Osmanlý Devleti’nde Kadý. Osmanlý Devleti’nde beylik döneminden beri fethedilen yerlere hukuku temsilen bir kadýnýn, idareyi temsilen bir subaþýnýn tayini yerleþmiþ bir gelenekti. Osmanlý kadýsý Ýslâm devletleri içinde özgün bir yeri olan adliye ve mülkiye görevlisidir. Memuriyeti, kendinden önceki Ýslâmî asýrlardaki meslektaþlarýna göre daha geniþ yetkilerle donatýlmýþtýr.

Osmanlý kadýsý Ýlmiye sýnýfýndandýr, þer‘î hukuk adamýdýr, ancak mülkî erkân içindedir. Bütün yönetici zümre gibi askerî sýnýfýn bir üyesidir (vergiden muaf yönetici imtiyaz ve yetkileri vardýr), fakat bir yerde yönettiði müslüman halkýn dahi merkezî devlet karþýsýnda sözcüsü odur. Þer‘î hukuku uygulamakla vazifeli olmasý sebebiyle merkezî hükümet memuru olduðu kadar ahalinin de devlet karþýsýndaki temsilcisi ve sözcüsü durumundadýr. Meselâ pazar yerinin deðiþtirilmesi, bazý derbendci muafiyetinin talebi ve gereði gibi durumlarda halk adýna merkeze bu talebi arzederdi. Gayri müslim ahalinin yaþayýþýna dahli yoksa da o zümrenin de hukukunu gözetmek ve malî yükümlülüklerini yerine getirip getirmediklerine dikkat etmek zorundadýr.

Kadýlara siyaset cezasý uygulanamazdý. Adâletnâmelerden birinde, kadýlardan görevlerini doðruluk ve adaletle yerine getirmeyenlerin “dibekte dövülüp helâk edileceði” gibi, muhtemelen Cengiz yasasýndaki asil sýnýfýn kanýnýn akýtýlmayacaðý prensibine dayanan bir garip ceza tehdidi sadece bir an‘ane olarak yer almaktadýr. IV. Murad’ýn Bursa seyahati sýrasýnda Ýznik kadýsýný yollar temizlenmediði için idam etmesi protesto edilen bir eylemdi ve Kanûnî Sultan Süleyman’ýn Kýzýl Yenicesi kadýsýný menzil parasýný çalmasý yüzünden astýrmasý dýþýnda bu kuralýn ihlâline de pek rastlanmaz.

Tarihî Geliþim. Kaynaklarýn verdiði bilgiler daha Sultan Orhan zamanýnda kadýlarýn eðitimi için ilk medresenin kurulduðunu gösterir. Fakat Osmanlý devlet ve toplum sisteminde tedris, kazâ ve iftâ mesleklerinin ayýrýmý, derecelenmesi ve rütbelerin muadeletinin asýl þekilleniþi Fâtih Sultan Mehmed devrinde olmuþtur. Bu dönemde de henüz baþþehir müftüsü ne þeyhülislâm unvanýný taþýr ne de ilmiyenin reisidir. Ýlmiyenin reisleri Rumeli ve Anadolu kazaskerleridir. Kanûnî Sultan Süleyman döneminde Ebüssuûd Efendi -gerek halefleri ve gerek seleflerinin intiba ve itibarý dolayýsýyla- baþþehir müftüsü diye anýlmýþ, ilmiyenin reisi sayýlmýþ ve kazaskerler onun ardýnda kalmýþtýr. Ancak kadýlarýn tayin, terfi mercii her zaman için bu iki kazaskerin dairesi olmuþtur.

Vekayinamelere göre ilk kadýlar Ýznik, Bursa ve Edirne gibi merkezlere tayin edilmiþ, yeni fethedilen yerlere ikinci ve üçüncü derecede kadýlar gönderilmiþtir. Devletin gerçek anlamda kurucusu olan Fâtih Sultan Mehmed kanunnâmesinde kadýlarýn alacaðý harçlarý belirtmiþ, hiyerarþiyi kurmuþ, tedris, kazâ ve iftâ arasýndaki muadeleti tesbit etmiþtir. Meselâ onun Sahn-ý Semân medreselerini kurmasýyla kadý olmak için gereken tahsil derecesi disiplin altýna alýnmýþ, 500 akçe yevmiyeli mevleviyet pâyeli kadýlar Sahn-ý Semân müderrisliðine muadil tutulmuþtur.

Bu devirde kadýnýn meslekî eðitiminde kurumlaþma ve hiyerarþisinin yerleþmesi açýsýndan en önemli olay Sahn-ý Semân diye bilinen Fâtih medreselerinin teþekkülüdür. Böylece XVl. yüzyýlda Süleymaniye medreseleri kuruluncaya kadar bu yüksek eðitim kurumu kadýlýk mesleðine girecek gençlerin tahsil görüp icâzet aldýklarý yer olmuþtur.

Kadýlarýn tayini mutlaka padiþah beratý ile olur, ilmiye mensuplarýnýn tayin, yol ve nakil iþlemlerini Anadolu ve Rumeli kazaskerlerinin daireleri yapardý; bunun için de kadýnýn mesleðe intisabýnda bu dairelerden birini seçmesi gerekirdi. Dairelerde iþlemler rûznâmçe denilen deftere kaydedilir ve artýk kadýlarýn meslekteki terfii ve özlük iþleri bu büroda yürütülürdü.  K          Osmanlý Devleti’nde kadý tayini her þeyden önce belirli tahsil ve hiyerarþik terfi düzenine dayanýr. Bundan dolayý klasik Ýslâm döneminde kadýlýk için öngörülen þartlar (erkek ve reþid olmak, temyiz kudretine ve yeterli bilgiye sahip olmak, saðýr-kör olmamak) dýþýnda eðitim önemlidir. Ýftâ, tedris, kazâ dallarý arasýnda yatay geçiþ mümkündü ve her rütbenin muadili hiyerarþide belirlenmiþti. Bir kadý adayý mesleðinin baþýndan sonuna kadar hiyerarþik basamaðý týrmanýrdý. Bu terfi basamaðýna uyulduðu anlaþýlmakta ve tedris silkindeki tayin ve erken terfiler kadýlar yani kazâ silki için pek yaygýn bir uygulama olarak görünmemektedir. Bu sebeple kazâ silkine mensup ilmiye üyeleri devletin son asrýna kadar eðitim ve tecrübe bakýmýndan seçkin bir zümre sayýlýrdý.

Görevin verilmesine “sadaka etmek, edilmek” tabir edilir ve kadýlar bir bölgeye kural olarak iki yýllýk süreyle (müddet-i örfiyye) tayin edilirdi. Ancak bu sürenin kesilmesi veya uzatýlmasý da mümkündü. Kazasker rûznâmçelerinde yer alan örnekler müddet-i örfiyyeye (yani iki yýl tevkît, bir yýl merkezde mülâzemet) oldukça riayet edildiðini göstermekteyse de XVII. yüzyýldan sonra bu konuda aksamalara rastlanýr. Ancak yine de bir bölgede kadýnýn mevcudiyeti, tayin usulü, müddeti içinde azli ve bir baþkasýnýn tayini çok dikkat edilen bir husustu. Osmanlý idaresinin zayýf mevcudiyet gösterdiði Küveyt gibi köþelerde dahi kadý mutlaka vardý. Kadý Osmanlýlar’da asýrlar boyunca hâkimiyet sembolü olan bir memurdu.

Kadýnýn göreve baþlamasý, terfii ve çeþitli yerlerde görev yapma usulü, Osmanlý idarî yapýsý ve memuriyetin mevzuatý açýsýndan çok erken devirde gerçekleþtirilen geniþ bir memuriyet hiyerarþisinin varlýðýný gösterir. XV-XVII. yüzyýllarda herhangi geniþ bir imparatorlukta gerçekleþtirilebilen böylesine merkeziyetçi ve kontrollü bir bürokratik sisteme güç rastlanýr.

Görevleri. Osmanlý kadýsýnýn mülkî, adlî, beledî, askerî alanlardaki görevleri þöyle sýralanabilir: Sefer-i hümâyun sýrasýnda geçilecek yol, köprü, çeþmelerin tamiri ve erzak temininin baþlýca sorumlusu kadýdýr. Yangýn ve zelzele zamanlarýnda, ordu sevkiyatý, donanma inþasý gibi olaðan üstü durumlarda âcilen inþaat iþçi ve kalfasý ve ustasý sevki, malzeme saðlanmasý için kadýlara emir verilirdi. Avârýz vergilerinin toplanmasý, sefer zamanýnda gerekli okçu, kürekçi, beygir temini, bunlarýn nakli için iskelelerde at gemilerinin hazýrlanmasý kadýlarýn görevlerindendir. Kadý ordunun tahýl, saman ihtiyacýný karþýlar ve konak yerlerine sevk ederdi. Yine Ýstanbul’a erzak ve et, sebze ve meyve temini için civar þehir kadýlarý görevlidir; ecnebi gemilere erzak devredilip kaçakçýlýk yapýlmamasý ve muayyen yerlerde yað vb. karaborsacýlýðýnýn önlenmesi için kadýlar dikkatli olmalýdýr. Ülkede zaman zaman çeþitli þehirlerde kahvehane ve meyhâneler kapatýlýr, bunlarý kapatmak ve yasaðý gözetmek asayiþ âmiri olarak kadýnýn görevidir. Bu gibi yerlerin kapatýlmasý için merkeze þikâyet ve arzda bulunurdu. Kadýnýn þehrin idaresinde özellikle asayiþten sorumluluðunun ne kadar geniþ bir görev manzumesini kapsadýðý görülmektedir. Þehrin kalesinin muhafazasýndaki kale dizdarlarý ve dizdarbaþý, o bölge sancak beyi ve beylerbeyinden çok kadýnýn sorumluluðu ve yönetimi altýndadýr. Bu ayný zamanda taþra idaresi ve asayiþinde bir politik dengenin gereðidir. Meselâ dizdarýn kalenin tamiri ve düzenine dikkat edip etmediðini, kale muhafýzýnýn görevini yerine getirip getirmediðini kadý denetler.  Yine kale ve þehirlerin muhafazasý için olur olmaz yerlere ev ve dükkân yapýlmamasý, kalenin imar ve savunma nizamýnýn gözetilmesi, meselâ kasaba kalelerinin tamirinin bölge muhafýzý tarafýndan yaptýrýlýp yaptýrýlmadýðýnýn kontrol edilmesi kadýnýn sorumluluðuna dahildir. Kadýnýn askerî kategorideki bu görevleri arasýnda devþirme iþleri ve devþirme eminlerinin kontrolü de vardýr. Kýsacasý Osmanlý kadýsý faal bir idareci, malî memur, müfettiþ ve taþrada devletin rüknü olan bir görevlidir. Onu sadece makamýnda oturur bir hâkim olarak düþünmek yanlýþ olur.

Bir yerin aranmasý ve baskýn düzenlenmesi veya bazý þahýslarýn tevkifi ancak kadý emriyle mümkündür. Diðer asayiþle görevli zâbitler kadý emri ve izni olmadýkça bunu yapamaz. Nitekim adlî teþkilâtýn baþý olan kadý burada sade bir hâkim olmaktan öte ayný zamanda soruþturma ile görevlidir. Gerçekten kadý bugünkü savcý ve sorgu hâkiminin görevini de yüklenmiþtir. Klasik dönem Ýslâm yargýlama hukukunda tek hâkim sistemi câri olduðundan hâkim adaletin tecellisi için soruþturmayý yapmak zorundadýr. Çünkü ayrýca bir savcý yoktur (XV. yüzyýlýn son çeyreðine kadar). Bu gibi hallerde, yani keþif ve bazý hukukî konularda bazan iki kadýnýn yazýþtýðý görülür. Bu tür iþ birliði zikredilen tek hâkimli yargýlama prensibine aykýrý deðildir.

Kadýlarýn kazâ daireleri içindeki yoðun görevleri yerine getirme dýþýnda kendi kazâ daireleri haricindeki iþlere karýþmamalarý prensibi önemlidir. Her fert ait olduðu kazâ dairesinde yargýlanýr.

Bazý durumlarda kadýnýn deðiþik dinden kimselerin miras davalarýna bakabildiðine dair kayýtlar vardýr; ancak esas itibariyle kadý þeriat adamý olarak müslümanlarýn hâkimidir ve bazan cemaat adýna onlarýn taleplerini merkeze arzeder. Ülkede pazar yeri deðiþikliði, imam ve müezzin tayini için arz onun görevidir. Vakýf mütevellilerini denetlediði gibi tekkelerin kontrolünü yapmak, ehliyetsiz derviþ ve þeyhlerin ahaliyi ifsat etmemeleri için dikkatli olmak zorundadýr. Ayný þekilde vakýf medreselerinin nizamýný gözetir, usulsüz müderrisler ve idare hakkýnda merkeze arzda bulunur ve bilhassa talebenin durumunu denetler. Bürokratik ihtisaslaþmanýn olmadýðý bir cemiyette belediyenin iktisadî kontrolü, çarþý, pazar denetimi, mahallenin imam vasýtasýyla kontrolü (azýnlýk mahallerinde papaz ve kocabaþýlar aracýlýðýyla), her yýl ürün ve hizmetlere muhtesip, lonca kethüdâsý ve yiðitbaþýlarýyla narh konmasý gibi görevler onun bir þehirde iþleri en yoðun bir idareci olmasýnýn sebebidir.

Geniþ bir bölgede bütün davalarý göremeyen kadýnýn nâibleri vardýr ve nâib mahkemesinin bölgesi için kullanýlan nahiye buradan kalmadýr. Nâibler genelde mahallî medreselerin icâzetlileri arasýndan çýkarsa da büyük merkezlerde bu böyle deðildir. Meselâ Ýstanbul kadýsýna baðlý nahiyelerden birindeki nâib mevleviyet pâyeli bir kimse olabilir. Nâibler, yatay b ir hiyerarþi içinde kadýnýn görevlerini kendi nahiyelerinde yerine getirirler. Bunun için de bulunduklarý bölgenin iþ yoðunluðuna baðlý olarak asayiþ, beledî hizmet, davalarýn görülmesi, ihtikârýn meni, depolama, narh kontrolü gibi hizmetleri herhangi bir sancak merkezinden daha yüklü ve sorunlu þekilde üstlendikleri de olur. Þehrin asayiþini saðlamakta kendisine subaþý, asesbaþý, kalelerde dizdarlar gibi görevliler yardýmcýdýr. Mahkeme personeli ise sicil kâtipleri, muhzýr, beledî hizmetler için muhtesip gibi görevli yardýmcý memurlardýr. Yine kadý þehrin imar nizamýný mimarbaþý ile birlikte saðlar. Genelde beylerbeyi veya sancak beyi ile kadý arasýndaki iliþki tartýþma konusudur.  Ancak mahkemesinin vakýflar ve medreseler üzerindeki denetiminde baðýmsýz olduðu görülmektedir. Osmanlý taþrasýnda kadý, defterdar ve ehl-i örf mensubu beylerbeyi veya sancak beyi idarece birbirini dengeleyen üç unsur olarak düþünülmüþtür. ÝLBER ORTAYLI DÝA