Online Üye
Online Ziyaretçi
17.01.1985 yılında vefat eden DAVUT SULARİ anısına
ÂŞIK DAVUT SULARÎ’NİN HAYATI VE ESERLERİ
Giriş
Türk halk edebiyatı geleneği, sözlü kültürün kuşaktan kuşağa aktarılmasında temel bir işlev üstlenmiştir. Bu gelenek içinde âşıklık, yalnızca estetik bir üretim alanı değil; aynı zamanda toplumsal hafızayı, inancı ve ahlaki değerleri taşıyan bir kurum niteliği kazanmıştır. XX. yüzyılda bu geleneği güçlü biçimde temsil eden isimlerden biri Âşık Davut Sularî’dir. Sularî, hem saz icrasındaki ustalığı hem de tasavvufî derinliği olan şiirleriyle halk edebiyatında müstesna bir yer edinmiştir.[^1]
1. Hayatı
Âşık Davut Sularî, 1925 yılında Erzincan’ın Tercan ilçesine bağlı Çayırlı yöresinde doğmuştur. Asıl adı Davut Ayyıldız’dır.[^2] Küçük yaşlarda yörede yaygın olan âşık meclisleri ve cem geleneğiyle tanışmış, bu ortamlar sanatının temelini oluşturmuştur. Saz çalmayı büyük ölçüde kendi çabasıyla öğrenmiş; genç yaşlardan itibaren Anadolu’nun çeşitli bölgelerini dolaşarak usta âşıklarla tanışmış ve geleneğin inceliklerini bizzat yaşayarak edinmiştir.
Sularî’nin hayatında Alevî-Bektaşî inanç sistemi belirleyici bir rol oynamıştır. Şiirlerinde sıkça rastlanan Hak–insan–aşk üçlemesi, bu inanç ve düşünce dünyasının bir yansımasıdır.[^3] Sanatını hiçbir zaman ticari kaygıyla icra etmemiş; halktan biri olarak halkın sesi olmayı öncelemiştir. 18.01.1985 yılında vefat eden âşık, ardında zengin bir sözlü kültür mirası bırakmıştır.
2. Sanat Anlayışı ve Âşıklık Geleneğindeki Yeri
Âşık Davut Sularî, klasik âşıklık geleneğine bağlı kalmakla birlikte, güçlü sesi ve kendine özgü yorum tarzıyla çağdaşlarından ayrılır. Saz, onun sanatında yalnızca eşlik eden bir çalgı değil; şiirin anlamını derinleştiren asli bir unsurdur. İrticalen şiir söyleme yeteneği, geleneğin temel ölçütlerinden biri olarak Sularî’de üst düzeyde görülür.[^4]
Şiirlerinde çoğunlukla hece ölçüsü kullanmış; dili sade fakat anlam dünyası bakımından yoğun ve çok katmanlıdır. Didaktik söylemden kaçınmış; mesajlarını semboller ve tasavvufî çağrışımlar aracılığıyla vermiştir. Bu yönüyle Sularî, âşıklığı yalnızca bir sanat faaliyeti değil, bir irfan ve ahlak yolu olarak ele almıştır.
3. Eserleri ve Tematik Yapı
Âşık Davut Sularî’nin eserleri yazılı bir divan hâlinde toplanmamış olmakla birlikte, sözlü gelenek ve çeşitli ses kayıtları aracılığıyla günümüze ulaşmıştır. Şiirleri ağırlıklı olarak deyiş, nefes, koşma ve destan türlerinde şekillenmiştir.[^5]
Eserlerinde öne çıkan başlıca temalar şunlardır:
"Gel Ha Gel", "Dost Cemalin Görmeyince" ve "Ne Fayda" gibi eserleri, hem müzikal hem de edebî açıdan halk arasında geniş bir karşılık bulmuştur. Bu eserler, Sularî’nin halk edebiyatı geleneği içindeki sürekliliğini ve etkisini açıkça ortaya koymaktadır.
4. Şiirlerinden Örneklemeler ve Kısa Tahliller
Âşık Davut Sularî’nin şiirleri sözlü gelenek içinde doğmuş, çoğu zaman irticalen söylenmiş ve farklı varyantlarla günümüze ulaşmıştır. Aşağıda yer alan örnekler, onun şiir dünyasını temsil eden tipik söyleyişleri ve temaları göstermesi bakımından örnekleme (sampling) niteliğindedir.
4.1. İlahi Aşk ve Hakikat Teması
Dost cemalin görmeyince
Bu can tende durmaz imiş
Hak’tan gelen aşk ateşi
Sönüp küllenmez imiş
Bu dizelerde Sularî, tasavvufî şiirin merkezinde yer alan ilahi aşk kavramını işler. “Dost” kelimesi, Alevî-Bektaşî şiir geleneğinde doğrudan Hakk’ı simgelemekte; aşk ise insanı olgunlaştıran bir imtihan olarak sunulmaktadır. Şair, geçici dünya varlığını can–ten karşıtlığı üzerinden ifade eder.
4.2. Dünya Hayatının Geçiciliği
Ne fayda dünyayı sarsan
Mal mülk ile övünene
Bir gün gelir susar diller
Ferman olur ölene
Bu örnekte Sularî, dünya hayatının faniliğini vurgular. Şiir, halk edebiyatında sıkça rastlanan ibret ve öğüt geleneğini sürdürür. Maddi varlıkların geçici olduğu, insanın sonunda mutlak gerçekle yüzleşeceği sade fakat çarpıcı bir dille aktarılır.
4.3. İnsan Sevgisi ve Ahlaki Tutum
İncitme gönül incitme
Gönül Hakk’ın evidir
Bir gönül yıktın ise
Bu kıldığın neyledir
Bu dörtlükte Sularî, Yunus Emre çizgisinde bir söyleyişle insan sevgisini ve ahlaki sorumluluğu merkeze alır. Gönül kavramı, tasavvufî düşüncede Tanrı’nın tecelligâhı olarak görülür. Şair, ibadetin özünü ahlaki davranışla ilişkilendirir.
4.4. Toplumsal Duyarlılık
Zalimin sofrası dolu
Mazlum açtır her zaman
Hak divanı kurulunca
Bozulur bu devran
Bu dizeler, Sularî’nin yalnızca bireysel değil, toplumsal adalete duyarlı bir âşık olduğunu gösterir. Şiir, halkın yaşadığı eşitsizlikleri dile getirirken ilahi adalet inancıyla umut duygusunu canlı tutar.
Sonuç
Âşık Davut Sularî’nin şiirlerinden yapılan bu örneklemeler, onun sanatında tasavvuf, insan sevgisi, ahlaki sorumluluk ve toplumsal duyarlılığın iç içe geçtiğini göstermektedir. Şiir dili sade olmakla birlikte derin anlam katmanları barındırır. Bu yönüyle Sularî, âşıklık geleneğini yalnızca sürdüren değil, ona düşünsel bir derinlik kazandıran önemli bir halk ozanı olarak değerlendirilmektedir.
Sularî, Davut. Âşık Davut Sularî Deyişleri (çeşitli derlemeler). İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları.
TRT Müzik Dairesi Başkanlığı. Âşık Davut Sularî Ses Kayıtları (Arşiv kayıtları).
Kültür ve Turizm Bakanlığı. Türk Halk Müziği Repertuvarı (Âşık Davut Sularî maddeleri).
Boratav, Pertev Naili. Halk Edebiyatı Dersleri. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Yayınları.
Köprülü, Mehmet Fuad. Türk Saz Şairleri. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
Artun, Erman. Âşıklık Geleneği ve Âşık Edebiyatı. Ankara: Akçağ Yayınları.
Başgöz, İlhan. Türk Halk Şiiri. Bloomington: Indiana University Press.
Ocak, Ahmet Yaşar. Alevî-Bektaşî İnançlarının İslam Öncesi Temelleri. İstanbul: İletişim Yayınları.
Özdemir, Nebi. Cumhuriyet Dönemi Türk Halk Şiiri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
Artun, Erman. “Âşıklık Geleneğinde İcra, Aktarım ve Ustalık.” Millî Folklor, sayı 38.
Çobanoğlu, Özkul. “Âşık Tarzı Şiir Geleneğinde Performans.” Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, c. 5.
Sakaoğlu, Saim. “XX. Yüzyılda Âşıklık Geleneği.” Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sayı 12.
Kaya, Doğan. Âşık Edebiyatında İnanç ve Tasavvuf. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi.
Yıldırım, Dursun. Âşık Tarzı Şiirde Tasavvufî Unsurlar. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi.
Türkiye Diyanet Vakfı. İslâm Ansiklopedisi, “Âşık” ve “Âşıklık Geleneği” maddeleri.
Türk Ansiklopedisi, “Sularî, Davut” maddesi.
Yazarın
Önceki Yazısı