KADI

Arapça’da kazâ (kadâ) kökünden ism-i fâil olan kādî, fýkýh terimi olarak insanlar arasýnda meydana gelen çekiþme ve davalarý þer‘î hükümlere göre çözümlemek için yetkili makamca tayin edilen kiþiyi ifade eder (Mecelle, md. 1785).

Kur’ân-ý Kerîm’de kadý kelimesi bir yerde (Tâhâ 72) “hüküm veren” mânasýnda sözlük anlamýyla, hâkim kelimesinin çoðulu olan hükkâm da yine bir yerde (Bakara 188) “uhdesinde yargý yetkisi de bulunan yöneticiler” mânasýnda kullanýlmýþtýr. Hadislerde hem hâkim hem kadý kelimesi çok sayýda zikredilmiþ, hâkimle, kamu adýna görev yaparak idarî, malî, kazâî vb. hususlarda yönetme ve karar verme yetkisine sahip yöneticilerle naslardan hüküm çýkarabilme gücüne sahip âlimler, kadý kelimesiyle de görev unvaný kadý olsun veya olmasýn insanlar arasýnda meydana gelen davalara bakýp karara baðlayan kimseler kastedilmiþtir.

Kadýlarda Aranan Nitelikler. Adalet, dinî literatürde üzerine en çok vurgu yapýlan temel kavramlardan biri olduðu, toplumun barýþ ve huzur içinde yaþamasýnýn da ön þartý olarak görüldüðü için onun gerçekleþmesinde büyük rolü bulunan kadýlýk kutsal bir meslek sayýlmýþ, bu göreve getirilecek kimselerde aranan niteliklere de bunun için ayrý bir önem verilmiþtir. Fakihlerin bu konuda ileri sürdüðü görüþler, toplumda mümkün olduðu ölçüde en vasýflý kimselerin bu görevi üstlenmesini temine yöneliktir. Kur’an’da emanetin ve sorumluluklarýn ehliyetli ve liyakatli kimselere tevdi edilip insanlar arasýnda adaletle hüküm verilmesi üzerinde ýsrarla durulur (Nisa 58;Mâide 42-50, 95; Sâd 38/26). Hz. Peygamber, kamu görevlerinin ehil kimselere verilmesi ilkesine atfettiði önemin bir parçasý olarak yargý görevini üstlenecek sahâbîlerin buna uygun meziyetlere sahip olmasýný istemiþ, bu kiþileri, hüküm verirken elinden gelen çabayý sarfetmesi halinde týpký müctehid gibi yanýlsa bile yine ecir alacaðýný bildirerek göreve teþvik etmiþ, yeterli þartlarý haiz olmayanlarýn görev taleplerini de geri çevirmiþtir  Kadýlýk görevini üstlenmenin “býçaksýz boðazlanma”, yani ateþten gömlek giymek olduðuna iþaret eden hadislerin yaný sýra bir hadiste bu görevin mânevî sorumluluðunu belirtmek üzere þöyle denilmiþtir: “Kadýlar üç kýsýmdýr. Bir kýsmý cennette, iki kýsmý ateþtedir. Cennette olanlar hakký bilip onunla hükmedenlerdir. Hakký bildiði halde hükmünde zulmeden kimse ise ateþtedir. Ýnsanlar arasýnda bilgisizce hükmeden kimse de ateþtedir” (Ýbn Mâce, “Aḥkâm”, 2-3; Ebû Dâvûd, “Aḳżýye”, 1-3). Bu sebeple ilk dönemlerde ilim ve irfanýyla tanýnmýþ bazý kiþiler, kendilerine teklif edilen kadýlýk görevini mânevî sorumluluðunun büyük olmasý sebebiyle kabul etmemiþtir (Vekî‘, I, 19-29; Ýbn Ebü’d-Dem, I, 262-270).

Fakihler, kadýlýk nitelik ve þartlarýndan baþlýcalarýný sýralarken hukukî iþlemde bulunmak için gerekli diðer þartlara ilâve olarak kadý tayin edilecek kimselerin derin hukuk bilgisine, vücut bütünlüðüne, sosyal iliþkilerin gereklerini, halkýn ihtiyaçlarýný, örf ve âdetlerini kavramaya elveriþli kültüre, dýþ etkilere karþý koyacak derecede ahlâk, karakter ve seciyeye sahip olmalarý, dinî emir ve yasaklara aykýrý davranýþlarda bulunmamalarý gerektiðini ifade ederler. Mecelle’de kadýnýn özellikleri sýralanýrken onun hakîm, fehîm, müstakîm, emîn, mekîn, metîn olmasý, fýkýh meselelerine ve yargýlama usulüne vâkýf ve davalarý onlara uygulayarak sonuçlandýrmaya muktedir bulunmasý þartý aranmýþ, böylece kadýlýðýn bilgi, sanat ve yüksek bir karakter iþi olduðu belirtilmiþtir (md. 1792-1794). Gayri müslimlerin müslümanlara kadý tayininin câiz görülmeyiþi, hem kadýnýn þer‘î ahkâmý uygulayacak olmasý hem de kadýlýðýn üst düzey kamu görevi oluþuyla açýklanýr.

Kadýnlarýn kadý tayin edilip edilemeyeceði konusunda Mâlikî, Þâfiî ve Hanbelî fakihleri olumsuz görüþe sahipken Hanefîler ve Ýbn Hazm, orta bir yol tutup kadýnlarýn sadece þahitliklerinin kabul edildiði hukuk davalarýna bakmak üzere kadý tayin edilebileceklerini ifade etmiþtir.

Hz. Peygamber’den itibaren Abbâsîler’in ilk dönemlerine kadar kadýlar müctehidler arasýndan seçiliyordu. Onlar da naslardan hüküm çýkararak, naslarýn bulunmadýðý konularda ictihad ederek davalarý karara baðlýyordu. Ýctihadlarýnda tamamýyla serbest idiler. Ýlk dönem Mâlikî, Þâfiî ve Hanbelî hukukçularý, özellikle yargý alanýndaki bu uygulamadan hareketle müctehidlik þartlarýný taþýmayan kiþilerin herhangi bir görüþe ve mezhebe göre davalarý karara baðlamak üzere kadý tayin edilemeyeceðini söylemiþlerdir. Hanefîler’le bazý Mâlikî ve Zeydiyye fakihleri ise her zaman ve her yerde ictihad þartlarýný taþýyan kiþileri bulmakta güçlük çekileceðini, dolayýsýyla ictihad derecesine ulaþmamýþ fakihlerin de herhangi bir mezhebin görüþlerini veya herhangi bir müctehidin belirli bir görüþünü uygulamak üzere kadý tayin edilebileceðini savunurlar. Sonraki devirlerde yaþayan fakihlerin hemen hemen tamamý Hanefîler’in bu görüþüne katýlmýþtýr.

Tayini. Ýslâm toplumlarýnýn siyaset geleneðinde yargý hilâfete dahil görevlerden biri kabul edildiðinden kadý tayini yetkisi siyasî otoriteyi temsil eden devlet baþkanýna aittir ve kadý onun vekili sayýlýr. Kadý tayinleri için Hulefâ-yi Râþidîn döneminden itibaren valilere, Hârûnürreþîd’den itibaren de kādýlkudâtlara bu konuda yetki verildiði ve bazý kadýlara yardýmcý kadý tayin etme yetkisi tanýndýðý bilinmektedir.

Kaynaklarda, ilk dönemlerden itibaren halifelerin tayin ettikleri kadýlara nerede görev yapacaðýna, hangi iþlere bakacaðýna ve hangi usule göre hüküm vereceðine dair tavsiye mahiyetinde birer mektup (ahd, menþur, risâle) yazdýklarý ve bu mektuplarýn yargý bölgesi halkýna düzenlenen bir merasimle okunduðu nakledilmektedir.

Görev ve Yetkileri. Kadýlarýn asýl görevi insanlar arasýnda meydana gelen hukukî ihtilâflarý sonuçlandýrmak, hukuka aykýrý davranýþlarýn cezasýný hükme baðlamak, verdikleri hüküm ve cezalarý icra ve infaz etmektir. Ancak Ýslâm tarihinde kadýlara dinî (imam-hatiplik gibi), malî, idarî, eðitim öðretim vb. kazâî olmayan görevlerin tevdi edildiði de olmuþtur.  Klasik dönem fakihleri, kendi devirlerine kadarki uygulamayý da esas alarak görevine sýnýrlandýrma konulmamýþ bir kadýnýn görevlerini davalara bakýp onlarý hükme baðlamak, haklarý sahiplerine iade etmek, yetimlerin, akýl hastalarýnýn, hacir altýna alýnanlarýn mallarýnda tasarrufta bulunmak, vakýflara nezaret etmek, vasiyetleri yerine getirmek, velileri bulunmayan yetim kýzlarý denkleriyle evlendirmek, had cezalarýný infaz etmek, þehrin asayiþ ve emniyetini saðlamak, belediye ile ilgili görevleri ifa etmek, þahitleri ve maiyetinde görev yapan memurlarý denetlemek þeklinde sýralamýþlardýr.

Kadýlar, kendilerine tevdi edilen görevleri titizlikle yerine getirmekle ve davalarý dikkatli bir þekilde inceleyip mâkul bir sürede sonuçlandýrmakla yükümlüdür. Hz. Ömer, Ebû Mûsâ el-Eþ‘arî’ye gönderdiði mektupta hakkýný iddia eden kiþiye delilini ikame edecek bir sürenin verilmesini, bu süre içinde delilini getiremeyen veya getirmeyenin aleyhine hüküm vermesini isteyerek hem taraflarýn ispat ve savunma hakkýnýn korunmasýný hem de adaletin kýsa zamanda tecelli ettirilmesini istemiþtir.

Emevî Halifesi Ömer b. Abdülazîz’in kadýlýk göreviyle tayin ettiði Meymûn b. Mihrân’a verdiði þu tâlimat literatürde davranýþ modeli olarak kaydedilir: “Sinirli ve sýkýntýlý iken davayý karara baðlama, taraflara karþý yumuþak davran. Dava ile ilgili gerekli araþtýrmayý yapmadan ve dava konusunu iyice anlayýp dinlemeden hüküm vermenin bir faydasýnýn bulunmadýðýný, hakký sahibine teslim etmedikçe davayý karara baðlamanýn bir mâna ifade etmediðini, âdil davranmadýkça hüküm vermenin ve o hükmü icra etmenin bir hayýr getirmeyeceðini bilmelisin”.

Kur’an’da þahitlik örneðinde, kiþilerin en yakýnlarý ve sevdikleri aleyhine de olsa adaletten sapmamalarý emredilmektedir (Ey iman edenler! Kendiniz, ana babanýz ve en yakýnlarýnýzýn aleyhine de olsa Allah için þahitlik yaparak adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun. (Þahitlik ettikleriniz) zengin veya fakir de olsalar (adaletten ayrýlmayýn). Çünkü Allah ikisine de daha yakýndýr. (Onlarý sizden çok kayýrýr.) Öyle ise adaleti yerine getirmede nefsinize uymayýn. Eðer (þahitlik ederken gerçeði) çarpýtýrsanýz veya (þahitlikten) çekinirseniz (bilin ki) þüphesiz Allah yaptýklarýnýzdan hakkýyla haberdardýr. Nisâ 135). Hz. Peygamber de, “Sizden biriniz yargý görevini üstlenince oturtmak, bakmak, iþaret etmek hususlarýnda taraflara eþit muamele yapsýn. Sesini iki hasýmdan sadece birine karþý yükseltmesin” diyerek yargýlamanýn tarafsýzlýðý ve verilen kararýn adaletli olmasý kadar davada taraflarýn yargý organýna güvenlerinin korunmasýnýn da önemli olduðuna iþaret etmiþtir.

Kadýnýn hükmünün helâli haram, haramý helâl yapmayacaðý gibi Kur’an’da ve hadislerde sýkça vurgulanan adaletle hükmetme emriyle de adaleti mutlak olarak saðlama deðil yargýlamada âzami titizliðin ve tarafsýzlýðýn gözetilmesi kastedilir.

Kadý görevini ifa ederken kasýt, kusur ve ihmal olmaksýzýn taraflardan birine verdiði zarardan sorumlu deðildir. Böyle bir durumda zarar beytülmâlden ödenir. Ancak kasýtlý ve kusurlu davranýrsa verdiði zararý kadý kendi malýndan ödemek zorundadýr. Meselâ delilleri yeterince incelemeden birinin ölümüne karar vermesi halinde ölenin diyetini karþýlar. Kasýtlý davranarak birinin ölümüne karar veren kadýya Hanefîler diyeti, bir kýsým Mâlikî ve Þâfiî fakihleri kýsasý gerekli görür. Kadýlar cezayý gerektiren bir suç iþlediklerinde diðer kimseler gibi cezalandýrýlýr. FAHRETTÝN ATAR DÝA