EMEVÝLER DÖNEMÝNDE VAKIF

Tabiin döneminde, bir manada Emeviler döneminde (661-750) her ne kadar kaynak az olsa da o dönemde yaþanan vakýf tartýþmalarý, vakýf kurumunun Ýslam toplumunun gündemine girdiðini göstermektedir. Osmanlý dönemine kadar kurulan vakýflarý incelediðimizde vakfiyelere kayýtlý gayrimenkullerin (bað, bahçe, arazi vb.) temlik edilmesi ve gelirleriyle finanse edildiðini görüyoruz. Vakýf hukukundaki en önemli unsur vakfedilen mülkün mirastan çýkmasý ve yeniden þahýs mülküne dönememesidir. Mirasçýlar ebeveynlerinin vakfettiði mülkte hak iddia edemezler. En fazla- vakfiyeye yazýlmýþsa- mütevelli vb. görevlerle ücret karþýlýðý çalýþabilirler veya yardým alabilirler.

Vakýf tartýþmalarýnýn esas çýkýþ noktasý da tam olarak bu durumdur. Ve bu durum Ýslam Miras hukukuna aykýrý olarak yorumlanabilir. Bu yüzden Kufe Kadýsý Þureyh “Allah’ýn miras hisselerini belirledikten sonra habs yoktur” yorumuyla (Asr-ý saadette vakýf kelimesi habs kelimesine karþýlýk olarak kullanýlýyordu.)  vakfa karþý çýkmýþ, vakýf türü uygulamalarýna cevaz ver­memiþ, hatta tescil etmemiþtir. Bu yorumdan dolayý Hanefî kadýlarýn daha etkili olduðu Irak bölgesinde vakýflar geliþecek hukuki bir zemin bulmada zorlanýrken, sosyo ekonomik ve tarihi geçmiþinden dolayý Mýsýr’da ayný dönemlerde vakýf uygulamalarý daha çok geliþmiþ ve yaygýnlaþmýþtýr.

Emeviler devrinde Mýsýr ve Þam bölgesinde tabiin neslinin Ashâb-ý Kirâm’ý takip ederek yaptýklarý vakýflarda da bir artýþ ve yaygýnlýk dikkat çekmektedir. Öyle sanýyorum ki vakýf tartýþmalarýnýn esasý (zürri vakýflarda) vakfiyelerde yardým almasý belirlenen kýz çocuklarýnýn evlatlarýna vakýflardan yardým edilmemesidir. Ömer b. Abdülaziz zamanýnda, evladiyelik vakýflarda (zürrî vakýf) kýz çocuklarýnýn mirasçýlarý tarafýndan fayda­landýrýlmamasý sebebiyle Ömer b. Abdülaziz, kendinden sonraki bilmediði, tanýmadýðý kimselere vakýf nasýl caiz olur diye sorulduðunda, “ Ömer, Osman, Ali akar ve topraklarýný evlatlarýna ve çocuklarýnýn çocuklarý üzerine hapsettiler, menfaatini sadaka yaptýlar” diyerek karþý çýkmýþtýr.

Emeviler döneminde Malikî kadýlarýn “zürrî vakýflara” ruhsat vermelerine baðlý olarak Mýsýr’da vakýflarýn yaygýnlaþtýðýna dair önemli ipuçlarý vardýr. Makrizi, Abdulmelik b. Mervan zamanýnda (685- 705) Mýsýr kadýsýnýn Luk Vadisi’nde “ Kureyþlilerin bostaný (Day’atu ben-i Kureyþ)” adýyla bilinen ve Medine sakinlerine vak­fettiði büyük bir çiftlik bulunuyordu. Ka­dý’nýn tayin ettiði mühtesip her yýl bu çiftliðin gelirlerini, çiftliðin bakým iþlerine ve kaynaklarýn tamirine harcadýktan sonra kalan gelirleri Medine’ye taþýrdý.

Yezid b. Abdulmelik’in (720-724) özel þahýslarýn eline geçen savâfî (doðrudan devlet baþkanýnýn tasarrufunda bulunan sahipsiz toprak ve iþletmeler) tekrar Beytü’l-Mâl’e döndürme giriþimlerine karþý, elinde savâfi arâzisi bulunduran kimselerin, bu arâzileri devlete kaptýrmamak ve ellerindeki “savâfî” topraklara süreklilik kazandýrmak için vasiyet yo­luyla hibede bulunma yoluna gitmiþlerdi.

Hiþam b. Abdulmelik zamanýnda (724-744) Kufe ekolüne mensup Tevbe b. Nemr (733-737), Mýsýr’a kadý tayin edildikten sonra buradaki varislerinin elindeki vakýflara (ahbas) “bu mallar fakirler ve miskinler içindir, varislerin ve gaspçýlardan korumak lazým” diyerek el koydu. Daha Tevbe b. Nemr’in kadýlýðý döneminde bu türden elkonulan vakýflar büyük bir divân haline gelmiþti.

Ýlk defa Emeviler döneminde Mýsýr’da, vakýf mallarý Kadý’larýn yönetimine verilmeye baþlandý. Kindi’nin belirttiðine göre, Abbâsiler döneminde “yetim mallarý ve vakýflar” Halife Man­sur zamanýndan beri Beytü’l-Mâl’e baðlýydý. Harun er-Reþid zamanýna kadar da böyle devam etti. Vakýf mallarýnýn kurumsal bir yapýya kavuþarak eminler tarafýndan yönetilmesi, Kadý tarafýndan kontrolü daha sonraki dönemlerde gerçekleþmiþtir. Hanefi geleneðinden gelen Iraklý fýkýhçýlardan Hassâf, kendi döneminde, hicrî üçüncü as­rýn sonlarýnda artýk vakýflarýn yönetimi ve hukukî anlaþmazlýklarda takip edilen hususlar hakkýnda detaylý bilgiler vermektedir ki bu durum vakfýn Irak bölgesinde de yaygýnlaþtýðý ve kurumsallatýðýnýn göstergesi sayýlabilir. Vakýflar Dergisi 57 - Haziran 2022 

Mýsýr’daki vakýf konusundaki tartýþmalar Abbâsiler zamanýnda da devam edecektir. Ancak Emeviler dev­rindeki esas tartýþma konularý vakýf mülklerinin kamu denetiminden baðýmsýz özel kiþilerce yönetimi ve bu süreçte yaþanan görevi kötüye kullanma hallerine yol açtýðýndan, vakýflarýn idaresi kadýlarýn gözetimi altýna konulma ihtiyacýný ve mecburiyetini doðurmuþtur. Bu yüzden ilk defa Hiþam b. Abdulmelk zama­nýnda Mýsýr kadýsý Tevbe b. Nemr’in çabalarýyla Mýsýr’da ilk vakýf divaný kurulmuþtur. Hatta divanýn bir bölümü, kazançtan pay almak koþuluyla vakýflarýn denetimini üstlenmiþtir. Bu divanýn kuruluþ gerekçesi­ni Nemr þöyle izah etmektedir: “Sadakalarýn mercii ancak fakirler ve miskinler iken ben bugün bunu gö­remiyorum. Miras býrakýlmaktan ve çiftliðe dönüþmelerinden bu habsleri korumak için onlara el koymayý düþünüyorum”. (Kindi, 2003: 250)

Özellikle Mýsýr ve Þam gibi Bizans coðrafyasýnda geliþen vakýflara Kufeli hukukçular cahiliye devri vakýf kurumuna benzediði için karþý çýkmýþlardýr. Çalýþmamýzýn en baþýnda belirttiðimiz üzere vakýf kurumunun insanlýk tarihiyle baþladýðýný kabul edebiliriz. Cahiliye devrindeki putlara adanan hayvan ve otlaklar uygulamasýný Peygamber Efendimiz (sav) kaldýrmýþtý. Onun yerini alan ümmetin ortak malý (fey) kabul edilen “hima” arazileri ise zekat hayvanlarý ve fakirler için tahsis edilerek sosyal ve idarî bir mahiyet kazandý. Bu durum daha sonra kurumsallaþan vakýf uygulamalarýnýn ilk örneklerini oluþturmaktadýr.

Özellikle Emeviler devrinde uzun yýllar Kufe ka­dýlýðý yapmýþ ve Kadý Þureyh olarak meþhur olan Ebû Ümeyye el-Kādî Þüreyh b. el-Hâris b. Kays el-Kindî el-Kûfî (ö. 699), Irak hukukçularýnýn vakf konusundaki olumsuz bakýþýna tarihsel bir temel de bularak, “câhiliyyede putlar adýna yapýlan vakýflarý satýlamaz (mu­harramat) kýlýyorlardý ve yasaklýyorlardý. Allah onu helal kýldý ve Hz. Muhammed onu serbest býrakmak­la gönderdi...” yorumunu yaparken, devamýnda “Hz. Muhammed (sav) hapslarý satýyordu” rivayetinde bulunmaktadýr. Kadý Þureyh, Ebu Hanife ve bunlarýn yetiþtirdiði Kufe fýkýh ekolü, cahiliye dönemi uygulamalarýnýn bir devamý olduðu ve Ýslam miras hukukunu ihlal ettiði gerekçesiyle habsý kesin olarak yasaklamýþlardý. Nitekim Ýmam Þâfii cahiliyye devrinde develerin putlar adýna hapsedildiðini, ev veya arazinin iyilik adýna hapsedildiðini bilmediðini aktararak Kufe ekolüne karþý habsý savunmaya çalýþýr. 

Halbuki Ýslami vakýflar ile cahiliye vakýflarý arasýnda belirgin farklar vardýr. Cahiliye vakýflarýnýn amacý putlara yakýnlýk tesis etmek iken, Ýslami vakýflarýn amacý Allah rýzasý içindir ve bu durum vakfiyelerde özellikle belirtilir.  

Öncesinde belirttiðimiz sabit gelir saðlayan en önemli yatýrým alaný arazi olduðundan, vakýf mallarý çoðunlukla taþýnýr mallardan ziyade arazilerden oluþmaktadýr. Bu yüzden Ebû Hanife ve ekseri fukahanýn görüþü vakfýn arazi olmasý yöndedir Nitekim Muhammed b. Harun vakýf ile ilgili kitabýnda “bir þeyin vakfedildiði sorulduðunda, gelir vakfedilmez, sadece toprak ve onun bitirdikleri vakfedilir. Çünkü gelir onun üzerindedir” sözü bu anlayýþý özetlemektedir.   

Bir arazinin amme (kamu) olmasý için menfaatinin ammenin tümüne veya bir kýsmýna tahsisi ve mülkiyetinin devlet ve özel mülkiyet sýnýrlarýndan çýkarýlmasý gerekir. Vakýf arazileri devlet tasarrufuna ve özel mülkiyete kapalý olmalarý sebebiyle amme arazisi olarak deðerlendirilmek durumundadýr. Vakýflar Dergisi 57 - Haziran 2022