Kosova Macaristan Silistre Arnavut Belgradı

KOSOVA VAKIFLARI

            Muhammed Ahmetaj’ın Kosova’daki Vakıf eserleri başlıklı çalışmasında belirttiğine göre Kosova’da 359 vakıf eseri inşa edilmiştir. Bunlardan 215’i cami,15’i medrese,26’sı mektep,42’si han,9’u hamam,11;’i köprü, 9’u türbe,2’si imaret,1’i kale,1’i çeşme,ve 4’ü saat kulesidir. Elbette ki bu sayılar kesin değildir. Vakıf eserlerin içinde yok olanlar olduğu gibi kaydedilmeyenler de vardır. Örneğin 1999 yılı Mart-Haziran aylarında Sırpların yıktığı cami sayısı 218’tir.

MACARİSTAN VAKIFLARI

            Osmanlı İmparatorluğu 1526 yılında Mohaç zaferiyle fethettiği Macaristan’da da diğer fethettiği yerler gibi büyük bir imar faaliyetine girişmiştir.150 yıllık hakimiyeti süresince: Yüksek Mimar ve Restorasyon Uzmanı Mehmet Emin Yılmaz’ın yazdığına göre toplamda sivil yapılar-1 konak-dahil olmak üzere toplam 644 hayrat eser yaptırmıştır. Osmanlı mülkünün her yerinde olanın burada olmaması mümkün olmayacağına göre 200 Cami-mescid,62  tekke-türbe,40  medrese,85  mektep,1 darulkurra, 39 han,1 kervansaray,32 hamam-kaplıca,1 köprü,135 çeşme,1 su kemeri,1 darüşşifa,1 saat kulesi hayırseverlerin imkanlarıyla yaptırılarak vakıfların işletmesine verilmiştir. Bu eserlerden günümüze sadece 41 tanesi ulaşabilmiştir. Müslüman, gayri müslim insanların ortak olarak kullandıkları bu hayrat eserler Cizvit tarikatı mensupları tarafından ya yıkılmıştır, veya cami vb. ibadethaneler kiliseye çevrilmiştir.

 Oktay Aslanapa Tarih Dergisinin(İst. Ünv. Edebiyat Fakültesi) 2. sayısında (10.05.2011) Macaristan'daki Türk Eserleri hakkında şu bilgileri vermektedir. Aşağı yukarı bir buçuk asır süren Osmanlı devrinde, Macaristan'da 150 kadar cami, bir çok hamam, ılıca, medrese, zaviye, tekke vesaire yaptırılmıştır. Bunların yapıldığı şehirler sırasiyle şunlardır: Borosjenc: 1 cami, 2 mescid Buda: 24 cami, 46 mescid, 5 medrese, 16 mektep, 10 tekke, 8 ılıca, 5 hamam, 1 baruthane, 43 kışla, 75 çeşme, Csanâd; 3 cami, 10 mescid, 4 medrese. Eger: 9 cami, 38 mescid, 4 medrese. Eszek: 4 cami, 40 mescid, 4 medrese. Esztergom: 3 cami, 2 mescid, 2 medrese, 1 tekke. Galamböc: 1 cami, 3 mescid, 1 medrese, 1 tekke. Gyula: 2 cami, 2 tekke bir türbe ve misafirhane. Hatvan: 3 cami, 1 medrese, 1 tekke. Koppân: 4 cami, 11 mescid. Lippa: 5 cami, 1 mescid, 1 medrese, 1 tekke. Mohâcs; 1 cami, 1 medrese, 1 tekke. Nagykanizsa: 7 cami, 1 medrese, 3 tekke, 1 hamam. Nagyvârad: 5 cami, 3 medrese. Orsova: 2 cami, 1 mescid , 1 medrese. Oyvar: 1 cami. Pecs: 1 7 cami, 5 medrese, 6 tekke, 3 türbe. Peşte: 5 cami, 6 mescid, 2 medrese, 2 tekke. Siklös: 7 cami, 6 mescid, 1 medrese, 3 tekke. Szekesfehervâr: 4 cami, 3 medrese, 11 tekke. Szekszârd: 1 cami, 4 mescid.  Szigetvâr: 7 cami, 10 mescid, 1 medrese, 1 türbe. Temesvar: 5 cami, 4 tekke. Titel: 3 cami, 3 medrese, 3 tekke. Vâc: 7 mescid. Versec: 3 cami, 2 mescit, 1 tekke.

Yukarıdaki listeden anlaşılacağı üzere Baruthane ve Kışla haricindeki bütün eserler Vakıf'tır. Ya vakıftır veya vakfa gelir olarak yaptırılmıştır.

SİLİSTRE VAKIFLARI

Rumeli’deki bir diğer yer Silistre Sancağı/ Beylerbeyliğidir. Ahmet Cebeci’nin naklettiğine göre 1597/1598 yılında Silistre Sancağının toplam geliri 11.895.011 akçe olup vakıf gelirleri ise 4.125.729 akçedir.1984 yerleşim yerinden 345 köy ve 5 Kasaba vakıftır. Küçük bir örnek olarak Silistre kazasındaki 46 vakfa 234.000 akçe vakfedilmiş olup yıllık geliri 56.000 akçedir. Vakıfların mülkiyetinde 176 dükkan,2 fırın,1 mahzen,kiralık ev-oda ve zemin,70 değirmen,1 Pazar yeri,8 bağ ve bağçe 1 çayır,1 hamam zaviyeler içinde 15 koyun,13 sığır,kazan,haranı,sahan vb.bulunmaktadır.    

BERAT(ARNAVUT BELGRADI VAKIFLARI

            Evliya Çelebi; “Devlet-i Âl-i Osman’da hâlâ dört adet kal‘a-i Belgrad nâm sûr-ı benâm var. Evvelâ biri Tuna Nehri kenarında Tuna Belgradı, biri Budin serhaddinde Budin’e bir merhaleden ziyade uzak Üstolni Belgradı, biri Erdel Belgradı ve biri de Arnavud Belgradı’dır” (Kahraman, 2003: 299-305) diyerek Osmanlı coğrafyasında dört adet Belgrad adıyla anılan yerleşim yeri olduğunu kaydeder ki,arşiv belgeleri de bunu teyit etmektedir. Mevlüt ÇAM’ın Vakıflar Dergisinin Aralık 2018 tarihli 50. Sayısında yayınlanan Berat Arnavutluk Belgradı Vakıfları Üzerine Bir Değerlendirme isimli makalesinde yazdığına göre;vakıf kurucuları Berat’ta hayrat olarak üç medrese,bir darulkurra, bir mektep, bir misafirhane, bir kütüphane, bir muallimhane, iki Halveti Tekkesi, iki Celvetî Tekkesi, iki Kadiri Tekkesi ile üç adet mescid/camiyi inşa ve ihya eylemişler, kendilerinden önce başka vakıf kurucuları tarafından yaptırılan hayrat eserleri yaşatmak için akar vakfetmişler,görevli ücretleri ile eserlerin bakım onarım masraflarını karşılamışlar ve eğitime son derece önem vermişlerdir. Mevlüt Çam belgelere dayanarak Berat’ta toplam on bir adet tekke varlığından bahsetmektedir .Adı geçen çalışma da Kiel’in  Evliya Çelebi’den nakille Müslümanların iskân edildiği 19 adet mahallenin 30 mihrap,17 mescit ve 13 cami ihtiva ettiği belirtilmektedir.(Kiel, 1990: 50).

Mevlüt Çam’ın vakıf kaydı veya vakfiyesi olan vakıf belgelerindeki tespitlere göre Berat (Arnavut Belgradı) şehrinde yirmi beş adet cami ve mescit, on bir adet tekke/zaviye ile beşi medrese, üçü mektep, biri darulkurrâ,biri muallimhâne, biri kütüphane olmak üzere on bir adet eğitim kurumu bulunmaktadır..kayıtlarına göre 68 adet köyde 73 adet vakıf eser tespit edilmiş olup, bunlardan 64 adedi camii, 6 adedi mescid, 2 adedi tekke ve 1 adedi ise vakıf şeklinde belirtilmekle birlikte akar veya hayratından söz edilmemektedir. Bu köylerden Dogtas köyünde bir mescit bir cami, Drenove ve Korpan köylerinde ise ikişer adet cami olduğu kayıtlardan anlaşılmaktadır. Köylerden Peterhondi ve Bobrad köylerinde birer tekke bulunduğu anlaşılmakla birlikte tekkelerin hangi tarikat koluna ait olduğu hakkında malumata rastlanılmamıştır. Hurufat kayıtlarında geçen köyler Halil İnalcık tarafından yayınlanan “Sureti Defter-i Sancak-i Arvanid” kitabında geçen Berat’a bağlı 122 adet köy ile karşılaştırılmış 30 adedi söz konusu kitapta (İnalcık, 1987: 55-75) yer almakla birlikte diğer 38 köye ait herhangi bir kayda rastlanılamamıştır. 1311 Numaralı Yanya Salnamesi’ne göre ise Berat’a bağlı 1 nahiye ile 218 köy bağlı bulunmaktadır