizmine (özellikle Hurûfîlik öncesi geleneğe) dayanır: Tevrat, Zebur, İncil ve Kur’an’ın özü "elif" harfinde, yani Allah’ın birliğindedir. Yirmi dokuz hece (Arap alfabesinin harf sayısı) imgesi ise şekilcilikten manaya geçişi vurgular.

Son kıtadaki "Gerekse var bin Hacc’a / Hepisinden iyice / Bir gönüle girmektir" mısraları, Yunus’un "gönül" merkezli ahlak anlayışının özetidir. Bu, Hacı Bektaş’ın "incinsen de incitme" prensibiyle örtüşen bir Anadolu insanlık düşüncesidir.