VAKIF ÝNSANLARIN KURDUÐU VAKIF ÝMPARATORLUÐU

            Ýnternet’e büyük devletler yazarak kýsa bir araþtýrma yaparsanýz devletlerin bazý ölçütler esas alýnarak sýnýflandýrýldýðýný görürsünüz. Büyük devletler sýnýflandýrmasýnda birinci ölçü olarak hükmedilen coðrafyanýn büyüklüðü esas alýnýr. Ýkinci büyük ölçü devletlerin ordu büyüklüðüdür. Üçüncü ölçü diyebileceðim bir ölçü ise devletlerin yaþam süresidir. Metin yazarlarýnýn deðerlerine göre farklý büyüklük sýnýflandýrmalar yapýlabilir. Teknoloji, eðitim ekonomik güç vb. Tüm bu sýnýflandýrmalarla varacaðýmýz sonuç Osmanlý Devleti/ Ýmparatorluðunun dünya tarihinin en büyük devleti/devletlerinden biri olduðudur.

            Yukarýdaki ifadeyi duygusal olarak algýlayabilirsiniz. Tercih elbette ki size aittir, ama ifadenin duygusal olmasý iddianýn doðruluðuna halel getirmez.

            Osmanlý devletinin pek çok farklý sýnýflandýrma ile büyük olduðu iddiamýzý kýsaca paragraf paragraf  açmamýz gerekirse;

1-         Osmanlý Devleti bilhassa askeri manada sayýsýz ilklerin sahibidir. Mesela ilk profesyonel ordu Osmanlý tarafýndan (öncesinde bir kaç baþarýsýz denemenin ardýndan 1360’lý yýllarda kuruldu (Yeniçeri Ocaðý) ve kurumsal hale getirildi.(Kanuni dönemindeki Osmanlý Ordusunun diðer ordularla arasýnda bariz ve büyük farklar vardý. Kanuni dönemini inceleyen tarihçi Hauser bu orduyu þöyle deðerlendiriyor:

2-           ”…Bu ordu savaþ ve yalnýz savaþ için yaþýyordu. Savaþtan baþka bir þey düþünmüyordu. Son derece cesurdu. Çok iyi silahlanmýþtý. Muntazam maaþ alýyor ve çok iyi besleniyordu. Disiplini Avrupa ordularýnda tasavvur edilemeyecek derecedeydi. Sultan Süleyman 30.000 askeriyle Rodos’a girdiði zaman bütün müþahitlerin birleþtiði üzere, adada askerlerin ayak seslerinden baþka tek bir ses,tek bir söz duyulmuyordu. Böyle bir disiplindi.…Kudretli bir topçunun desteklediði Türk ordusu,bir tek emirle,tek vücut ve iyi kurulmuþ bir makine halinde harekete geçiyordu. C. Taþkýran-Osmanlý-1999)

3-           Osmanlý Askeri teknolojide, bilhassa geliþme dönemlerinde(devletlikten imparatorluða evrildiði zamanlarda) çaðýndaki devletlerin çok ilerisindeydi.(Bilhassa top teknolojisinde)

4-         Bu günkü bilgilerle Özel Kuvvetler veya Komando birlikleri olarak sýnýflandýrabileceðimiz Akýncý Ocaðý Osmanlý tarafýndan kurulmuþ ve kurumsal olarak 250 yýlý aktif olmak üzere yaklaþýk 450 yýl faaliyet göstermiþtir.

5-         Osmanlý Egemenlik sýnýrlarýyla büyük bir devlettir. Osmanlý coðrafyasý bazý sitelerde 22, bazý sitelerde ise 20 milyon km2 olarak gösterilmektedir. Oysaki Osmanlý en geniþ zamanlarýnda 4 kýtada 24 milyon km2 bir coðrafyaya hükmediyordu.(Coðrafya Profesörü Ramazan Hocamýzýn araþtýrmalarýna göre Osmanlý devletinin yüz ölçümü en geniþ sýnýrlara ulaþtýðý nokta olan XVII yüzyýl sonlarýnda 24 milyon km kareyi buluyordu. Osmanlýnýn hâkimiyeti altýndaki topraklarda bu gün 45 nüfuzu ve etkisi altýndaki topraklarda ise 31 ülke bulunmaktadýr. 1999 yýlýnda basýlan Osmanlý-12 cilt-Sunuþ yazýsý) Cümlenin sonuna Kemal Karpat’ýn notunu eklememek olmaz:(Osmanlý idaresinde þu ya da bu zamanda yaþamýþ etnik ve dilsel guruplarýn sayýsý altmýþýn üzerindedir. Avrupa, Asya ve Afrika’da ki çaðdaþ devletler ve federe cumhuriyetlerin yaklaþýk otuz sekizi kýsmen veya tamamen þu veya bu zamanda Osmanlý egemenliðine girmiþtir. Dolayýsýyla Osmanlý tarihi Balkanlar ve Ortadoðu’daki bazý çaðdaþ devletlerin tarihinin mütemmim bir cüzüdür.(K. Karpat)

6-           Osmanlý ayný hanedan tarafýndan yönetilen en uzun süreli devlet olarak dünyanýn en büyük devletidir.(Çin, Mýsýr, Bizans, Britanya vb. farklý hanedanlar tarafýndan yönetildiler.

7-         Osmanlý’yý büyük yapan en büyük özelliðinin eðitim sistemi olduðunu özellikle belirtmemiz gerekir. Osmanlý toplumunda eðitim, temel eðitimden yeksek seviyeye kadar tamamen ücretsizdi.

8-         XV ve XVI. asýrlarda Osmanlý ülkesinde yirmili medreselerden 32 (günlük öðretmen ücretinden mülhem),otuzlulardan 22, kýrklýlardan 29, ellililerden 147, altmýþlýlardan 18, bunun dýþýndakilerden 72 tane, ayrýca 20 dârülhadîs, 15 dârülkurrâ ve 7 darüþþifa vardý.(Ekrem Buðra Ekinci 18.12.2017,Türkiye Gazetesi)

9-           Osmanlý devletinin ilk baþkenti Bursa’da medrese sayýsý, XVI. Yüzyýl(1500’lü yýllar) sonunda 50’ye ulaþmýþtýr. Mefail Hýzlý,Türkiye              Araþtýrmalarý Literatür Dergisi’nin 2004 tarih ve 2.cilt 4.sayý Ýznik’te ilk medresenin kurulmasý ve Fatih’in tahta çýktýðý 1451 arasýndaki 120 yýllýk sürede 84  medrese kurulmuþtur. Prof. Ekmeleddin   Ýhsanoðlu’nun 2002 Belleten’“Osmanlý Medrese  Geleneðinin Doðuþu” makalesi. XVI.yüzyýl (1500’lü yýllar) sonunda Osmanlý medreselerinin sayýsý 500  civarýnda olup Osmanlýlardan önce yapýlmýþ  olanlarla birlikte bu  rakam 1000’e ulaþmaktadýr.  Cahit Baltacý X V.-XVI. Asýrlarda Osmanlý   Medreseleri-1976

9-           Özergin’in yazarý belli olmayan 1660 tarihli Eski Bir Ruzname’den yaptýðý tespitlere göre eksik bilgileri olanlarla birlikte Rumeli kesiminde,78 þehir ve kasaba da 292 medrese bulunmakta olup medreselerin tahmini öðrenci sayýsý 7300 civarýndadýr. En çok medresesi olan birinci il Ýstanbul (131) ve ikinci il ise Edirne’dir.(22)Medrese eðitiminde orta eðitim seviyesi sayýlan 20’li (44) ve 25’li (107) medreselerin çokluðu eðitimde fýrsat eþitliðinin saðlanmasýnýn bir göstergesidir. M.Kemal Özergin Tarih Enstitüsü dergisi Aðustos 1974 tarihli 4-5.sayýsý

10-         Osmanlý kendinden önce Anadolu Selçuklularý ve beylikler tarafýndan kurulan medreseleri iptal etmemiþ gerektiðinde ilave vakýflarla desteklemiþtir. Anadolu’ya gelip yerleþen Türkler, burada sadece han, hamam, kervansaray, köprü, medrese, gözlemevi ve hastane yapmamýþ, bir taraftan da, bunlarýn temelini oluþturan bilimsel faaliyetlerde bulunmuþlardýr. Kendilerinden önce müspet bilimlerle ilgili ortaya konmuþ çalýþmalardan yararlanmak suretiyle,Anadolu Selçuklularý matematik, astronomi, fizik, kimya ve týpla ilgili çalýþmalar yapmýþlardýr...Her ne kadar birçok bilim eseri, Anadolu’da da Arapça, kýsmen de Farsça kaleme alýnmýþ olsa da; ilginç bir þekilde, týp eserlerinin genellikle Türkçe kaleme alýndýðý gözlenmektedir. Ayrýca, Beylikler döneminde bazý beyliklerde, bizzat devlet adamlarýnýn emriyle, týp eserlerinin Türkçeye kazandýrýldýðý görülmektedir. Bu devlet adamlarý arasýnda birçok eserin Türkçe’ye tercüme edilmesini emreden Aydýnoðlu Mehmed Bey özel bir yere sahiptir... Anadolu Selçuklularý ile Beylikler döneminde saðlýk konularýna çok büyük önem verilmiþtir. Bu durumun en açýk delili, Anadolu’nun hemen her þehrinde kurulan, ayný zamanda týp eðitiminin de yapýldýðý çok çeþitli hastanelerdir. Bu hastanelere, ünlü filozof-astronom ve tabib Kutbuddin Þirazî’nin de bir süre görev yaptýðý Kayseri’deki Gevher Nesibe Hatun Týp Medresesi ve Hastanesi (1206) örnek olarak verilebilir... Dikkat edilmesi gereken önemli noktalardan birisi þudur: Bu hastanelerin bir kýsmý leproseridir; yani o zaman için çok büyük tehlike gösteren cüzzamýn tedavisine ayrýlmýþtýr. Dulkadiroðullarý zamanýnda böyle bir leproseri, Kayseri’de yapýlmýþtýr. Anadolu Selçuklularý ve Beylikler Dönemindeki Bilimsel Çalýþmalarýn Kýsa Bir Deðerlendirmesi Esin KAHYA Türkiye Araþtýrmalarý Literatür Dergisi, Cilt 2,Say: 4, 2004, 73-80

11-            Osmanlý Devleti/Ýmparatorluðu halkýna saðlýk hizmetlerini yüzyýllar boyunca ücretsiz olarak sundu.

12-         Ýslam dünyasýn da darüþþifa (hastahane), profesyonel týbbi kadronun çalýþtýðý bir vakýf kurumu idi. XV. asra kadar nadiren uzman hekim çalýþtýran Avrupa hastaneleri ise sonralarý Ýslam dünyasýndan, özellikle Selçuklulardan etkilenmiþti. XII I.-XV. asýrlar arasýnda Ýslam hastaneleri Ýtalya ve Fransa’daki hastanelerden daha iyi teþkilatlanmýþtý ve standartlarý daha yüksekti. Vakýf biçiminde ki kurumlar Batý’da daha çok XX. asýr da oluþturulmuþtu... Bu bilgilerden yola çýkarak, Sayýlý’ nýn(Dünyaca meþhur Türk Bilim tarihi Profesörü) da deðindiði gibi, klinik öðretim daha eskiye dayandýðý için ‘Ýslam medeniyetinde hastane medresenin deðil, medrese hastanenin bir parçasýydý’ diyebiliriz... Fatih külliyesinin masraflarý içerisinde darüþþifanýn payý %16’yý bulmaktaydý. Süleymaniye Külliyesi’nde,1557 yýlý için-zavaid, horan ve duaguyan ücretleri hariç- medrese, mektep ve darüþþifa görevlilerinin yevmiyelerinin toplam ücretler içerisinde ki payý  %30’du...Ayrýca, Fatih ’in külliye kütüphanelerine baðýþladýðý kitaplar arasýnda çeþitli týp eserleri vardý. Bu tarihler de Paris Týp Fakültesi kitaplýðýn da sadece altý eser bulunduðunu belirtelim. Yakup AKKUÞ Ýktisat Tarihi AD, Ýstanbul Üniversitesi Ýktisat Fakültesi,  Osmanlý Vakýf Kurumunda Týp Bilimlerinin Geliþimi Türkiye Klinikleri Týp Etiði-Hukuku-Tarihi Dergisi, C: 18, S: 1, 2010, s. 26-36. 

13-            Osmanlý’nýn egemen olduðu toplumlarýn din ve mezhep çatýþmalarýna izin vermeyerek çaðýnýn çok ilerisinde bir yönetim tarzý oluþturmasý konusunda Prof. Osman Turan Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkuresi Tarihinde Osmanlýnýn hiçbir zaman milliyetler tezadýna ve mezhep mücadelelerine fýrsat vermediðini bu sebeple günümüz imparatorluklarýndan daha ileri ve emsalsiz bir nizamýn sahibi olduklarýný yazar. Osman Turan. T. C.H.M. Tarihi)

            Osmanlý’nýn büyük devlet olmasý iddiasý kuru bir iddia deðildir. Yukarýdaki kýsa maddeler dýþýnda binlerce örnek bulunabilir. Akademik kariyeri olmayan amatör bir araþtýrmacý olarak-bana göre-Osmanlý’nýn büyüklüðünü/ büyümesini tek bir kelimeye baðlýyorum: Vakýf.

            Vakýf kelimesi gerçekten de Osmanlý medeniyetini tek baþýna anlatan bir kelime/kavramdýr.

            Vakýf aslen Arapça bir kelimedir. TDK (Türk Dil Kurumu) Web sayfasýnda bulunan güncel sözlükte Vakýf kelimesinin anlamalarý þu þekilde verilmiþ:

1.isim Bir hizmetin gelecekte de yapýlmasý için belli þartlarla ve resmi bir yolla ayrýlarak bir topluluk veya bir kimse tarafýndan býrakýlan mülk, para.

2.” isim Bir topluluk veya bir kimse tarafýndan býrakýlan mülk ve paranýn idare edildiði yer: vakýf) Arapça vāḳif

1.sýfat, eskimiþ bilen, farkýnda olan:

"Demirci anladý, ses çýkarmadý, duvardan üç beþ halka aldý, sanatýna vâkýf bir adam sükunetiyle deðneðe taktý." -Memduh Þevket Esendal

            Televizyon programlarýnda konuþmacýlarýn konuya vakýf olduklarýný veya hukukçularýn dosyaya ya vakýf olduklarýný duymuþsunuzdur.

            Birde bu anlamlara ilaveten Vakýf kelimesinin toplum arasýnda kullanýlan baþka bir anlamý da Kiþinin kendisini bir þeye adamasý manasýnda vakfetmesidir. Dine vakfetmek, ilme vakfetmek gibi)

            Kaynaklarý incelediðimizde Vakýf kelimesinin üç manasýnýn da Osmanlý Devletini anlattýðýný görüyoruz. Bilhassa kuruluþ ve geliþme döneminde Osmanlý devletini sýrtlayan insanlar vakýf insanlardý. Ulema, Derviþler, komutanlar, akýncýlar vb. Çoðu Akýncý Uç beyinin çocuklarýnýn sayýsý bilinmediði gibi uç beylerinin þecerelerinde boþluklar vardýr. Örnek olarak Ihtýman sancak beyi Mihaloðlu Gazi Mahmud Bey’in 1,5 asýrlýk süre içinde evlatlarý bilinmiyor. Mihaloðlu akýncý ailesinin ilk atasý Abdullah Mihal Gazi (Köse Mihal) nin küçük oðlu Gazi Balta Bey sað iken torunu ve/veya oðlu Ankara savaþýnda þehit oldu. Geriye dönmeyi düþünmeden Rumeli’ye çýkan milyonlarca insanýn mezar taþý bile yok. Osman Bey’in yeðeni Aydoðdu 15 yaþýnda þehit oldu. Kuruluþ ve geliþme çaðýnda milyonlarca insan kendisini ve evlatlarýný devletin bekasý için vakfetti. Yine ayný dönemde devletin baþýndaki sultandan baþlayarak herkes iþini mükemmele yakýn biliyordu ve en iyi þekilde yaptý.

            Ayný þekilde ulemada kendilerini vakfettikleri ilmin namusunu korudular. Örnek vermek gerekirse Molla Fenari Yýldýrým Bayezid’in mahkemede þahitliðini kabul etmedi. Molla Fenari’nin þahitliði reddetme konusunda iki farklý yorum vardýr.

I- Sultan Bayezid alkol kullanmaktadýr.

II-Sultan Bayezid cemaate katýlmamaktadýr.

Her iki durumda da Molla Fenari kendini vakfettiði ilmin namusunu korumuþtur, iþin ilginç yaný Bizans kaynaklarýnda Zorba diye anýlan Yýldýrým Bayezid þahitliðini reddeden Bursa Kadýsýna agresif bir tepki vermez. Halbuki Bursa Kadýsýný atayan Rumeli Kazaskerini Yýldýrým Bayezid görevlendirmiþtir. Rivayete göre reddetme hadisesinden sonra Sultan sarayýn yakýnýna küçük bir cami yaptýrýr ve cemaate devam eder. Veya alkolü býrakýr. Molla Fenari ayný zamanda Osmanlý Devletinin ilk Þeyhül-Ýslam'ýdýr. Rumeli’ye geçtikten yaklaþýk 45 -50 yýl sonrasýnda Orta Avrupa’nýn Tuna Nehri’ne kadar olan kýsmýný egemenlik sahasýna alan ve bu zaman içinde 4 büyük savaþtan(Sýrp Sýndýðý, Çirmen, I. Kosova ve Niðbolu) galip ayrýlan Osmanlý bu baþarýsýný hiç þüphesiz ki iþine Vakýf ve canýný, neslini Gaza idealiyle devletinin bekasýna Vakfeden insanlara borçludur. Kendini vakfetme iþinde sultanlar baþtadýr. Rivayetlere göre I. Murad Hüdavendigar Kosova savaþý öncesi Allah-ü Teala(cc)ya zafere bedel olarak þehadeti için dua eder duasý kabul olur,ertesi gün savaþ meydanýnda þehit olur:

            (Sultan I. Murad Hüdavendigar, 8 Aðustos 1389’da Kosova ovasýna girdiðinde ortalýðý toza dumana katan bir fýrtýna ile karþýlaþmýþtý. Bu durumda adeta göz gözü görmüyordu. Ýþte o gece Berat Gecesi idi. Murad Han, iki rekat namaz kýldýktan sonra, gözyaþlarý içinde þu duayý yaptý:

                        Konumuzun esasý Vakýf kelimesinin sözlükte isim olarak geçen “Bir hizmetin gelecekte de yapýlmasý için belli þartlarla ve resmi bir yolla ayrýlarak bir topluluk veya bir kimse tarafýndan býrakýlan mülk, para. Ve vakýf mülklerinin idare edildiði yer olduðu için asýl konumuza geçmek istiyorum.

            Osmanlý kurduðu vakýflarla gerçekten bir vakýf imparatorluðudur. Fikret Eren’in Osmanlý Dönemi Vakýflarý isimli çalýþmasýnda belirttiði üzere” Bir araþtýrmaya göre,Osmanlý döneminde   kurulan vakýf  sayýsý,26.300 veya 50.000 dir.”Osmanlý devleti bu vakýflarla Rumeli’yi baþtan baþa yeniden imar ettiði gibi Anadolu ve hükmettiði diðer coðrafyalarý da mamur etti. Bu vakýflarla her mahallede yaptýrýlan sýbyan mektepleri ve medreselerle yüzlerce yýl boyunca halkýna ücretsiz eðitim verdi. Öðrencilere harçlýk verildi,yemek yedirdi, kýyafetlerini ücretsiz karþýlandý. Bu vakýflarla kurulan Ýmaret ve Zaviyelerde ýrkýna ve dinine bakmadan insanlara ücretsiz yemek daðýtýldý,aðýrlandý.(Osmanlý zamanýnda Kahire’den Ýstanbul’a kadar hiç para harcamadan seyahat etmek mümkündü.)Bu vakýflar binlerce kiþinin iþ kapýsý oldu. Toplumun olasý bütün sorunlarý bu vakýflar sayesinde halledildi.(Kuþ evleri,fakir kýzlarýn çeyizi,hizmetçilerin zarar tazmini,daðdaki vahþi hayvanlara et götürülmesi vb.)

Toplumlarda ki gelir adaletsizliði ve devletlerin insanlarýna sunmak zorunda olduðu hizmetlerin üretilmesi,toplumdaki herkesi bu hizmetlerden faydalanmasý hem geçmiþte hem de günümüzde devletlerin en büyük sorunu olmaya devam etmektedir. Ýslam dini bu sorunlara yüz yýllar öncesinden Peygamber Efendimizin saðlýðýnda bu konuya kalýcý bir çözüm üretmiþtir. Ýslam ekonomik sisteminin getirdiði önemli çözümlerden birisi tamamen isteðe baðlý ve gönüllülük esasýna göre çalýþan Vakýf müessesesidir. Ýsteðe baðlýdýr çünkü dinimizde Zekat farzdýr. Ama infak dediðimiz nakdi sadaka ve sadaka-i cariye tavsiye edilmiþtir,isteðe baðlýdýr. Bir kýsým araþtýrmacýlar Kur’an ve hadislerde vakýf konusunda açýk bir hüküm yoktur iddiasýndadýrlar. Oysa vakýf  Kuran’ý Kerim’in pek çok ayetinde anlam olarak yer almaktadýr. Örnek olarak üç ayeti zikredebiliriz:

(Siz sevdiðiniz þeylerden infak etmedikçe iyiliðe kavuþmuþ olmazsýnýz.-Ali Ýmran Suresi/92) ”Mallarýnýzý Allah yolunda harcayýn, kendi elinizle kendinizi tehlikeye atmayýn,iyilik edin,doðrusu Allah iyilik edenleri sever. Bakara Suresi-195)(Ey iman edenler! Kazandýklarýnýzýn en güzel olanlarýndan ve sizin için yerden çýkardýðýmýz þeylerden infak ediniz. Bakara Suresi-267)Ömer Faruk TEBER/ Osmanlý Toplumunda bir sosyal kurum olarak vakýf çeþitleri ve iþleyiþi)

Vakýf müessesine doðrudan eleþtiri getiremeyen bir kýsým insanlar eleþtirilerini el altýndan vakýf sahiplerine yapmaya çalýþýyorlar. Bunlardan biri (Özellikle Osmanlý döneminde) yönetim kademesindeki bulunan bilhassa kul statüsündeki (devþirme) yöneticilerin katl emirlerinin verilmesi durumunda mallarýnýn müsadere edilmemesi için vakýf hizmetine girdikleridir.(XVII.yüzyýlda Bursa'da aile vakfý sayýsýnýn oldukça düþük olduðunu, aslan payýný tamamen toplum yararýna yönelik olan vakýflara ait örneklerle ispatlayan Gerber,müsadere endiþesinin vakýflar açýsýndan öneminin abartýlmamasý fikrindedir... B. Yediyýldýz, vakýflarý hayri veya þer'i aile vakfý ve yarý ailevi vakýflar olmak üzere üç kategoride inceler. Hayri vakýflarda vakýfýn ilahi lütuf ve bazen sosyal nüfuz dýþýnda bir beklentisi yoktur. Aile vakýflarýnda ise vakýf, vakýf gelirlerinin ölümünden sonra ailesine ve nesline tahsis edilmesini þart koþar. Yarý ailevi vakýflar, hem hayri vakýflarýn hem de aile vakýflarýnýn unsurlarý kapsar. Yarý ailevi vakýflar özellikle 18. yüzyýlda yaygýn olarak karþýmýza çýkan vakýf türleridir. Miyase Koyuncu Kaya Vakýflar dergisi 4-Aralýk 2014)