EVRENOS OÐULLARI

Rumeli Akýncý ailelerinin en eskisi “Melikü’l-guzât ve’l-mücâhidîn” Gazi Evrenos Bey ve ailesidir. Osmanlý tarihlerinde Evrenoz (Evrenuz) þeklinde de kaydedilen Evrenos Bey’i Batýlý tarihçiler Bursa muhafýzýnýn oðlu olarak gösterirler ve Bursa’nýn fethinden sonra Türkler’in hizmetine girdiðini ileri sürerler. Ayrýca Evrenos Bey’in Akkoyunlu Türkleri’nden olduðu veya Kýpçaklar’ýn Uran kabilesine mensup bulunduðu da söylenmektedir. Gazi Evrenos Bey tarihlerin ittifakýyla Rumeli’ye ilk çýkan kafilede bulunmuþtur. Yüzlerce fethi bulunan Evrenos Bey’in çok büyük mülklerinin bulunduðu bilinmektedir. Gazi Evrenos Bey ayný zamanda Balkanlarýn en zengin akýncý beyidir. Hacý/Gazi Evrenos Bey ilk karargahý Serez, ardýndan Yenice Vardar beldelerini imar ve ihya etmiþtir. Kaynaklara göre Evrenos Bey ilk vakfýný 1359 yýlýnda kurmuþtur. Rumeli fütuhatý sýrasýndaki baþarýlarýndan dolayý kýlýç, kaftan ve ilk temliklerini Orhan Bey vermiþti.

1630’da kaleme alýnan Koçibey Risâlesi’nde Evrenos Bey’e ait olan vakýflarýn sahih vakýflardan olduðu ve kendisine tahsis edilen mülkleri vakfa dönüþtürülmesi þu þekilde anlatýlmaktadýr,“Þer’an câ’iz olan evkâf anlardýr ki selatin-i maziye feth ettikleri memâlikden amme-i Müslimîn için vaz’ etdikleri evkâf-ý cemile ve hayrât ü hasenâtdýr. Ve zamân-ý sâbýkda gazi beyler ve beylerbeyiler –hasbeten li’l-llâhi ta’âlâ- gazalar edüb yümn-i Devlet-i Aliyye’de nice memleketler feth edüb dîn ü devlete layýk nice hýdmetlerde bulunmaðýn selatin-i izâm dahi hýdmetleri mukâbelesinde feth ettikleri memleketden kendülere bazý kura ve mezâri’ temlik edüb anlar dahi izn-i selatin ile âmme-i Müslimîne nâfi’ hayrât ü hasenât edüb camiler ve imaretler ve zaviyeler binâ edüb ol makûlelere vakf ederlerdi. Gâzî Evrenos Bey ve Turhan Bey ve Mihaloðlu ve sâ’ir mücahidi-i fi fisebilillah beyler ve gâzîler gibi bu makule vakýflarý e’imme-i dîn tecviz etmiþlerdir. Bunlardan mâ’adâsý meþrû deðildir” Ayþegül Çalý)                                                            

            Evrenos Bey’in Sultan Murad’a yazdýðý mektuba cevaben Sultan Evrenos Bey’e:”bu canibe gelen mektûblarýnda bazý kurâ’vakf etmek murâd edinüb ve evlâdlarýna senden sonra riayet olmak içün hükm-i þerifim istemiþsin imdi feth eylediðin vilâyetden ne kadar vakf edersen vallahi’l-azîm ve tallahi’l-kerîm makbulümdür ve evlâdýna riayet husussu baþým üzeredir”diye cevap vererek Evrenos Bey’in vakýf kurmasýný ve mülklerinin de çocuklarýna intikal edeceðini kabul ettiðini beyan etmektedir. A. Çalý) 

            Osmanlý tahrir ve evkaf defterlerinin ýþýðý altýnda Evrenos Bey’in baþta Gümülcine olmak üzere Serez, Selanik, Avrethisarý, Karaferye ve Yenice-i Vardar’da vakýflar kuruduðunu biliyoruz. Evrenos Bey vakýflarýný da kapsayan bu guzât vakýflarý müstesna vakýflardan olup, fetih hakký olarak verilmiþtir. 11 Eylül 1887 tarihli Meclis-i Vükelâ mazbata kayýtlarý arasýndaki bir belgede Evrenos Bey’in Yenice-i Vardar, Gümülcine, Serez ve gayrýdaki vakýflarýnýn müstesna vakýflardan olduklarý kayýtlýdýr. Barkan da Rumeli’deki vüzera ve selâtin vakýflarýnýn hizmet ettikleri amaç ve kuruluþ maksatlarý dolayýsýyla diðer vakýflardan ayýrmak gerektiðini vurgulamýþtýr. Özellikle de iskân ve kolonizasyon maksadýyla amme hizmeti yapan bu vakýflara devlet bütçesinden görülmesi lazým gelen iþlere tahsis edilen hayýr tesisleri olarak bakmaktadýr. Böylelikle hem idarî açýdan hem de vergi tahsili açýsýndan devletin müdahale edemeyeceði bu vakýflar guzât vakýflarý adýný almýþlardýr. Guzât vakýflarý dört adet olup, Gazi Evrenos Bey, Gazi Ali Bey, Gazi Mihal Bey ve Gazi Süleyman Bey vakýflarýndan oluþmaktadýr. Evrenos Bey vakýflarýnýn Balkan topraklarýndaki ilk ayaðý Gümülcine’dir. Üs olarak kullandýðý Ýpsala’da da þüphesiz bir imaretin varlýðýndan söz etmek mümkündür. Her ne kadar günümüze ulaþamasa da Ayverdi’nin tespitine göre bu kentte Evrenos Bey’e ait bir imaret bulunuyordu.

Balkanlardaki en eski külliye sahiplerinden biri olan Evrenos Bey, Gümülcine’de büyük bir hayrât sitesi kurmuþtur. Bunu Osmanlý tahrir ve evkaf defterleri ile Osmanlý kronikleri ve ünlü seyyah Evliya Çelebi’nin anlatýmýndan yola çýkarak tespit etmek mümkündür. Osmanlý tarihçilerinden XVI. yüzyýlda Gelibolulu Âlî ve XVII. yüzyýlda Müneccimbaþý, Evrenos Bey’in Gümülcine’deki imareti hakkýnda bize önemli bilgiler vermektedirler. Öncelikle Âlî, Serez’e gitmeden önce yani 1383 yýlý civarýnda Gümülcine’deki evlerini imaret olarak tayin ettiðini belirtmektedir. “Menkûldür ki ol emîr-i nâm-dâr evvela Gümülcine’de temekkün itmiþ, bir husûsa incinüb Siroz’a göçdükde andaðý evlerini ‘imâret ta’yîn itmiþ ba’dehu Siroz’da dahi hazz itmeyüb Vardar Yenicesi’nde ikâmet itmiþ ve Siroz’daki evlerini ‘imârete mülhak itmiþ. Vaktâ ki sefer-i ahirete gitmiþ Vardar’daki sarayý dahi imâret itmiþ meþhûrdur ki mezbûrun evkâfta müsâ’ade kasdýna birkaç karye-i mezbûre rica itmiþ.” Müneccimbaþý da (1321: 305) Âlî’nin verdiði ayný bilgiyi XVII. yüzyýlda nakletmiþ ve Evrenos Bey’in bir müddet Gümülcine’de oturduðunu, buradan ayrýlmadan önce olduðu hâneyi ‘imâret ve han yapub kendüsü Siroz’a nakl eyledi þeklinde belirtmiþtir.

Evrenos Bey’in Gümülcine’deki vakfý hakkýnda 70, 89 ve 143 numaralý Tapu tahrir defterleri ile 167 numaralý Muhasebe-i Vilayet-i Rumili Defteri’nde ve Siroz Sancaðý Evkaf Defteri’nde bilgi bulunmaktadýr. Bunlardan en eski tarihlisi olan 1456-1457 tarihli tahrir defterinde evkāf-ý vilâyet-i Gümülcine kaydý altýnda Evrenos Bey’in Gümülcine’deki vakf-ý zaviyesi kaydedilmiþtir. Bu deftere göre Gümülcine’de Evrenos Bey vakfýnýn gelir kalemleri yani akarâtý arasýnda hamam’dan 8000 akçe, 40 adet dükkândan 1500 akçe, kervansaraydan 1000 akçe gelir kaydedilmiþtir.

Ayrýca bostan, bað, tarla, zemin (Kostemir), çiftlik (Nalband Ahmed) ve Helvacý Çiftliði köyü diðer gelir kalemlerini oluþturmakta ve hâsýlý “gayr-i ez galle” 15.000 akçe etmektedir. Burada adý geçen karye-i Helvâcý Çiftliði nâm-ý diðer Evrenos Beð Vakfý köyünde sakin olanlar için þöyle bir kayýt bulunmaktadýr: azadsuz kullarý oðullarýdýr, hâsýllarýn üçe bölüb ikisin tekye içün alurlarmuþ birisi anlara konurmuþ. Dolayýsýyla bir vakýf köyü olan Helvacý’nýn Evrenos Bey tarafýndan kurulduðu ve adamlarý tarafýndan iskân edildiði tahmin edilebilir. Hâsýllarýnýn 2/3’sini tekye için verdiklerinden, bir anlamda Evrenos Bey vakfýnýn anbarý vazifesini görüyor olmasýndan dolayý bu köye daha sonra Anbar Köyü denmiþ olmalýdýr. Ancak 1456 tarihli bu defterde Helvacý Çiftliði karyesi nâm-ý diðer Evrenos Beð Vakfý olarak geçmektedir. Günümüze kadar ulaþan ve Gümülcine’nin 25 km güneydoðusunda yer alan ve kurucusu bugünkü halk tarafýndan bilinen küçük Evrenos Köyü burasý olabilir mi? Bilindiði gibi nâm-ý diðer ifadesi karyenin bilinen diðer adý için kullanýlýyordu. Zira Ayverdi de Anbarköy’ün Gümülcine’nin güneydoðusunda bulunduðunu kaydetmiþtir.

1519 tarihli tahrir defterinde, Evrenos Bey’in Gümülcine nefsindeki vakýf eserleri için yine hamam, kervansaray ve diðer akarýn gelirleri ile Gümülcine’de yukarýda bahsettiðimiz ama bu defa diðer ismi Anbarköy olarak karþýmýza çýkan karye-i Helvacý (nâm-ý diðer Evrenos Beð Vakfý), bir çiftlik ve Kostemir isimli zeminin gelirleri görülmektedir. Bu gelirin toplam hâsýlý ise 55.902 akçedir (BOA, TT. 70: 32). Vakýf gelirleri 1456 yýlýnda mahsullerden alýnan vergi haricinde 15.000 iken 53 yýl sonrasýnda tutulan kayýtta toplam gelirin artýþýndaki miktar oldukça önemlidir.

Vakfýn 1528 tarihindeki durumuna baktýðýmýzda ise, yine ayný vergi kalemlerinin yer aldýðýný görüyoruz. Bu defa toplam gelir 47.249 akçedir. Bu defterde farklý olarak Evrenos Bey’in Gümülcine merkezindeki imâretinde çalýþan görevlilerinin 27 neferden oluþtuklarý kaydedilmiþtir.

1530 tarihli Rumili Vilâyeti Muhasebe kayýtlarýný içeren defterde de Evrenos Bey’in Gümülcine Vakfý hakkýnda bilgi bulunmaktadýr. Yine karye-i Helvâcý nâm-ý diðer Anbar Köy’de Evrenos Bey’in azadsuz kullarýnýn (kölelerinin) sakin olduklarý kaydedilmiþ ve sayýlarý 9 hâne, 2 mücerred olarak verilmiþtir. Bu sakinler yanýnda ayný karyede 62 hâne ve 9 mücerred Müslim ile 15 hane gayrimüslim vakf-ý mezbûrun re‛âyasý olarak kaydedilmiþlerdir. Kul ve re‛âya olarak sýnýflandýrýlan bu iki grubun hâsýlý da ayrý olarak hesaplanmýþtýr. Evrenos kullarýnýn hâsýlý 1.550 iken re‛âyânýn hâsýlý 9.785 akçedir. Burada diðer gelirler yanýnda çifte hâmamdan 4.243 akçe ve 55 bâb dükkândan 6.132 akçe gelir elde edilirken, kervansaray için “harâb” kaydý düþülmüþtür. Bundan önce 1528 ve sonrasýnda 1569-70 tahrirlerinde vakýf kayýtlarý arasýnda kervansarayýn zikredilmiyor olmasýnýn sebebi de bu olmalýdýr. Asiyâb, aðnâm gibi diðer gelirlerin arasýnda Evrenos Bey’in Edirne’deki dükkânlarýndan 150 akçe geldiði de anlaþýlmaktadýr. Toplam hâsýl 35.381 akçedir. Gelirin iki yýl öncesine nazaran biraz azaldýðýný görüyoruz. 1530 tarihinde hüddâm-ý imâret olarak imaret çalýþanlarý da 22 hâne ve 5 mücerred kaydedilmiþtir.

Müslim çift sayýsý 40, bennak 42 ve mücerred sayýsý 12’dir. Gayrimüslimler 107 nefer olarak kaydedilmiþtir. Bu köyden elde edilen gelir 13.585 akçedir. Görüldüðü gibi Evrenos Bey vakýf topraðýnda ikamet ettiðini bildiðimiz bu karye sakinleri görevleri gereði vergiden muaflardýr ve karye gelirleri ise cizye de dahil vakfa tahsis olunmuþtur. 1530 tarihli Selanik Evkâf Defterinde tutulan “cizyeleri dahi vakfa müte’allikdir” kaydý da bu durumun istisnai olduðunu ifade etmektedir.

Öyle ki 1826’da imparatorluðun tüm vakýflarý Evkaf Nezaretinin yönetimine býrakýldýðýnda Gazi Evrenos Bey’in vakfý bu düzenlemenin dýþýnda býrakýlmýþtýr. Ýslami bir vergi olan cizye, daima nakit olarak alýnýr ve doðrudan merkezî hazineye aktarýlýrdý. Eðer cizye geliri merkezi hazine dýþýnda herhangi bir vakýf idaresi tarafýndan toplanýyorsa, Barkan’ýn da belirttiði gibi bunlar bazý büyük sultan ve vüzera evkâfý olabilirdi. Bu durumda Evrenos Bey’in Gümülcine vakfýndaki bu karyede gayrimüslim halkýn ödedikleri cizye vergisinin vakfa ait olmasý da istisnai bir durumdur. Bu istisnai durum büyük ihtimalle Evrenos Bey’in devletin gözündeki öneminden kaynaklanýyordu. Ayrýca kendisinin sýradan bir uc beyi deðil vüzera deðerinde bir öneme sahip olduðunu görüyoruz. Daha önceki defterlerde çiftlik-i Nalband Ahmed nâm-ý diðer Küçük Köy olarak kaydedilmiþ olan çiftlik bu defterde karþýmýza Bakkal Ahmed nâm-ý diðer Küçük Köy olarak çýkmaktadýr. Bu çiftlikte nüfus 2 çift, 30 bennak, 13 mücerred Müslim ve 59 nefer Gayrimüslimden oluþmaktadýr. Bu çiftlikten vakfýn geliri 5.036 akçedir. Zemin-i Kostemir’de de 2 çift Müslim kayýtlýdýr ve 774 akçe geliri bulunmaktadýr. Bu zemin Gümülcine nefsine yakýn bir yerde olup tahrir zamanýnda burada hâricden Koyunlar ve Hacý Köy ve Haslar nâm karyeler halký zirâ’at etmekte ve öþürlerini ödemektedirler.

Dolayýsýyla Evrenos Bey, Gümülcine merkezde imaret, tekke/zaviye, kervansaray, han ve çifte hamamdan oluþan bir hayrât sistemi kurmuþtur. Evliya Çelebi’den öðrendiðimize göre Evrenos Bey imareti sabah akþam türlü türlü lezzetli yemekler sunulan, üç-beþ kiþilik guruplar için ayrý bakýr tepsilerde yemeklerin hazýrlandýðý ve vakfýn mütevellisi tarafýndan misafirlerin atlarýna arpa tahsis edildiði büyük bir hayýr vakfýdýr. “Gazi Evrenos imaretinin subh (u) mesâ gûnâ-gûn ni’met-i nefîsesi hâss ü âmma mâh u sâl bi’l-guduvvi ve’l-âsâl üç âdeme ve beþ âdeme birer sini ta’âm dâimdir. Ve her müsâfirînin atlarýnýn baþlarýna birer alef cânib-i vakfdan mütevellî verir, gâyet ma’mûr evkâf-ý azîmdir” demektedir.

Evrenos Bey’in Gümülcine vakfýnýn evkâf-ý azîm olduðunu belirtmiþtir. Ona göre övgüye layýk büyük bir vakýf olduðu ortadadýr.  Þehirlerin geliþme sürecinde, sosyal ve ekonomik hayatýnda büyük rol oynayan bu imaret siteleri genellikle bir cami etrafýnda kümelenmiþ yapýlar bütünlüðünden oluþmaktaydý.

Defter kayýtlarýnýn dýþýnda 8 Þubat 1900 tarihli bir belge Evrenos Bey imareti hakkýnda oldukça önemli bilgiler vermektedir. Belgede imâretin Gümülcine’ye üç saat mesafede bulunduðu belirtilmiþ ve imâret nâm çiftliðe altý yüz yýla yakýn zamandan beri bir bayrak dikili olduðu kaydedilmiþtir. Bu belge de Evrenos’un evi olarak bildiðimiz meskenin bir çiftlik olduðunu ve bunu imârete dönüþtürdüðünü doðrulamaktadýr. Ayrýca Evrenos Bey vakfýnýn imaret adlý çiftliðinde altý yüz yýla yakýn zamandan beri bayrak çekili olduðu ve bunun Müslüman ve Hýristiyan ahali tarafýndan kutsal bir mekân sayýldýðý kayýtlýdýr. Demek ki bu imaret bölge halký tarafýndan mübarek bir yer olarak görülmektedir ve bu nedenle bayraða müdahale edilmemesine karar verilmiþtir. Evrenos Bey imâreti, gerçek manada vasfýna yakýþýr bir þekilde stratejik bir yol olan Via Egnatia’nýn Gümülcine yolu üzerinde tesis edilmiþ ve zamanla þehrin geliþimini saðlamýþtýr. Evliya Çelebi’nin bu imaretin þehir çarþýsýnda yani þehrin merkezinde bulunduðunu belirtmesi ve bugün hala orada olmasý bunun en açýk örneðidir.    

            Bilindiði gibi vakýf yoluyla kurulan imaretler sayesinde, sosyal imkânlarý saðlanmýþ bir merkezin çevreden gelen halkla kýsa zamanda etrafýnda mahalleler kurularak bir kasaba þeklinde geliþmesine yol açmýþtýr. Ayrýca Evrenos Bey imaretinin hem Müslüman hem Hýristiyan ahali tarafýndan benimsenmiþ olmasý ise amacýna ulaþtýðýnýn ve her iki din mensubuna da yüzyýllarca eþit ölçüde hizmet verdiðinin bir kanýtý þeklindedir. Edirne Salnâmesi’nde de imaretin çarþý içinde yer aldýðý, kurucusu ve vâkýfýnýn Gazi Evrenos Bey olduðu, istisnai vakýflardan yani bir guzât vakfý olduðu ve Gümülcine’nin fethinden sonra bizzat Evrenos Bey tarafýndan inþa edilerek sonradan yenilendiði kayýtlýdýr.

1570 yýlýnda Gümülcine vakfýnýn toplam geliri 45.233 akçe olarak tespit edilmiþtir. Ali Bey’in oðullarýndan Þemseddin Ahmed Bey, babasý ve kardeþi Evrenos Bey ile birlikte akýncý beyi olarak 1462’de yapýlan Eflak seferine katýlmýþ, daha sonraki yýllarda Arnavutluk taraflarýna düzenlenen akýnlara iþtirak etmiþtir. 1466 yýlýnda Týrhala sancaðýnýn tahririnde görevlendirildiði anlaþýlan Ahmed Bey Yenice-i Vardar’da cami, medrese ve imaret yaptýrmýþ, bunlar için 1498’de bir vakfiye hazýrlatmýþtýr. Îsâ Bey kardeþi Ali Bey’den sonra vefat etmiþ olup onun da türbesi Yenice-i Vardar’dadýr. Ayrýca bu þehirde cami ve imareti de vardýr. BALKANLARDA OSMANLI VAKIFLARI VE ESERLERÝ ULUSLARARASI SEMPOZYUMU ÝSTANBUL-EDÝRNE 9-10-11 2012 MAYIS Vakýflar Genel Müdürlüðü Yayýnlarý / 107 Dr. Ayþegül KILIÇ* Dr., Harran Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü. GUZÂT VAKIFLARINA BÝR ÖRNEK: GÜMÜLCÝNE’DE GAZÝ EVRENOS BEY VAKFI

Gazi Evrenos Bey yaklaþýk on yýl kaldýðý Gümülcine’de Balkanlarýn en eski imaret-hayrat sitesini kurmuþtu. (Þehirlerin geliþme sürecinde, sosyal ve ekonomik hayatýnda büyük rol oynayan bu imaret siteleri genellikle bir cami ve etrafýnda kümelenmiþ yapýlar bütünlüðünden oluþmaktaydý) karargahýný Serez’e taþýrken “olduðu haneyi imaret ve han yapub kendüsü Siroz’a nakl eyledi” Müneccimbaþý,- hâsýlý “gayr-i ez galle” 15.000 akçe etmektedir. A. Çalý) Gazi Evrenos Bey’e ait Gümülcine vakfýnýn 1569-70 tarihindeki geliri 42.233 akçedir.

            Yaklaþýk beþ yüz yýl boyunca seyyahlarýn ikametgâhý, fakirlerin karýnlarýný doyurduklarý bu imaret, Yunanistan elektrik idaresi tarafýndan santral olarak kullanýlmýþ ve büyük hasar görmüþtür. Evrenos Bey’in imaretinde ayný anda 500 kiþinin yemek yiyebildiði, herkese iki ekmek ve atlara bir torba arpanýn ücretsiz olarak verildiði kaynaklarda yazýlýdýr.

Gazi Evrenos Bey yeni üs bölgesi olarak taþýndýðý Serez’de de imar çalýþmalarý yapmýþ, Gümülcine’de olduðu gibi Yenice Vardar taþýnýrken tüm evlerini imaret yaparak ayrýlmýþtýr.

            Serez vakfiyesine göre Evrenos Bey: vakýf gelirlerinin 9/10’ndan,vâkýfýn evladýna ve evladýnýn evladýna hisse verilmemesini, yalnýz fakir ve muhtaç olduklarýnda zamanýn mütevellisi izniyle diðer fakirler gibi istifade edebilmelerini þart koþmuþtur. Vakýf görevlilerinin aldýðý maaþlara baktýðýmýzda ise, mütevelli vakýf gelirinin 1/10’unu alýrken, Serez kadýsý günde 1 dirhem ‘Ahi’ olarak adlandýrdýðý vekil-i harç yani satýn alma müdürü için ise günde dört kap yemek ve 3 dirhem (bu kiþi zaviye çalýþanlarý ve piþen yemekler ile ilgilenmektedir.) zaviyenin imamýna iki dirhem yevmiye, zaviyenin katibi için ise yevmiye 2 dirhem, zaviyenin müezzinine yevmiye 1dirhem,”feke”denilen nakibine ise yine yevmiye 1 dirhem, Vâkýfýn ruhu için Kuran okuyup baðýþlayan hafýzlar için de 4 dirhem gündelik verilmektedir. Serez vakfýnýn 1528 yýlýndaki geliri 43.786 akçedir.

Gazi Evrenos Bey’in Selanik vakfý Gümülcine ve Serez’deki vakýflarý gibi müstesna vakýflardan olup Dimitiriadis’in de belirttiði gibi vakýf Balkanlardaki en büyük vakýflardan biridir. Ancak Evrenos Bey’in Selanik vakfiyesi günümüze ulaþmamýþtýr.

            Dimitriadis, Selanik vakýflarýnýn da aralarýnda bulunduðu Via Egnatia üzerindeki Osmanlý vakýflarýný incelerken, vakýf sahiplerinin Osmanlý yönetiminden daha fazla kamu hizmeti ile ilgilendiklerini belirtmiþtir. Önemli kentlerde yolcularýn ihtiyaçlarýný karþýlayan kervansaraylar, vakýflarýn desteðiyle beslenen cami,     bedesten, imaret, hamam ve çeþme gibi hayýr iþleriyle ise daha çok vakýf sahiplerinin uðraþtýklarýný belirtmiþtir. 1530 yýlýnda Selanik vakfýna baðlý köylerin toplam hasýlý 248.730 akçedir.

Evrenos Gazi’nin üçüncü uc merkezi olan Yenice-i Vardar ayný zamanda Evrenosoðullarý ailesinin de merkezidir. XVII. yüzyýlda Vardar Yenicesi’nden geçen Evliya Çelebi, burasý için” tâ Gazi Evrenos zamânýndan berü binâ olunmuþ camileri ve dükkânlarý ve hânlarý ve mesâcidleri ve bir aded hammâmý olub “öþr-i âdet-i aðnâmý mü’ebbedü’devrân’ deyü hatt-ý þerifler ile bu yayla Gazi Evrenos evkâfýdýr” demektedir. Yenice-i Vardar vakfýnýn köylerden elde ettiði gelir 1529 yýlýnda 41.688 akçedir.

Ayþe Çalý’nýn doktora tezinde yazdýðýna göre Gazi Evrenos Bey, oðullarý ve torunlarý tarafýndan Yenice-i Vardar’da inþa edilen 5 cami ve mescid, 3 medrese,2 mektep, 1 Kervan saray, 1 han ve 2 hamam’dan oluþan hayratýn pek çoðu Balkan savaþlarý ve II. Dünya savaþlarý zamanýnda yok olmuþtur.

Gazi Evrenos Bey’in babasý Ýsa Bey (Pranko Lazarat) adýna bir türbe yaptýrmýþ ve vakýf kurmuþtur. Vakfiyeye göre vakfýn toplam geliri 17.246 akçe olup Ýsa Bey’in türbesi ile gelip gidenlerin yiyecek masraflarý için yani bir zaviye için harcanacaktýr. Bu zaviyenin varlýðý Yýldýrým Bayezid han zamanýndan beri vardýr ve gelen misafirlere hizmet eden zaviye sultanýn izniyle tüm gelirleri tasarruf etmektedir. Vakfýn 1648 yýlýnda 2399,1658 yýlýnda ise 2882 akçe geliri var iken 1648 yýlýnda 1058,1658 yýlýnda ise 1595 akçe gideri vardý.

Gazi Evrenos Bey vakýflarýndan baþka Kara Kaplýca’da gelip geçenler konaklasýnlar diye bir han, Dedeaðaç’ta iki bölümlü bir han veya kervansaray, Vodina’da bir cami imareti, Yanya’da zaviye ve cami, Kesriye’de cami inþa ettirmiþ, Týrhala’da da bir vakýf kurmuþtur.

(Gazi Evrenos Bey’in vakýflarýyla ilgili bilgiler Ayþegül Çalý’nýn doktora tezinden alýnmýþtýr) Fahamettin Baþar DÝA