Online Üye
Online Ziyaretçi
11.01.1556 da vefat eden Fuzuli ansısına…
FUZÛLÎ’NİN HAYATI, EDEBÎ KİŞİLİĞİ VE ESERLERİ ÜZERİNE AYRINTILI BİR İNCELEME
Özet
Bu makalede XVI. yüzyıl klasik Türk edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Fuzûlî’nin hayatı, kişiliği, edebî anlayışı ve eserleri ele alınmaktadır. Azerbaycan, Osmanlı ve İran edebiyatları arasında köprü kuran Fuzûlî; aşk, ıstırap, tasavvuf ve insanî acıyı derin bir lirizmle işlemiştir. Çalışmada, Fuzûlî’nin şiir anlayışı, dil kullanımı ve başlıca eserleri değerlendirilerek onun Türk edebiyatındaki müstesna yeri ortaya konulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Fuzûlî, Divan Edebiyatı, Klasik Türk Şiiri, Leylâ vü Mecnûn, Tasavvuf, Aşk
GİRİŞ
Klasik Türk edebiyatı, estetik olgunluğa XVI. yüzyılda ulaşmış; bu dönemde yetişen şairler arasında Fuzûlî, derinliği ve insanî lirizmiyle ayrıcalıklı bir konuma yerleşmiştir. O, yalnızca biçim ustalığıyla değil, şiire yüklediği metafizik ve psikolojik anlamlarla da edebiyat tarihinde kalıcı bir iz bırakmıştır. Fuzûlî’nin şiiri, aşkı bir süs unsuru olarak değil, varoluşsal bir ıstırap ve hakikat arayışı olarak ele alır.
I. HAYATI
Fuzûlî’nin asıl adı Mehmed bin Süleyman’dır. Yaklaşık olarak 1480 veya 1494 yılında Kerbelâ veya Bağdat civarında doğduğu kabul edilmektedir. Hayatının büyük bölümünü Irak coğrafyasında geçirmiş; Akkoyunlu, Safevî ve Osmanlı idareleri altında yaşamıştır. Bu çok katmanlı siyasi ve kültürel ortam, onun çok dilli ve çok kültürlü bir edebî kimlik geliştirmesinde etkili olmuştur. Oğuzların Bayat boyuna mensuptur. Farsça eserleri de bulunmakla birlikte Azerbaycanca’nın en önemli lirik şairi olarak kabul görmüştür
Fuzûlî, Arapça ve Farsçayı ileri düzeyde bilen, dinî ve tasavvufî ilimlerde yetkin bir şairdir. Buna rağmen hayatı boyunca maddî sıkıntılar çekmiş; devlet erkânından beklediği ilgiyi görememiştir. Bu durum, onun eserlerinde sıkça görülen yalnızlık, kırgınlık ve dünya nimetlerine mesafe temasını beslemiştir. 1556 yılında Bağdat’ta vefat etmiştir.
II. KİŞİLİĞİ VE DÜŞÜNCE DÜNYASI
Fuzûlî, içine dönük, mütefekkir ve derin bir ruh yapısına sahiptir. Onun kişiliğinde tevazu ile kırgınlık, iman ile acı iç içe geçmiştir. Şiirlerinde sıkça dile getirdiği “dert” ve “gam”, bir şikâyet değil; insan olmanın kaçınılmaz hâlidir. Türkçe Divanı'nın önsözünde şöyle demiştir:
“
"İlimsiz şiir temelsiz duvar gibidir, temelsiz duvar da değersizdir"
”
Tasavvuf, Fuzûlî’nin düşünce dünyasında merkezi bir yere sahiptir. Ancak onun tasavvufu, didaktik ya da öğreti merkezli değil; tecrübe edilmiş bir aşk ve acı hâlidir. Bu yönüyle Fuzûlî, kuru öğreticilikten uzak, içten ve samimi bir mutasavvıf şairdir.
İran şiirinden Hâfız, Türk şiirinden ise Nesimî ve Nevai çizgisini en başarılı şekilde kemâle erdirmiştir. Kendisinden sonra gelen bütün divan şairlerini etkilemiştir. Onun, Kerbela'da 1556 yılında içinde yaygın olan salgın bir hastalık sonucunda, veba veya koleradan öldüğü tahmin edilir. Nefsini yüceltmemek, kibir ve gurur yapmamak için şiirlerinde "boş, gereksiz, yersiz" anlamına gelen "fuzuli” mahlasını kullanmıştır.
III. EDEBÎ KİŞİLİĞİ VE ŞİİR ANLAYIŞI
1. Aşk ve Istırap Kavrayışı
Fuzûlî’nin şiirinde aşk, mutluluk değil; olgunlaştırıcı bir acıdır. Ona göre:
“Aşk imiş her ne var âlemde,
İlim bir kîl ü kâl imiş ancak.”
Bu anlayışta aşk, insanı hakikate ulaştıran en temel araçtır. Istırap ise bu yolculuğun zorunlu bedelidir.
2. Dil ve Üslup
Fuzûlî, Arapça, Farsça ve Türkçe divanlar yazabilecek derecede çok dilli bir şairdir. Türkçe şiirlerinde:
öne çıkar.
Onun dili ağır görünmekle birlikte, duygusal yoğunluğu sayesinde okuyucuya doğrudan ulaşır.
IV. ESERLERİ
A. MANZUM ESERLER
1. Türkçe Divan
Fuzûlî’nin en önemli eserlerinden biridir. Gazelleri, klasik Türk şiirinin zirveleri arasında kabul edilir.
2. Leylâ vü Mecnûn
Mesnevi türündeki bu eser, Fuzûlî’nin aşk anlayışını en kapsamlı biçimde yansıtır. Leylâ ve Mecnûn hikâyesi, beşerî aşktan ilahî aşka yükselen bir metafora dönüşür.
B. MENSUR ESERLER
1. Şikâyetnâme
Osmanlı bürokrasisini eleştiren bu eser, sade ve ironik diliyle dikkat çeker. Klasik edebiyatın en güçlü hiciv metinlerinden biridir.
2. Hadikatü’s-Süedâ
Kerbelâ Vak‘ası’nı konu alan bu eser, hem tarihî hem de dinî edebiyat açısından büyük önem taşır.
V. FUZÛLÎ’NİN TÜRK EDEBİYATINDAKİ YERİ
Fuzûlî:
olarak değerlendirilir.
Onun şiiri, yüzyıllar boyunca hem divan şairlerini hem de modern şairleri etkilemiştir.
SONUÇ
Fuzûlî, şiiri yalnızca estetik bir faaliyet değil; insan ruhunun en derin hâllerini dile getiren bir varoluş alanı olarak gören büyük bir şairdir. Hayatı, kişiliği ve eserleri birlikte değerlendirildiğinde; onun edebiyatı, acıdan beslenen fakat hakikate yönelen bir aşk yolculuğu olarak anlam kazanır. Bu yönüyle Fuzûlî, Türk edebiyatının zamansız ve evrensel isimlerinden biridir.
KAYNAKÇA