Kelâbâzî Ve Et Taarruf Li Mezhebi Ehlit Tasavvuf

KELÂBÂZÎ ve et-TA’ARRUF Lİ-MEZHEBİ EHLİ’T-TASAVVUF

İlk tasavvuf klasiklerinden et-Taarruf’un müellifi Ebû Bekir Muhammed b. Ebû İshâk b. Ya’kub el-Buhârî el-Kelâbâzî, yaşadığı asırda (hicrî IV. Asır) sûfî, şeyh, ârif, imam, muhaddis, hâfız, fakîh, usûlcü, zâhidlerin kutbu, sâlihlerin kutbu ve Tâcu’l-İslam gibi sıfatlarla vasıflandırılmış, fıkıh, hadis, kelâm ve tasavvuf ilimleriyle meşgul olmuş, çok yönlü bir alim ve sufidir.

Ta’arruf ilk üç asır İslam tasavvufunu anlamada temel bir kaynak durumundadır. Hadis, fıkıh ve kelâm ilimlerine vakıf olan Kelâbâzî özellikle sûfi akaidini açıklayan imanî konularda sufilerin düşüncelerini derli toplu bir biçimde sunma başarısını gösteren biri olarak Ta’arruf’la, alanında kendisinden sonra izlenen ve önemsenen bir çığır açmıştır. Bir taraftan ibâhiyeci, hulûlcu, ittihadcı diye nitelenen şeriat dışı tasavvuf cereyanlarının faaliyetlerini yoğunlaştırdıkları, diğer taraftan tasavvufun kökten reddedildiği bir dönemde yaşamış olan müellifimiz bu çalışmasıyla Sünnî tasavvufla Sünnî akideler arasında bir aykırılık olmadığı gerçeğini ortaya koymayı amaçlamıştır. Ta’arruf, sahasında ilk sistematik eser olma özelliği yanında daha sonra da tasavvuf ve tarihi konusunda kaynak kabul edilen önemli bir tasavvuf klasiği olma özelliğini kazanmış olan ölümsüz bir eserdir.

Ona göre bu dönemde tasavvufa rağbet azalmış, tasavvufun hakikati ve özü yitirilmiş, manası yok olmuş, ismi kalmıştır. Şekilcilik öne çıkarılmış ve o yaşanılan bir hayat tarzı olmaktan ziyade hakkında sorular sorulan, cevaplar verilen, kitap ve risâleler yazılan ve bunlarla sınırlı sayılan bir disiplin haline dönüştürülmüştür. Bu alanda ehil olan gerçek sûfiler köşelerine çekilmiş, cahiller bilginlerin yerine geçmiş, sözleriyle bu hareketi savunanlar, davranışlarıyla, yaptıklarıyla onu yalanlar olmuşlardır. Özellikle bu alanda itikadî bir takım sorunların da yaşandığı görüşünde olan Kelabâzî, bu konuda doğruları ortaya koymak, gerçek tasavvufu anlatmak, yanlış anlamayı önlemek, sûfilerin üzerinde oluşan şüpheleri izale etmek, kuşkuları dağıtmak için bu yola girmek isteyenlere rehberlik etmek amacıyla bu eserini kaleme almıştır.

Kelabazi Kur’an ve Hadis çizgisinde bir tasavvuf anlayışına sahipti. Meşhur Nakşibendi şeyhlerinden müderris ve sufi Hace Muhammed Parsa (ks) (ö. 1419) “şeyh, arif, imâm, Ebûbekir İshâk-ı Kelâbâzî, meşâyihin büyüklerinden, zâhidlerin kutuplarından olup, ehl-i ilim arasında Bahru’l-fevâid adıyla bilinen Ma’âni’l ahbâr’ı telif etmiş, ahir ömrünü zühd, mücâhede ve riyâzatla geçirmiş, Ta’arruf kitabını ikmal eylemiş olup, meşâyihin telif sahibi olanlarından ve sâlihlerin kutuplarındandır”. ifadeleriyle bu durum teyitt etmiştir. 

Tasavvuf tarihinin birinci derece kaynak eserlerinden olan et-Ta’arruf’un önemi bütün ulema ve sufiler tarafından kabul edilmiş, eser hakkında “Ta’arruf olmasaydı, tasavvuf bilinmezdi”, “Ta’arruf olmasaydı Tasavvuf yarım kalırdı.” veya Ta’arruf olmasaydı tasavvufun ne olduğunu bilemezdik”  denilmiştir.

 Kelâbâzî, eserinin ilk bölümünde İslam akaidinin güzel bir özetini vermektedir: Mahiyeti ve niteliği bilinmeyen konularda, Allah’ın sözüne Allah’ın muradı üzere iman ettik, Allah Resûlü’(sav)’nün sözüne Allah Resûlü(s)’in muradı üzere iman ettik‛ demesi ve bu sözü ile kelâmî tevillerden kaçındığını belli etmesi, Onun selef akaidine ne kadar yakın olduğunu göstermektedir.

Kelâbâzî bu eseriyle, tasavvufu asıl çizgisine yerleştirerek sapmaları önlemiş ve bu bakımdan da Kuşeyrî ve Gazâlî’ye öncülük etmiştir. Ta’arruf, şeriat dışı tasavvufa bir tepki olarak yazılmış bunun yanında tasavvufu kökten reddedenlere de cevaplar vermiştir. Bu bakımdan eser, hakiki sûfîleri överek ve sahtelerini yererek başlar ve tasavvufu şeriat çizgisine çekmeyi amaçlar. 

Kelabazi’nin talebelerinden Müstemlî, samimi bir şekilde tasavvufu taleb edenlere bir ışık olmak, bu yolun sahtekarlarını rezil etmek, bidatçilerinin kökünü kazımak, mü’minlere ve ehl-i sünnete delil olmak amacıyla yazdığı Ta’arruf şerhinin yazılış sebebiyle ilgili, şerhinin mukaddimesinde şöyle demektedir: “Dostlarım, benden tevhid içerisinde hata yapmak küfür olduğu için, onların anlayabileceği ve kendilerini hatalı ifadeden kurtaracak diyânât, muâmelât, hakâyık, müşâhedât ve işârâtı ihtiva eden Farsça bir kitap cem etmemi rica ettiler. Ben de gücüm ölçüsünde kabul ettim ve şeyhimiz Ebû Bekr b. Ebî İshak Muhammed b. İbrahim b. Yakub el-Buhârî el-Kelâbâzî’nin telif ettiği Kitâbü’t-ta’arruf li-mezhebi’t-tasavvuf kitabından başladım. Bu kitapta tevhide, diyânâta, ahvâle, makâmâta, hakâyıka, müşâhedâta, rümûza, işârâta ve meşâyih sözüne itikadı ve sünnet ve cemâat yoluna dair hikâyatı zikrettim.” Ta’arruf ve şerhleri önce Ehl-i sünnete uygun olan tasavvuf anlayışını ortaya koymak, bu anlayışa ters; dış mihraklı bazı fikirlere de cevap vermek maksadıyla yazılmıştır.

Alaeddin Konevi (1270-1329) şerhinin mukaddimesinde Akıl ve düşünce ile kazanılan diğer ilimler, ilm-i verâset değil ilm-i dirâsettir. Tahsil yoluyla elde edilir. Bu manâdaki tasavvufu öğrenmeyi en iyi şekilde temin eden, en açık şekilde izah eden, faydalarını en iyi şekilde toplayan ve menfaatlerini en iyi şekilde ihtiva eden eser, Kitâbu't-Ta'arruf li-mezhebi ehli't-tasavvuf’tur. ifadelerini kullanır.  

KELÂBÂZÎ’NİN ET-TA’ARRUF Lİ-MEZHEBİ EHLİ’T-TASAVVUF ADLI ESERİNİN ŞERHLERİ VE ŞÂRİHLERİ

Vahit GÖKTAŞ Dr., Ankara Ü. İlahiyat Fakültesi, Kelâbâzî’nin et-Ta’arruf li-Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf Adlı Eserinin Şerhleri ve Şârihleri  Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2008/2, c. 7, sayı: 14

SÜLEYMAN ULUDAĞ DİA

https:// acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php//mod_resource/content/0/Tasavvuf%20Klasikleri-et-Taarruf%20li-Mezhebi%20Ehlit-Tasavvuf.pdf

Erhan YETİK Prof. Dr., Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi. TASAVVUF KLASİKLERİ Editor Prof. Dr. Ethem CEBECİOĞLU Ankara, 2010 EBÛ