VAKIF VE MÜLKÝYET

Vakýf denilince doðal olarak herkesin aklýna ilk önce sadaka-i cariye (bina-arazi) gelmektedir. Ýslami vakýflarýn þartlarýndan birisi ve en önemlisi de mülkiyettir. Kiþiler mülkiyetlerindeki arazileri akar (gelir getirici) olarak yazdýrabilirler ve yine kendi mülklerine vakýf binalar yaptýrabilirler. Günümüzde olduðu gibi her hangi bir arazi veya binanýn mülk sayýlmasý için matbu tapu (Temlikname) gerekir.

Ýslam öncesi dönemde insanlar arasýnda topluluk bilincinin kuvvetli olmasý sebebiyle kollektif mülkiyet görülürken bu bilincin zayýflamaya ve parçalanmaya baþladýðý yerlerde de kiþisel mülkiyete doðru bir geçiþin olduðu da görülmektedir. Bu durum Ýslamiyet’ten önce de, Araplar arasýndaki mülkiyet sisteminin, kolektif mülkiyetten kiþisel mülkiyete doðru deðiþmesi þeklinde gözlemlenmektedir. Ýslamiyet ise, yaratýlýþ itibariyle mal ve mülk edinmeye eðilimi olan insana, bu yöndeki eðilimine uygun olarak, mülkiyet hakkýný tanýmýþtýr.

Ýslam hukukunda bir malýn yararlanýlmasý ve bir baþkasýna devredilebilmesi hakkýna rakabe denilirken söz konusu maldan yararlanma hakkýna ise intifa hakký denmektedir. Ýslam hukukunda malik, herhangi bir mülkiyete konu olan þeyin niteliðine ve türüne göre, mülkiyet bir defa sabit olunca, her türlü hukuki tasarruf yetkisine sahip olmaktadýr. Ayný zamanda özel mülkiyet, hem rakabeyi hem de menfaati içermektedir. Malik’in mülk üzerindeki tasarrufu süreklilik arz ederken malike; mülkiyet konusu eþya üzerinde oldukça geniþ yetkiler saðlamakta, baþkasýnýn tasarrufu üzerine engel olma hakký tanýmaktadýr.

Ýslam dinini kabul etmeden önce Eski Türk Bozkýr kültürüne göre göçebe kabile otlaklarý ortak mülkiyet idi. Yani her boy/kabilenin otlak alanlarý kabilenin ortak kullaným alanýdýr ve her bir bölge coðrafi olarak diðer boylara ait sürülerin otlak alanlarý ile sýnýrlýdýr. En net ifadeyle ortak alanlarý modern anlamda “kamu malý” sayýlýr. Eski Türklerdeki bu mülkiyet sistemine Togan “ülüþ sistemi” adý verilir ve geniþ otlaklarda hisse/ülüþler söz konusudur. Kýsaca toprak üzerindeki mülkiyet hisselidir… “Boylarýn iþgal ettikleri topraklar ezelden kendi mülkleri sayýldýðý halde, yeniden fetih olunan yerler, hükümdarýn hususi mülkü sayýlmýþtýr.

Batýya doðru süren hareket esnasýnda yeni kurulan devletler tarafýndan topraklar “kazanýlmýþ” olduklarýndan Sultanýn mülkü sayýlmaktaydý. Selçuklu ve sonrasýnda Türk töresi gereði kumandanlarýn fethettikleri topraklar fatihlere mülk olarak verilirken, sultanýn baþýnda olduðu ordunun fethettiði topraklar sultanýn mülkü sayýlýyordu. Fetihten sonra sultan, komutanlarýna fetih arazilerden mülk ihsan ediyordu. Osmanlý devletinde, kuruluþ döneminde ve Rumeli’ye geçiþte uç beylerine bu tür uygulamalar yapýldýðý gibi Anadolu’nun fethinde de Selçuklu sultanlarý tarafýndan böyle uygulamalar yapýlmýþtýr. Mülk sahibi uç beyleri mülklerinde vergileri toplayýp devlet payýný ödedikten sonra topraklarýnýn tasarrufunda tek yetkili konumdaydýlar. Sahiplerinin ölümleri halinde varislerine intikal ederken vakfedilen mülkler ise miras olmaktan çýktýðý için vakýf arazisi olarak devam etmekteydi. Vakýf arazileri savaþ durumunda el deðiþtirse bile Müslüman beylikler ve devletler vakýf arazilerine dokunmazlardý.  

Selçuklu Türkiyesi’nde toprak mülkiyeti ve mülkleþme

Anadolu Selçuklularýnda mülk ve vakýf arazilerin hukuki ve mülki statüsü hakkýnda Osman Turan’ýn konuyla ilgili görüþleri þöyledir: “Büyük Selçuklular’da devletin idaresindeki memleketler Göktürk ve Karahanlý’larda olduðu gibi Selçuklu hanedaný mensuplarýnýn müþterek malý sayýlmýþ, Tuðrul Bey Sultan veya devletin baþý edilmekle beraber, hanedana mensubiyet derecesine veya nüfuzuna göre Türkmen beyleri, hisselerine düþen memleketlerde idari ve siyasi bakýmdan yarý istiklale sahip olmuþ… hakimiyet sembollerine tasarruf etmiþlerdir. Türkiye’de II. Kýlýç Arslan zamanýnda devlettin hanedanýn müþterek malý olduðu ananesine göre memleketin taksimi suretiyle tezahür eden bu hakimiyet telakkisi artýk Ýslamiyetin mülkiyet ve ikta müesseseleri ile tevil edilmiþ þeri temlik ve ikta muamelesi esaslarý dahilinde tescil edilmiþtir. Selçuklu devrinde topraða baðlý bir ordunun meydana çýkmasý, yani göçebelere arazi tevzi etmek suretiyle, askeri iktalarýn kurulmasý” söz konusudur. Turan buna ilaveten Büyük Selçuklularda tüm topraklarýn devlete ait olduðunu ifade eder ve devamla Büyük Selçuklularda da iktalarýn mutlaka miri arazi üzerinde olduðu fikri benimsenmiþtir. Devlete ait topraklar ile sultana ait topraklar, hakikatte þahýslarýn mülkiyetinde olan öþri ve haraci veya mülkiyeti devlete ait miri topraklardan baþka bir þey deðildir. Böylece durum netleþtirilmeye çalýþýlýrken daha da karýþýk bir hale gelir.  Mustafa Akdað “Anadolu Selçuklu Hükümet’nin (ilk zamanlarda hükümetçikler), Malazgirt meydan muharebesini izleyen yýllarda, Büyük Selçuklu Ýmparatorluðu’nun «uç beyliði» durumunda” olduðunu ifade eder. Bu duruma göre devlet fetihçi bir karakter taþýmakta ve dayandýðý ana siyasi müessese de askeri iktalardan ibaret bulunmaktadýr. 

Cahen Anadolu Selçuklularýnda özel mülklerin bulunduðunu ve bunlar üzerinde sahiplerinin tam mülkiyet haklarýný kullandýklarýný ifade etmektedir. Bu sayededir ki bazý mülkler vakfa dönüþtürülebilmiþtir. Emir Sipehsalar Þemseddin Altun-Apa, vâkýf olarak baðýþladýðý mülkün, tamamen kendisinin malý olduðunu resmen bildirmektedir.

Turan ve Akdað tüm topraklarýn devlet malý sayýldýðýný, özel mülklerin devlet tarafýndan verilen topraklardan oluþtuðunu söylerken Cahen kýsaca bu durumu kabul etmekle beraber uygulamada ve gerçekte faklýlýklar bulunduðunu ve hem Türklere hem de yerli halka ait özel mülk statüsündeki topraklarýn da var olduðunu ifade etmekle yetinir… Denilebilir ki, nüfus baskýsý sonucu yerlerinden hareket eden Oðuz boylarýnýn, kendi beyleri idaresinde kazandýklarý topraklar üzerinde fetih hukukundan doðan mülkiyet haklarý vardýr, týpký Sultanlýk veya Hanlýk merkezi tarafýndan atanan komutanlarýn ele geçirdiði topraklarýn devlet mülkü addedilmesi gibi. Hukuk ayný mantýkla iþlemekte ve merkezden baðýmsýz hareket eden Türkmen þefleri fethettikleri yerleri kendi mülkleri olarak görmekte ve yeri geldiði veya fýrsat bulduklarýnda da bu beyler kendi devletlerini/teþkilatlarýný kurmaktadýr. Merkezkaç güçler üzerinde otorite kurmaya çalýþan ve bunu zorla saðlayan merkezileþme eðilimli Beylik/Sultanlýk, topraklar üzerinde ilk fetih hakkýndan dolayý mülkiyet iddiasýný devam ettiren unsurlara karþý farklý uygulamalar geliþtirmiþtir.

XIV. yüzyýlýn baþlarýnda Cuma namazý için izin konusunun görüþüldüðü bir sýrada Osman Gazi’nin aðzýndan söyletilen þu sözler durumu açýkça ortaya koymaktadýr: “ Bu þehri ben kendi kýlýcýmla aldým. Bunda sultanýn ne dahli var ki ondan izi alayým? Ona sultanlýk veren Allah bana da gaza ile hanlýk verdi. Eðer minneti þu sancak ise ben kendim dahi sancak kaldýrýp kafirlerle uðraþtým…(Aþýkpaþazade)

Yukarýda alýntýladýðýmýz tespitlere göre Anadolu’da daha ilk fetihlerle birlikte farklý statüde çok sayýda mülk arazinin var olduðunu kabul etmek gerekir. Fethedilen þehirlerdeki merkez ve kýrsaldaki taþýnmaz ve tarým arazilerinden, ilk mülk statüsünü kazananlarýn, bu statüye üç temel yoldan ulaþtýklarý görülür:

1. Fetihle kazanýlan mülkler.

2. Anlaþma yoluyla teslim sýrasýnda, yerli halkýn elinde býrakýlan mülkler.

3. Sultan’a ait topraklardan (ki sultan/bey/gazi sýfatýyla yine 1. maddedeki gibi fetihle elde edilmiþlerdi), sultanýn temlik yoluyla devrettiði mülkler.

Vakýf Araziler

Vakýflar klasik Ýslam kurumlarýdýr ve þeriat’a uygun olmak zorundadýrlar. Anadolu’daki uygulanmalarý Ýslam kültürünün yaygýnlaþmasý ve yerleþmenin kati hale gelmesinden sonra mümkün olmuþtur. Anadolu’daki vakýf kuruluþlarý cami, medrese, hastane, kervansaray gibi dini ve kamusal hizmetler için kurulmuþlardýr. Þartlar devam ettiði müddetçe vakfedilen yerler üzerinde bir daha özel kiþi ya da resmi kuruluþlarýn söz söyleme, müdahale etme yetkileri kalmamaktadýr. Vakfeden, mülkünü süresiz olarak baðýþlamaktadýr.

Vakýflar Moðol döneminde daha da yaygýnlaþmýþtýr. Moðol döneminde aileler, mallarýný güvenceye almak ya da o zamana kadar kurumlar için devlet bütçesinden ayrýlmýþ paralarýn, artýk devlet bütçesinin de tehlikeye düþmesi sebebiyle, ekonomik devamlýlýðýn saðlanmasýný gözetmek için bir vakýf mülkü yönetimi altýna girmelerinin daha uygun olacaðýný düþünmüþlerdir.

Anadolu’da vakýflarýn bir kýsmý devlet mülkü üzerine de kurulmuþtur. Anadolu’da bu türden vakýflar çoktur. Bunun baþlýca sebebi ise kamu topraklarýnýn çokluðu ya da tüm toraklarýn kamuya ait addedilmesidir. 1216 yýlýnda Ertokuþ, yeni fethedilen Antalya’nýn kuzeyinde Uluborlu’da yapýlacak bazý kurumlar için bir kýsým mülkleri vakfa dönüþtürdüðünde, bunu, o mülklerin sahibi olarak deðil de, bütün Güney Anadolu’nun özerk valisi olarak ve o bölgedeki devlet topraklarýný kullanabilme yetkisine dayanarak yapmýþtýr.

Vakýf þekline dönüþtürülen mülkler önceki niteliklerini aynen koruyorlardý. Eðer bunlar ziraat alanlarýysa, orada yaþayan köylüler, vakýf yönetimini altýna girerler, önceden beri yerine getirdikleri yükümlülükleri devam ettirirlerdi.

Yukarýdaki örnekler, tarýmsal arazilerden ve þehirlerdeki taþýnmazlardan oluþan mülklerin niteliði, kimlerin elinde olduðu, sýnýrlarý ve komþu mülklerin niteliði hakkýnda ayrýntýlý bir tablo sunmaktadýr. Buna göre müslümanlar, gayrimüslimler, kadýnlar da dahil herkesin mülkü bulunabilmektedir. Sahibi tarafýndan kurulan bir vakfa gelir saðlamak amacýyla vakfedilmiþ olmalarýna raðmen eski statüleri ve komþu mülklerin statülerine ait ifadeler, açýkça Selçuklu Türkiyesi’nde özel mülkler, vakýf mülker ve sultana ait mülkler konusunda kesin bir ayýrým yapmamýza imkan vermektedir. Tarihi ve akli olan vaziyet böyledir.

 Selçuklu ve Beylikler Dönemi Türkiyesi’nde Mülk ve Vakýf Topraklar", Anadolu Selçuklularý ve Beylikler Dönemi Uygarlýğýc C. I, (Editör: Ahmet Yaşar OCAK), Ankara, 2006, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlýğý Yay. s. 253-359. Yunus KOÇ Recep Tayyip Erdoðan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 

Osmanlý Devleti’nde Toprak Mülkiyeti

Toprak rejimini Ýslam Hukukuna göre düzenleyen Osmanlý devletinde de sahiplik durumuna göre mülkiyet çeþitleri özel mülkiyet, vakýf mülkiyeti, devlet mülkiyeti ve kamu mülkiyeti olmak üzere dört grupta incelenebilir.

Özel Mülkiyet

Özel mülkiyet anladýðýmýz masýndadýr. Yani mülk þahýslara aittir. Osmanlý devletinde malik olma þöyleydi. Fethedilen bölgelerde kuram olarak tüm araziler sultanýn mülkü idi. Yapýlan tahrir (Osmanlý malî teþkilâtýnda vergi tesbiti amacýyla yapýlan sayým.) gayri müslimlerin tapulu mülkleri vergi için kayýt edilir ama el konulmazdý. Tahrir sýrasýnda araziler dört kýsým olarak kaydedilirdi. Bütün tahrirlerde istisnasýz olarak vakýf arazileri tespit edilirdi. Osmanlý devletinde özel mülkiyet bedeli karþýlýðýnda sahibinden satýn alma veya Osmanlý sultanýnýn ihsaný þekline olurdu.

Vakýf Mülkiyeti

Vakýf mülkiyeti, bir gayrimenkulden elde edilecek yararýn insanlarda býrakýlmak üzere, Allah’ýn mülkü kýlýnmasýdýr. Dini bir amaç taþýyan vakýf uygulamasýnýn, hayýr iþlemek amacýnýn yanýnda, mallarýn devlet tarafýndan zorla alýnmasýna engel olunmasý isteði ve Ýslam miras hukuku ilkelerinin uygulanmasýndan kaçýnmak arzusu amacýyla Müslüman ülkelerde oldukça yaygýn bir þekilde var olmaktadýr. Vakfýn mülkiyetinin Allah’a ait olmasý, lehine vakýfta bulunulan þahýslarýn vakfýn aynýnda herhangi bir haklarýnýn söz konusu olmamasý ve bu þahýslarýn tasarrufta da bulunamayacaklarýný ifade etmektedir. Dolayýsýyla, vakfedenin (vakýf), vakfedilen malla (mevkuf) zaten bir ilgisi kalmamakta ama vakýf mütevellilik vazifesiyle menfaat temin edebilmektedir.

Kamu Mülkiyeti

Kamu mülkiyeti, belirli kiþilere veya gruplara deðil, toplumun bütün fertlerine ait olan mülkiyet türüdür. Ýslam hukuk sisteminde genellikle yollar, akarsular, meydanlar, çarþý ve pazaryerleri, harman yerleri, mezarlýklar, meralar, yaylaklar, kýþlaklar, çeþmeler, mabetler, hanlar, kervansaraylar, baltalýklar kamu mülkiyeti olarak kabul edilmektedir.

Devlet Mülkiyeti

Beytül mal (Devlet hazinesi) devlete ait mallarýn muhafaza edildiði fiziki mekaný ve devlete ait taþýnýr taþýnmaz mallarýn bütününü ve bunlarýn idare edildiði hukuki kurumu ifade eder. Genel olarak bakýldýðýnda Ýslam hukuku anlayýþý devlete, gelir daðýlýmýnda adaletin saðlanabilmesi hedefinin gerçekleþtirilebilmesi için, bazý mallara sahip olmasý gerektiði görevini yüklemektedir.

Osmanlý Devleti’nin Toprak Sisteminin Deðerlendirilmesi

Osmanlý Devleti’nde ekonomi devletin temel yapýsýný oluþtururken zirai faaliyetler de ekonominin en temel unsuruydu. Osmanlý ekonomisi önceki Türk-Ýslam devletlerinde olduðu gibi týmar sistemi üzerine inþa edilmiþti. Týmar sistemi sayesinde tarýmsal arazide devlet mülkiyeti esas kabul edilmiþ ve önceden tespit edilen toprak büyüklüklerinin ve bütünlüklerinin bozulmamasýna dikkat edilmiþtir. Bu sayede teknolojiye ayak uydurulamamasýna raðmen ülkedeki yüksek tarýmsal üretim için gerekli ortam saðlanmýþtýr.

Osmanlý Devleti’nde özel mülk olan topraklar, fetihten önce özel mülk olup, fetihten sonra da özel mülk olarak kalan haraci ve öþri topraklardan, fethedilen topraklardan ganimet olarak gazilere daðýtýlmýþ topraklardan ve devlete hizmeti geçmiþ memur ve askerlere, padiþahýn hanýmlarýna ve kýzlarýna baðýþ olarak veya satýþ yoluyla temlik edilmiþ olan topraklardan yani öþri, haraci ve miri olmak üzere üçe ayrýlmýþtýr. Fetih sebebiyle sultanýn mülkü sayýlan topraklar þartlý (babadan oðula ýrsi) olarak gayri Müslimlere kiraya veriliyordu. Müslüman beldelerdeki mülkiyete devlet dokunmuyor. Hazine arazilerinin sahibi oluyordu. Özel mülk toprak sahipleri mülklerini satmak, vakfetmek ve miras yoluyla eþine ve çocuklarýna býrakma hakkýna sahiptiler.

Esasen bir Balkan devleti olan Osmanlý devleti Anadolu’daki toprak rejiminin esasý olan týmar sistemini deðiþtirmeden uygularken Rumeli’de benzer uygulamalar yaptý. Uç beylerinin savaþ veya ahd-ü emanla (savaþsýz, anlaþmayla)  fethettikleri topraklarýn bir kýsmý Uç beylerine týmar mülk olarak verildi. (Mihaloðullarýna Plevne, Týrnova, Ihtýman, Evrenos Bey’e Serez ve Vardar Yenicesi, Saruhanlý Paþa Yiðit Bey’e Üsküp, Turahan Bey’e Týrhala, Malkoçoðullarýna Niðbolu ve Silistre vb.) Uç sancak beyleri bölgelerinde yarý baðýmsýz hareket ederlerdi. Vergileri toplar ve harcarlardý.  

Osmanlý döneminde yapýlan tahrirlerde topraklar üç kýsým olarak kayýt edilirdi. Gayri Müslimlerin tapulu mülklerine karýþýlmaz diðer topraklar Miri, týmar ve vakýf araziler olarak kaydedilirdi. Prensip olarak özel mülkiyete sýcak bakmayan Osmanlý yönetiminde vakýf kurulmasý þartýyla uç beylerine büyük temlikler yapýldý. (akýncýlar bölümünde ayrýntýlý açýklanacak)

Vakýf topraklarý ise, geliri, dini amaçlara tahsis edilmiþ topraklardýr. Vakfýn gelirinin tümünün ya da bir kýsmýnýn dini bir hizmete tahsisi edilmesi zorunludur. Bir kiþinin bir malý vakfedebilmesi için, o kiþinin o mala malik olmasý gerekmektedir. Malýný vakfeden, vakfýn iþlerini ve gelirlerini yürütecek bir mütevelli görevlendirmektedir. Osmanlý Devleti’nde vakýflar, mülkiyeti tamamen vakýflara ait olmak üzere mülk arazi üzerine kurulabilmiþlerdir. Bu araziler satýlamamakta, rehnedilememekte ve haczedilememektedirler. Osmanlý döneminde vakýflar belli bir amaç edinmiþ olan ve mülk topraklardan meydana gelen sahih vakýflar ile miri topraklardan belirli bir kýsmýnýn tasarruf hakkýnýn ya da gelirinin, padiþahýn izni ile belli bir amaca tahsisinden meydana gelen gayri sahih vakýflar olarak ikiye ayrýlmaktadýr. Sahih vakýflar hakkýnda, Arazi Kanununun hükümleri uygulanmamakta, Ýslam fýkhý hükümleri uygulanmaktadýr. Sahih vakýflarýn idaresi ile her türlü hukuki iþlemleri, vakfýn þartlarýna göre, vakfýn mütevellisi tarafýndan yürütülmektedir. 

Osmanlý toprak mülkiyeti sisteminin yapýsý, diðer iktisadi sistemle de benzeþmemekte ve Ýslam Hukuku prensiplerine uygun olarak kendine özgü bir yapýsý bulunmaktadýr.

Konunun baþýnda belirttiðimiz üzere vakýflar Osmanlý devletinden Cumhuriyet idaresine miras kaldý ve günümüzde vakfiyeli bütün eski vakýf eserlerin tevliyeti Vakýflar Genel Müdürlüðüne ait. Günümüzde tevliyeti Vakýflar Genel Müdürlüðünde olan ve genel müdürlük tarafýndan denetim ve konrolündeki vakýflarý iki kýsýmda incelemek mümkündür.

1-     Osmanlý ve öncesi kurulan vakýflar,

2-     Cumhuriyet dönemi vakýflar.

1. Osmanlý ve öncesi kurulan vakýflarý da kendi içinde iki sýnýfta inceleyebiliriz.

1-a Menkul (Taþýnýr) vakýflar.

Menkul, bir yerden baþka bir yere taþýnmasý mümkün olan þeydir.(Para, kumaþ, silah, at vs.)  Menkul vakýfar Ýslam tarihinde çok tartýþýlan vakýf türüdür. Osmanlý dönemine kadar Nükud vakfý uygulamasý olmamasýna raðmen tartýþmasý sürmüþtür. Esasýnda Para vakýflarý Osmanlý döneminde ortaya çýkan vakýflardýr.

1-b Gayrimenkul (Taþýnmaz) vakýflar.

Gayrimenkul, baþka yere taþýnmasý mümkün olmayan mal ve mülktür. Ýslam Hukuku’nde temel kural olan süreklilik için vakfedilen þeyin gayrimenkul olmasýyla mümkündür.

2-   Yararlanma Biçimleri Bakýmýndan Vakýflar.

2-a Aynýndan Yararlanýlan (Hayrî) Vakýflar

Müessesat-ý hayriyye olarak adlandýrýlan bu vakýflar;

1-    Mâbed, kütüphane, misafirhane, çeþme, kuyu, köprü, ribât ve umumi mezarlýk gibi herkesin faydalanabileceði müeseseler,

2-     Ýmaret, hastane ve dulhâne gibi sadece fakirlerin yararlanabileceði hayrî müesseseler. Ýslâm dünyasýnýn hemen hemen pek çok yerinde bulunan mescitler, camiler, mektepler, medreseler, imaretler, tekkeler, hankâhlar, zaviyeler, kütüphaneler, misairhaneler, hastahaneler, çeþmeler, sebiller, hamamlar, kabristanlar, yollar, köprüler, kervansaraylar vb. eserler sunduklarý hizmetlerle birlikte genel olarak hayrat olarak isimlendirilir.

 2-b- Gelir Saðlamak Ýçin Kurulan Vakýflar

Kendilerinden doðrudan doðruya deðil, gelirleri sayesinde yararlanýlan vakýflardýr. Gelirinden yararlanýlan arazi, bað bahçe ve maden ocaðý gibi vakýf gayrimenkullere “müstegallât”; üstü kapalý iþ haný, çarþý ve ev gibi akarlara da “müsakkafât” denilmektedir.  Osmanlý uygulamasýnda bu vakýflar “icâre-i vâhideli, icâreteynli, mukâtaalý ve icâre-i vâhide-i kadîmeli” þeklinde dört farklý þekilde deðerlendirilirdi.

3- Zürrî (Aile veya Ehlî) Vakýflar

Bu vakýf türünde tevliyet ve bütün gelirlerini vakfýn kendisine tahsis eder. Zürri vakýflarda vâkýf, vakýf gelirinin tamamýný ölümünden sonra ailesine ve nesline tahsis edilmesini þart koþmaktadýr. Vakýfýn nesli sona erince, vakfýn gelirleri kamu müesseselerine, fakirlere ve ya kimi zaman Mekke ve Medine sâkinlerine gitmektedir. Zürri vakýflarýn bir türü de yarý zürri vakýflardýr. Burada da vâkýf gelirinin bir kýsmý hayrat’a harcanýrken gale(gelir fazlasýný kendisine veya evladýna tahsis edebilmektedir. Bu tahsis þartlmý veya þartsýz olabilir. Bu durumun vakfiye de belirtilmesi þarttýr.

4. Avârýz Vakýflarý

Bir köy veya mahalle halkýnýn ödemekte zorlandýklarý avârýz vergisi, kürekçi bedeli ve diðer ihtiyaçlarýna sarfedilmek üzere kurulmuþ olan akar ve para vakfýna denilmektedir. avârýz vakfý denilmektedir. Osmanlý döneminde avarýz vergileri baþlangýçta cüz’i ve d-rutin deðilken, ekonomik durumun bozulmasý sebebiyle artan miktarlarda ve rutin olarak toplanmaya baþlanýnca bu vergileri ödemekte güçlük çeken fakir halka, akar veya para olarak tahsis edilen vakýflardan yardým edilirdi. Ýlerleyen zamanda bu vakýflarýn gelirlerinin de köy veya mahalle heyetleri kararýyla uygun yerlere sarf edilme usulü getirildi. Böylece avarýz vakýflarýnýn gelirleri yangýn, deprem, su baskýný, salgýn hastalýk gibi afetlerle, fakir, dul ve yetimlerin ihtiyaçlarýna, kimsesiz kýzlarýn evlendirilmesine, sahipsiz cenazelerin masraflarýnýn karþýlanmasýna ve iþ hayatýna atýlanlarýn sermaye ihtiyacýna sarf edilme, su yolu, kaldýrým, sýbyan mektebi tamiri gibi kamu hizmetleri için kullanýlmaya baþlandý.

5- Mülkiyetleri Bakýmýndan Vakýflar

a. Sahih Vakýflar (Vakf-ý Sahih)

Bir kimsenin sahip olduðu menkul ve gayrimenkul bir mülkün tamamýný veya bir bölümünü, Allah’ýn rýzasýný kazanabilmek için bir hayýr yönüne vakfetmesi ve bu mala tüzel kiþilik kazandýrmasý ile oluþan vakfa, sahih vakýf denilmektedir. Sahih olan vakýflarýn alanýný, mülk arazi veya diðer mülk menkul ve gayrimenkul mallar teþkil eder. Vakýf kendi mülkünü vakfetmektedir.

b. Sahih Olmayan (Gayr-i Sahih/Ýrsadi) Vakýflar

Devlete ait (mirî) bir arazinin, sýnýrlarý belirli bir bölümünün devlet baþkaný veya onun temsilcisi tarafýndan bir hayýr yönüne vakfedilmesiyle oluþan vakfa, sahih olmayan (gayr-i sahih) vakýf denir (Döndüren, 1988: 81). Gayr-i sahih vakýflara “irsâdî vakýflar” yahut “tahsisat kabilinden vakýflar” da denilmektedir. Gayri sahih vakýfta arazinin çýplak mülkiyeti devlette kalýrken, geliri hayýr iþine tahsus edilir. Hukuken geçerli olan bu vakýf daima devlet tarafýndan yapýlýr. Âþar ve rüsumun bir vakfa tahsisi halinde de devlet mülk arazideki bu hakkýný vakfa devreder. Aþar ve rüsum toplama hakký vakfa geçerken arazinin mülkiyeti devlete aittir.

Gayr-i sahih vakýflar tahsisine göre üçe ayrýlýr.

a. Kuru mülkiyeti ve tasarruf hakký devletin elinde bulunan irsâdî vakýf. Burada devlet yalnýz arazinin vergi ya da öþür gelirini bir hayýr yönüne vakýf ve tahsis eder.

b. Þahsa yalnýz tasarruf hakký verilen irsâdî vakýf. Burada lehine tahsis yapýlan kimse araziyi iþletir, arazinin öþür vergisini devlete öder.

c. Hem tasarruf hakký hem de öþür vergisi ile diðer vergilerin cami, medrese, yol gibi bir hayrî cihete vakfeder.

Bu üç kýsýmdan yalnýz birinci kýsýmda arazi kanunlarý hükümleri uygulanýr. Diðer iki kýsýmda, tasarruf hakký vakfa ait olduðundan, ferað ve intikal gibi arazi kanunu hükümleri uygulanmaz. Bunlarýn tasarruf þartlarý vakfiyelerinde belirtilmiþtir. Bu tür vakýflar, sahih vakýf hükmünde kabul edilir.

6. Ýdareleri Bakýmýndan Vakýflar

1. Mazbut Vakýflar

Mazbut kelime anlamý itibarýyla zabt edilmiþ, el konulmuþ anlamýnda olup, hukukî literatürde, ayrý ayrý tüzel kiþiliðe sahip olmakla birlikte, geçmiþte Evkâf Nezâreti, Cumhuriyet döneminde Vakýflar Genel Müdürlüðü tarafýndan idare olunan vakýflara verilen isimdir. Mütevellileri sona ermiþ, vakfýn yok olmamasý ve gayesinin tahakkuku için devlet tarafýndan ele alýnmýþ vakýf anlamýna gelir.

Mazbut vakýflar,

1-    Selâtin Vakýflarý; Bu vakýflar, sultanlar ve hanedan mensuplarý tarafýndan kurulmuþ olup, Nezâret öncesinde, sultan veya onun adýna, Darüssaade Aðasý gibi memurlarý tarafýndan idare edilmekteydi. Nezâret’le birlikte bu vakýflarýn mütevelliliði Nezâret’e devredilmiþtir.  Bu nezârete, Evkâf-ý Hümâyûn Nezâreti denilmesi de, mütevelliliði sultanlara ait bu vakýflar nedeniyledir.

2-     Mütevellisinin nesli kesilen ya da kuruluþunda mütevelli tayin edilmeyen vakýflar; Vakfiyede belirlenen mütevellinin neslinin kesilmesi durumunda tevliyetle ilgili herhangi bir þart belirlenmemiþse, vakfýn idaresi devlete geçer veya vakfiyede hiç mütevelli belirlenmemiþse vakýf kurulduðu andan itibaren mazbut vakýf kabul edilir ve vakfa mütevelli tayin edilir.  Mütevellisiz kalan her vakýf Vakýflar Genel Müdürlüðü tarafýndan zabtedilir. Vakýflar Genel Müdürlüðü’nün hangi vakýflarýn mütevellisiz kaldýðýný sürekli þekilde takip etmesi gerekmektedir.

3-    Ýdaresi zabtedilen vakýflar: vakfiyeleri gereðince mütevellisi olmakla beraber kendilerine belirli bir maaþ tahsis edilerek, vakýf iþlerine müdahale ettirilmeyip, Evkâf Nezâreti tarafýndan idaresi zabtolunan vakýflardýr. (Hukuken mütevellisi olan bir vakfý zabtetmek uygun deðildir.

2. Mazbut Olmayan (Gayr-i Mazbut) Vakýflar

    1.  Mülhak Vakýflar

Osmanlý döneminde, Evkâf-ý Hümâyûn Nâzýrý’nýn konrol ve denetiminde kendi mütevellileri tarafýndan idare olunan vakýflardýr. Mülhak vakýflarýn ekserisinin nezâretleri yani denetimleri, Nezâret öncesinde vâkýflarý (kurucularý)  tarafýndan Sadaret, Meþihat, Darüssaade Aðalýðý, Kazaskerlik, Fetva Emaneti, Ýstanbul ve Bilâd-ý Selâse kadýlýklarý gibi yüksek mevkilerdeki görevlilerin uhdesine býrakýlmýþken, Evkâf-ý Hümâyûn Nezâret’nin kurulmasý ile bu kuruma devredilmiþtir.          

Günümüzde kendi mütevellileri tarafýndan idare olunan bu vakýflarýn, denetim ve kontrolü Vakýflar Genel Müdürlüðü uhdesindedir.

Müstesna Vakýflar

Müstesna vakýflar kendi mütevellileri tarafýndan idare edilmekle birlikte,  Vakýflar Ýdaresi’nin teftiþ ve kontrolüne tâbi deðillerdir. Bu vakýflar Eizze-i Kirâm ve Guzât vakýflarý olmak üzere ikiye ayrýlýr. Eizze vakýflarý; meþhur mutasavvýf ve alimlerin kurduklarý veya sevenleri tarafýndan kurulan vakýflardýr. (Abdülkadir Geylânî, Hacý Bektaþ Veli ve Hacý Bayram Veli gibi) Guzat vakýflarý ise; Osmanlý döneminin meþhur gâzileri ve akýncý beyleri tarafýndan kurulmuþ vakýflardýr. (Gazi Evrenos Bey ve Mihaloðlu Gazi Ali Bey vakýflarý) Bu vakýflara, gerek tevliyet gerekse nezaret noktasýndan hiçbir þekilde müdahale söz konusu deðildir (Bu vakýflar günümüzde bulunmamaktadýr.)

Kiraya Verilme Þekilleri Bakýmýndan Vakýflar

(Ýcâre; Ýslam hukukunda hem gayr-i menkul ve menkul eþyanýn kullanýmýný konu alan kira akdi, hem de insanýn çalýþmasýný konu alan iþ akdi için kullanýlan hukukî bir terim.)

Ýcâre-i Vâhideli Vakýflar

Ýslam hukukunda vakýf gayrimenkullerin kýsa süreli ve bir defaya mahsus kiraya verilmesi iþlemidir. Ýcâre-i vâhideli vakýfta, kiralama süresi çoðunlukla bir veya üç yýl ile sýnýrlandýrýlýrdý. Ýcâre-i vâhide usulünde, kiracýnýn mal üzerinde haklarý kýsýtlýydý. Genel itibariyle icâre-i vâhideli vakýflar tedavül ve intikal özelliðini taþýmayan, normal kira akdiyle kiraya verilen vakýflardýr.

Ýcâre-i Vâhide-i Kadîmeli Vakýflar

Ýcâre-i Vâhide-i Kadîmeli Vakýf kiracýnýn vefatý ile vakýf akarýn, kira müddeti sonunda belirlenen ücreti vermek þartýyla, eski müste'cire yani kiracýya ve onun ölümünde de mirasçýlarýna intikal etmesidir. Yani kira akdinde süreklilik vardýr. Böylece, icâre-i vâhide olarak baþlayan kiralama usulü, þerʻî uygulamalara da aykýrý olarak sürekli hale dönüþmüþtür.

Ýcâreteynli Vakýflar

Ýcareteyn kavramý çift kira anlamýnda olup, kira sözleþmesindeki kira bedelinin bir kýsmýnýn

peþin (muaccel) bir kýsmýnýn da vadeli (müeccel) olmasýný ifade eder. Vakýf hukukunda, vakýf bir akarýn gerçek kýymetine yakýn veya eþit peþin kira bedeli (icâre-i muaccele) ve buna ilave olarak her ay yahut yýl sonunda ödenecek veresiye kira bedeli (icâre-i müeccele) karþýlýðýnda kiraya verilme uygulamasýna denilir. Böyle çift kira bedeli ile kiraya verilen vakýf akarlar icâreteynli vakýflar olarak adlandýrýlýr. Ýcâreteynde vakýf taþýnmazýn rakabesi (çýplak mülkiyeti) üzerindeki binalar ve aðaçlar da dâhil olmak üzere vakýf tarafýna aittir. Kiracýnýn mülkiyet konusunda herhangi bir hakký bulunmaz yalnýzca tasarruf eder.

Bu haliyle Osmanlý döneminde icâreteyn, vakýf mülkün kayd-ý (hayat boyu) þartýyla tasarrufu, evlada intikali ve baþkasýna ferað etme gibi haklarla, vakfa bir miktar muaccele ve her yýl belirli bir müeccele ödeme karþýlýðýnda mutasarrýfýna devredilmesi þeklinde yaygýn bir uygulama alaný bulmuþtur.

Mukâtaalý Vakýflar

Mukâtaa, mülkiyeti devlete veya vakýflara ait yerlerin belli durumlarda özel þahýs yahut kurumlara kiralanmasý anlamýna gelmekte ve buralar için ödenen kira bedeline de “mukâtaa-i zemin”, “icâre-i zemin” ve kýsaca “mukâtaalý” denilmektedir. Mukâtaalý vakýf gayrimenkuller uzun süreli bir kiralama akdi ile vakýf arsa ya da arazi üzerine bina yapýlmasýna, aðaç dikilmesine izin verilen vakýf türüdür. Bu vakýf türünde uzun süreli bir kiralama akdi ile tasarrufuna aldýðý vakýf arsanýn veya arazinin üzerine, þahsýna ait bina yapmak veya aðaç dikmek isteyen kimseye kiralanmasý, vakýf yerlerin aðaçlarýyla birlikte kiraya verilmesi veya vakýf veya mirî arazinin ziraat için kullanýlmasý þeklindedir

OSMANLI DEVLETÝ’NDE TOPRAK MÜLKÝYETÝNÝN ÝKTÝSADÝ SÝSTEMLER AÇISINDAN DEÐERLENDÝRÝLMESÝ

Haydar KARADAÐ  Yrd. Doç. Dr. Recep Tayyip Erdoðan Üniversitesi Ýktisadi ve Ýdari Bilimler Fakültesi, Ýktisat Bölümü, Zihni Derin Yerleþkesi, Merkez/Rize.

Mustafa ÞÝT Yrd. Doç. Dr., Harran Üniversitesi Turizm ve Otel Ýþletmeciliði Yüksekokulu, Seyahat Ýþletmeciliði Bölümü, Osmanbey Kampüsü/Þanlýurfa.

Hüseyin Çýnar Miyase Koyuncu Kaya Vakýflar Kaynakçasý Vakýflar Genel Müdürlüðü Yayýnlarý Ankara 2015