ÇANDARLI AÝLESÝ 

Hz. Peygamber’in (sas) vefatýndan Abbasîler devrine kadar olan süreçte istiþare geleneði olmakla birlikte vezir unvanlý görevliler devlet teþkilat yapýsýnda bulunmamaktadýr. Bir konuda karar almadan önce Hz. Peygamber’in (sas) Hz. Ebû Bekir’e, Ebû Bekir’in Ömer’e, Ömer’in ise Osman ve Ali’ye danýþýp fikirlerine itibar ettikleri ve kendilerine onlarý vezir edindikleri kabul edilmektedir.

            Abbasiler dönmeminde devlet teþkilatýna giren Vezirlik kurumu zamanla sahip olduðu yetkilerle ve görevleri gereði devletlerin en stratejik kurumu haline geldi. Çünkü vezirler hükümdarlardan aldýklarý yetkiyle hazine baþta olmak üzere, hükümdarla adýna tüm devleti yönetmeye baþladýlar. Yusuf Has Hâcib ünlü eseri Kutadgu Bilig’de hükümdarýn eli olarak tanýmladýðý vezirin akýllý, zeki, dürüst, gözü tok, dindar, alçak gönüllü, vefalý, edepli, güvenilir, becerikli, bilgili ve hesap bilir, adaletli, asaletli ve heybetli olmasý gerektiðini belirtmiþtir. Tuðrul Bey kâtiplikten vezirliðe yükselttiði Kündürî’ye halka zulüm yapmamak, baþkalarýnýn mülkünü gasp etmemek þartýyla idarî, malî, siyasî ve askerî konularda geniþ yetkilerle donatmýþ, bu þartlarý taþýmadýðý zaman azledeceðini kurultayda ilan etmiþti.

 Vezirlikte temel þart genel olarak her dönem liyâkat ve sadâkat esas alýnmýþtýr. Liyakattan kastettiðimizin eðitim, kültür ve gelenekle doðrudan iliþkili olduðunu da unutmamak gerekiyor. Nizâmülmülk’ün Hanbelîlerle Eþarîler arasýndaki münakaþa ve düþmanlýðý bitirmeye yönelik olarak yazdýðý mektupta devletin olaylara bakýþýný þöyle özetlemektedir: “Sultanýn siyaseti ve adalet anlayýþý, bizim bir mezhebe öbüründen daha yakýn olmamamýzý gerektirir. Bize yakýþan, sünneti, fitne çýkarmaktan daha üstün tutmamýzdýr. Biz bu medreseyi (Nizamiye) inþa ederken, sadece âlimleri ve nizâm-ý âlemi korumak düþüncesiyle yola çýktýk, anlaþmazlýk ve kavga çýksýn diye deðil. Her ne zaman iþler bizim amacýmýz dýþýna çýkarsa bu kapýyý kapatmaktan baþka çaremiz kalmaz. Baðdat’ýn ve çevresinin kendisine mahsus örf ve âdetleri vardýr. Bizim onlarýn âdetlerini zorla deðiþtirecek gücümüz yok. Çünkü buradaki halkýn çoðunluðu Ýmam Ahmed b. Hanbel’in mezhebine baðlýdýr. Onun imamlar arasýndaki yeri ve sünnetteki deðeri bilinmektedir.”

Sultan Alparslan ve Melikþah dönemlerinde görev yapan ve Selçuklu tarihinde en yetkili vezir olan Nizâmülmülk Siyâsetnâme adlý eserinde vezirin vasýflarýný sayarken, devlet yönetimindeki önemini ve sultanlarýn baþarýlarýnýn mimarý olduklarýný çeþitli devirlerde vezirlik yapanlardan örnek vererek vurgular. Ýyi, ahlâklý ve bilgili bir vezirin idaresinde ülkenin mamur hale geleceðini, halkýn rahat ve huzurlu, hükümdarýn ise gönlünün ferah olacaðýný belirtir. Vezir karaktersiz ve beceriksiz olduðunda ülkenin iþlerinin bozulacaðýný ve telafisi mümkün olmayan kargaþalýklarýn çýkacaðýný ifade eder. Dolayýsýyla vezir devletlerarasý iliþkileri, hazinenin gelir ve giderini düzenlemek ve israfa engel olmak, vergi miktarlarýný belirlemek, sarayýn ve ordunun harcamalarýný kontrol etmek, görevlilerin maaþýný tespit etmekle görevlidir. Bunlara ilaveten imar faaliyetlerinde bulunmak, kazanýlan zaferleri fetihnâmelerle halîfe ve komþu hükümdarlara bildirmek ve bazen elçilik yapmak da vezirin görevleri arasýndadýr.

Osmanlý Devleti’nde de vezirlik makamý eski etkinliði ile devam etti. Vezirler Osmanlý devletinde devletin her zaman en etkin kiþileri oldular. Fatih Sultan Mehmed’den sonra bu etkinlik daha da arttý. Fatih’e kadar Osmanlý sultanlarý divana bizzat baþkanlýk ederler, zaman zaman ayak divaný yaparak kontrolü ellerinde bulundururlardý. II. Mehmed sultanlarýn divana baþkanlýk etmeleri uygulamasýný kaldýrdý.

            Önceki devletlerde olduðu gibi Osmanlýsultanlarýna en çok þikayet edilen kiþiler her zaman vezir-i azamlar oldu ve bürokratlar arasýndaki çekiþme asla bitmedi.

Bölüm baþlýðýmýzdan anlaþýlacaðý üzere konumuz vakýf aile gelenekleriyle akademik çalýþmalara konu olmuþ yönetici yani vezir aileleri.

            Bu ailelerden en meþhuru ilk Osmanlý vezir ailesi Çandarlý ailesidir. Çandarlý ailesi Osmanlý devletinin daha doðrusu Kayý beyliðinin devletleþme aþamasýnda tarih sahnesine çýktý. Kaynaklara göre Kayý boyu beyliðinin devletleþme çabalarý Orhan Bey zamanýnda baþladý. Bildiðimiz kadarýyla Osman Bey’in yalnýzca Dursun Fakih isminde bir kadýsý vardý. Osman Bey’in baðýmsýzlýk ilanýný, Dursun Fakih Karacahisar kalesinde okuduðu ilk hutbeyle ilan etti.

XIII. yüzyýlýn ikinci yarýsýnda babasý Orhan Bey zamanýnda baþlayan Rumeli fütuhatýný devam ettiren, beyliði baðýmsýz bir devlet haline getiren I. Murad Hüdavendigar zamanýnda Rumeli Kazaskeri 1385 yýlýnda da vezir olan Osmanlý devletinin manevi kurucusu Þeyh Edebali’nin bacanaðý, Ýznik’te kurulan ilk medresenin ilk müderrisi Taceddin-i Kürdi’nin öðrencisi ve damadý olan Kara Halil Bilecik-Bursa kadýlýðýnda ilk yaya askeri teþkilatýnýn kurulmasýnýn da fikir babasýydý. (Ýsmail Hakký Uzunçarþýlý) Halil Hayreddin Paþa ile ilgili olarak “Halil, ilim adamý idi, Osman zamanýnda (ö.1324) Kuzeybatý Anadolu’da Bilecik’in kadýsý idi. Orhan zamanýnda (1326-1362) Ýznik’in ilk kadýsý (1329-30) ve sonra Bursa kadýsý (1348) olarak atandý.”)

Osmanlý Beyliði’nde askerî ve malî teþkilâtýn kuruluþunda önemli rolü olan Çandarlý Kara Halil Hayreddin Paþa, sevk ve idare ettiði kuvvetlerle geniþ ve baþarýlý fetihler yapmýþtýr. Halil Paþa I. Murad zamanýnda Rumeli Beylerbeyi ve Vezirlik görevlerini bir süre birlikte yürüttü. Bu süre zarfýnda Avret hisarý, Ohri ve Manastýr’ý Osmanlý topraklarýna kattý. 

Halil Hayreddin Paþa’nýn gerek kazaskerlik ve gerek vezirliði dönemindeki devlet teþkilâtýna ait hizmetlerinden birisi de maliyenin oluþturulmasýdýr. O tarihe kadar bir devlet hazinesine sahip olmayan Osmanlý Beyliði, aþiretten devlete geçiþ sürecinde yaptýðý fetihler sebebiyle paraya ihtiyacý olduðu gibi yeni kurulan Yeniçeri Ocaðý’na da düzenli maaþ verilmesi gerekmekteydi. Bunun üzerine Kara Halil Efendi Molla Rüstem ile birlikte devlet maliyesini kurdular. Kara Halil ile Molla Rüstem, oluþturduklarý yeni teþkilâtlarla devletin geleceðini koruma altýna almýþlar, Osmanlý Devleti’ni aþiret yönetiminden kurtarýp kurumlarý ve kanunlarý olan bir devlet haline getirmiþlerdir.

Yaþlandýðý (+-90 Uzunçarþýlý) için Sultan Murad Hüdâvendigâr’ýn 1386 yýlýndaki Karaman seferine katýlamayan, Vezir ve Beylerbeyi Paþa Yenice-i Vardar’da hastalanmýþ ve nakledildiði Serez’de 1387 yýlýndan önce vefat etmiþ, (Ý. H. Uzunçarþýlý) oðlu Ali Paþa tarafýndan yaptýrýlan Ýznik’te türbeye defnedilmiþtir.

Osmanlýlar, kendilerinden önce Romalýlardan baþka hiçbir devlette olmayan, çaðdaþý devlelerde ise asýrlar sonra kurulan daimî orduyu kuran bir devlettir. Daimi ordunun temeli Kara Halil Hayreddin Paþa’nýn Bilecik Kadýlýðý sýrasýnda atýldý. (“Orhan Gazi diledi ki askeri ziyade olup ama ol asker dahi kendü vilayetinden ola. Bu iþi karýndaþýna danýþtý: karýndaþý itti an aný kadý ile danýþmak gerek ol zamanda Çenderlu Hayreddin Paþa Bilecik kadýsý idi; hem Edebalý’nýn hýsýmiydi ana danýþtýlar. Ol itti sultaným meðer ilden yaya yazup çýkaruruç dedi; reaya bu haberi iþidicek padiþah hizmetinde olalým deyu yaya yazýlmaya bir mertebe raðbet gösterdiler ki dimelu deðil.”Neþri)

Çandarlý Halil Hayreddin Paþa Kazaskerliði sýrasýnda. Molla Rüstem’le birlikte Yeniçeri ocaðýný kuruluþuna esas teþkil eden Pençik Kununu çýkararak uygulamýþtýr. Bu kanunla küçük yaþtaki savaþ esiri çocuklar gerekli eðitimin ardýndan ordu emrine alýnarak Yeniçeri ocaðýna alýnmýþ ve o dönemin ilk düzenli ordusu kurulmuþtur. 

Çandarlý Halil Hayreddin Paþa baþarýlarla geçen askere ve idari görevlerini dýþýnda inþa ettirdiði eserlerle vakýf insan olarak ta tarihe geçmiþtir. Onun en önemli eserlerinden biri Ýznik Yeþil Camii ile Dârulhadis ve Ýmâreti’dir. Evliya Çelebi, Ýznik’te Hayreddin Paþa’nýn Eski ve Yeni Ýmaret isimli iki imaret olduðunu, bu imaretlerde zengin veya fakir olduðuna bakýlmaksýzýn herkese her gün iki öðün olmak üzere büyük kâselerle bol miktarda çorba verildiðini ifade etmektedir. Evliya Çelebi’nin kaydýna göre Ýznik’te Halil Hayreddin Paþa’nýn türbesinin karþýsýnda eski ve yeni imaret adýndaki imaretinde -birisi oðlu Ýbrahim Paþa’ya aittir- her gün iki kere insanlara çorba verilmiþtir. Ýnþasýna 1378-79 yýlýnda baþlanan Yeþil Camii, onun ölümünden sonra oðlu Ali Paþa tarafýndan 1391-92 yýlýnda tamamlanmýþtýr. Hayreddin Paþa’nýn Ýznik’teki bu müesseselerine daha sonra oðullarý tarafýndan da vakýflar tahsis edildiði tahrir defterlerinden anlaþýlmaktadýr.

Halil Hayreddin Paþa’nýn diðer bir eseri ise Serez-Aþaðý Çarþý mahallesinde bulunan ve 1385 yýlýnda yaptýrýlan Kurþunlu Camii ile Eski Hamam’dýr. Halil Hayreddin Paþa’nýn yaptýrdýðý bu kurumlarýn giderlerinin karþýlanmasý için on dokuz köy vakfetmiþti. XVI. yüzyýl ortalarýnda vakýflarýn yýllýk geliri 197.676 akçeye ulaþmýþtý.

Halil Hayreddin Paþa’nýn yaptýrdýðý kurumlardan biri de Gelibolu’daki Eski Camii veya Sultan Camii’dir. Orhan Gazi’nin oðlu Süleyman Paþa’ya atfen Gazi Süleyman Paþa Camii olarak anýlan caminin 1385 tarihli kitabesine göre cami Halil Hayreddin Paþa tarafýndan yaptýrýlmýþtýr. Cemâleddin Aksarâyî, Zemahþerî’nin el-Keþþâf adlý tefsiri üzerine yazdýðý hâþiyesini Kara Halil Hayreddin Paþa’ya ithaf etmiþtir.

ÇANDARLI ALÝ PAÞA

Çandarlý Kara Halil Hayreddin Paþa’nýn büyük oðlu olan Ali Paþa, babasý kazaskerlikten sadarazamlýða tayin edildiði sýrada onun yerine kazasker olarak atanmýþ, Sultan I. Murad’ýn Karamanoðlu Alâeddin Bey üzerine sefere hazýrlandýðý sýrada vezirliðe yükseltilmiþ 1387 senesinde babasýnýn ölümü üzerine vezîriâzamlýk makamýna tayin edilmiþtir. Ayrýca I. Murad, Yýldýrým Bayezid ve Süleyman Çelebi dönemlerinde vezirlik ve vezîriâzamlýk görevlerinde bulunmuþtur. Doðduðu yer ve doðum tarihi tam olarak bilinmeyen Ali Paþa, ayný zamanda iyi bir medrese eðitimi alarak ilmiye sýnýfýnda yetiþmiþ bir ilim adamýdýr. Ýlmiye sýnýfýndan kazaskerliðe, ardýndan vezirliðe ve 1387 senesinde babasýnýn vefatýndan itibaren vezîriâzamlýða atanan Ali Paþa, 1387 tarihinden 1406 yýlýna kadar kesintisiz on dokuz yýl vezîriâzamlýk yapmýþtýr. Ali Paþa, babasý Halil Hayreddin Paþa gibi teþkilâtçý ve iyi bir idareci olarak tarihte yerini almýþtýr.

Ali Paþa, bürokrasi üzerinde güçlü bir nüfuza sahip olmasý sebebiyle devlet iþlerinde sözü dinlenen, aldýðý politik kararlarý desteklenen güçlü bir kiþiliðe sahiptir.

Sultan Murad, devlet iþlerinde vezirlerle ve ulemâ ile istiþare yapmayý esas aldýðý için bir istiþare meclisi kurmuþ ve meclistekilerin fikrini sormuþtur. Toplantý esnasýnda herkes düþüncesini söyledikten sonra Ali Paþa, Sultan’ýn düþüncelerine tercüman olan konuþmasýnda: “Bir sözünden dönme ki, gazilerin Padiþahý ile and içmiþ, yemin vermiþ iken, defalarca baþkaldýrmakta, özüne gösterilen lütfu, iyiliði ve nimet hakkýný unutmakta ise, artýk ona merhametin yeri yoktur. Onun affý düþünülemez. Halkýn hukukunun, âciz ve zavallý Müslümanlarýn böyle bir zalimin elinden kurtarýlmasý yolunda geciken, ihmalkârlýk eden ve kötü iþler yapaný cezalandýrmada aðýr davranan vebal altýna düþer ve bu tutum karýþýklýklara sebep olur.” diyerek muharebe yapýlmasýnýn gereðini gerekçeleri ile birlikte beyan edince Sultan Murad, Ali Paþa’nýn teklifini kabul etmiþ ve 1387 yýlýnda Karamanoðlu üzerine yürümüþtür.

            Ali Paþa I.Murad’ýn emriyle 1388 yýlýnda Doðu Bulgaristan’a girmiþ ve Bulgar Kralýný barýþa zorlamýþ bu sayede Bulgar Ordusu’nun Kosova Meydan savaþýna katýlmasýný önlemiþ ve I. Kosova savaþýnýn (15Haziran 1389) kazanýlmasýnda önemli rol oynamýþtýr.

            Ali Paþa’nýn siyaset bilgisi iki dönemde belirgin bir þekilde ortaya çýkmýþtýr. Birincisi karþýlýðýnda muhasarasýnýn sonlandýrýldýðý Bizans’la yapýlan anlaþmadýr. Bu anlaþmayla Ýstanbul’da bir Türk mahallesi ve mescid kurulmuþ, Türklerin ihtiyaçlarý için Kadý görevlendirilmiþ, Bizans imparatoru 10.000 flori haraç ödemeyi kabul etmiþtir.

            Ankara savaþýndan sonra devletin içine düþtüðü istikrarsýzlýk (Fetret) döneminde veziri olduðu Emir Süleyman için yaptýklarýdýr. Emir Süleyman Çelebi kardeþleriyle tutuþtuðu taht mücadelesinde Ali Paþa sayesinde baþarýlý olmuþtur. Fetret Devrinde kardeþler arasýndaki mücadelelerde iktidarý kaybetmemek için her türlü çareye baþvuran Ali Paþa, devlet idaresi yönüyle siyasî bir dehâ olarak deðerlendirilmektedir. (Uzunçarþýlý-Çandarlý Vezir Ailesi ) 1406 yýlýnda Ali Paþa’nýn ölümüyle Emir Süleyman’ýn yýldýzý sönmüþ ve nihayetinde hem canýndan hem de tahtýndan olmuþtur.      

            Kaynaklarda Ali Paþa’nýn akýllý, zekî, bilgili fakat sefahate düþkün olduðu, Osmanlý devlet teþkilâtýnda, özellikle sadrazamlarda görülen ihtiþam ve debdebenin onun zamanýnda baþladýðý ifade edilmekteyse de zannýmca bu bilgi de teyide muhtaçtýr.

Fetret devrinin önemli simalarýndan biri olan Çandarlý Ali Paþa, ilmî yönden kendisini iyi yetiþtirmiþ bir âlim, teþkilâtçý, tedbirli ve güçlü bir vezir, iyi bir kumandan, kudretli bir devlet adamý, mahir bir diplomat, iyi bir siyasetçi ve cömert bir kiþi olarak bilinmektedir. Âlî, Çandarlý Ali Paþa’nýn hýrs ve tamahtan uzak, dürüst, faziletli ve devlet sýrlarýný saklayýp kimseyle paylaþmayan büyük bir devlet adamý olduðunu beyan etmektedir.

Rumeli’de Þumnu, Pravadi, Niðbolu, Týrnova ve Silistre kalelerini fetheden Ali Paþa, Emir Süleyman’ý Karamanoðlu ile anlaþarak ittifak kuran Çelebi Mehmed’e karþý Ankara civarýnda çarpýþma konusunda ikna etmiþ, ancak Süleyman Çelebi’nin kuvvetleriyle birlikte gelip Ankara Kalesi önünde savaþ hazýrlýklarý yaptýðý sýrada 18 Aralýk 1406 tarihinde vefat etmiþtir. Ali Paþa’nýn cenazesi kardeþi Ýbrahim Paþa tarafýndan Ýznik’e getirilmiþ ve babasý Kara Halil Hayreddin Paþa’nýn türbesine defnedilmiþtir.

            Ali Paþa Ýç oðlaný teþkilatýný kurmuþtur. Ýç Oðlaný, Acemi Ocaðý’nda Türk-Ýslâm adet ve geleneðine göre yetiþtirilen ve Osmanlý devlet terbiyesi alan esirlerden saray hizmetlerinde görev yapmak üzere saraya gönderilen kiþilere verilen bir isimdir. Ýç Oðlaný teþkilâtý Yýldýrým Bayezid döneminde Çandarlý Ali Paþa tarafýndan ihdas edilmiþtir. Ali Paþa’nýn vefatýndan sonra da sarayýn iç hizmetlerinde veya devlet ricali yanýnda hizmet eden ve yetiþtirilen birçok iç oðlanýndan devletin deðiþik makamlarýnda hizmet edecek þekilde devlet adamý çýkmýþtýr.

Nakkaþ Hasan Paþa, Hattat Hasan Paþa, Kavukçu Mustafa Paþa, Kemankeþ Kara Mustafa Paþa gibi XVI. ve XVII. yüzyýllarda yetiþmiþ þair, edip, tarihçi, hattat, mûsikiþinas olan sanatkârlar ile beylerbeyi ve sancakbeyi gibi tanýnmýþ kiþiler dýþýnda Týrnakçý Hasan Paþa, Sarýkçý Mustafa Paþa ve Baltacý Mehmed Paþa gibi bazý vezirler de Enderun’da iç oðlanlarý arasýndan yetiþmiþ ve hizmetlerine göre þöhret bulmuþlardýr.

Ali Paþa, devlet yönetimindeki etkin gücü kadar toplum yararýna inþa ettirdiði eserleri ile de tanýnmaktadýr. Eserleri bu gün Bursa Ýl merkezinde kendi adýný taþýyan mahallede toplanmýþtýr. Bursa’da bulunan Ali Paþa Camii (inþ. 796/1394 veya öncesi) onun en önemli eserlerindendir. Caminin haziresinin giriþinde bir baþucu taþý ile belirlenmiþ mezarýn Ali Paþa’ya ait olduðu rivayet edilse de Ali Paþa’nýn Ýznik’te medfun olduðu bilindiðinden Bursa Ali Paþa Camii haziresinde yer alan kabrin bir makam mezarý olduðu düþünülmektedir.

Bursa’da bir cami ve hamam, Serez’de bir Mevlevî Tekkesi yaptýrmýþ olan Ali Paþa, adý geçen eserleri için birçok yer vakfetmiþtir.

Ali Paþa’nýn Bursa’da Pýnarbaþý civarýnda kendi adýný taþýyan bir mahallesi ile bir cami ve zaviyesi bulunmaktadýr. Çandarlý Ali Paþa da babasý gibi ihtiyaç sahibi olan insanlara yardýmcý olmak üzere vakýflar kurmuþtur. Ebû Ýshak Kâzerûnî Zaviyesi’nde kalan fakirlere, yetimlere, sabah ve akþam olmak üzere günde iki defa yemek çýkarýlýyordu. Buralarda Bursa’ya gelen âlim, fakir ve misafirlerin konaklamasý saðlanýyordu. Misafirlerin kendileri doyurulduðu, giyeceði elbiselerine, yatak ve yorganlarýna bakýldýðý gibi, hayvanlarýna da arpa ve saman veriliyordu.

Çandarlý Ali Paþa 17-26 Ekim 1394 tarihinde onaylanan vakfý için Bursa’da Hristiyanlardan satýn aldýðý bir köy, Bursa dýþýnda bir bað, Yeniþehir’de bir köy, Araplar Mahallesi’ndeki Ali Paþa Hamamý, Ali Paþa Hamamý’nýn yanýnda altý dükkân, Bursa’da Buðday Pazarý’nda on beþ dükkân, Lekdere Nahiyesi’nde bað, bahçe ve bahçede iki deðirmen, Gökdere üzerinde iki deðirmen, Yeniþehir’de “Dolap” diye bilinen deðirmen, Debbaðlar Mahallesi’nde bir deðirmen ve Tuz Pazarý’nda kasap dükkânýný Bursa’da Kâzerûnî derviþlerinin ikamet ettikleri zaviyeye, Bursa’ya gelen âlim, fakir ve misafirlerin konaklamasýna, Ebû Ýshak Kâzerûnî Zaviyesi’ne mensup fakirlere, yetimlere, misafirlerin hayvanlarýna saman ve arpa verilmesine ve ayrýca zaviyenin tamirine 3 dirhem, misafirlerin elbise, yatak ve yorganlarýna 2 dirhem harcanmasý, sabah ve akþam olmak üzere günde iki defa yemek çýkarýlmasý ve kiralýk yerlerin ayný kiþiye üç yýldan fazla kiraya verilmemesi þartýyla vakfetmiþti.

Çandarlý Ali Paþa Ekim 1394 tarihli vakfiyesine ek Ocak 1406 tarihli zeyl, ikinci vakfiyesiyle Yeniþehir’e baðlý ve halk arasýnda Kral Yolu diye bilinen yerdeki Ayas Köyü ile Dere Köyü’nü mukim köleler, eþleri ve çocuklarý ile birlikte, Bursa’daki Ali Paþa Zaviyesi için zâviyeye gelen âlimler, hâfýzlar ve fakirlerin en fazla üç gün üç gece ücretsiz olarak misafir edilmesi, zâviyede kalan misafirlerin hayvanlarýna yem de verilmesi þartýyla vakfetmiþti.

ÝLYAS PAÞA

Kara Halil Hayreddin Paþa’nýn ortanca oðlu olan Çandarlý Ýlyas Paþa, II. Murad zamanýnda Rumeli, Bolu ve Balýkesir Beylerbeyliði’nde bulunmuþtur. Osmanlý devlet teþkilâtýnda görev alanlar ilmiye ve askeriye sýnýfýndan yetiþmekteydiler. Ýlyas Paþa askerî hizmette yetiþmiþ olup ilmiye sýnýfýnda yetiþmemiþ olmasýna raðmen Sancak Beyi ve Beylerbeyliði’ne kadar yükselmiþtir. Kosova Muharebesi’ne katýlmýþ olan Ýlyas Paþa Aralýk 1390 tarihinde üstün hizmetleri sebebiyle Gazi Evrenos Bey’e verilen beratta þahitler arasýnda yer almýþtýr. Yýldýrým Bayezid zamanýnda Serez’de vefat eden Ýlyas Paþa orada defnolunmuþtur.

Ýlyas Paþa’nýn oðlu Davud Çelebi, Ýznik’te Süleyman Paþa Camii yanýnda bir çeþme yaptýrmýþ ve bu çeþme için Debbaðlar Kapýsý dýþýndaki bir bahçeyi vakfetmiþtir.

ÝBRAHÝM PAÞA

Çandarlý Kara Halil Hayreddin Paþa’nýn küçük oðlu olan Ýbrahim Paþa’nýn (ö.1429) doðum yeri, tarihi bilinmediði gibi iyi bir eðitim almýþ olmasýna raðmen kendisinin kimlerden ders gördüðü ve nerelerde görev yaptýðý da bilinmemektedir. Yýldýrým Bayezid’in Timur’la yaptýðý Ankara Savaþý’na karþý çýkarak savaþýn niçin yapýlmamasý gerektiði üzerinde geniþ açýklamalar getirmesine raðmen savaþa engel olamamýþtýr. Bursa Kadýsý olduðu döneme rastlayan bu savaþa katýlan Çandarlý Ýbrahim Paþa Ankara Savaþý’ndan sonraki Fetret Devri’nde, bir süre Edirne’de Þehzâde Mûsâ Çelebi’nin yanýnda Edirne Kadýsý olarak görev yapmýþtýr.

Mûsâ Çelebi kardeþi Süleyman Çelebi’ye galip gelip padiþah olunca Mûsâ Çelebi’nin hizmetinde bulunmuþ, ayný þekilde Mûsâ Çelebi tarafýndan Bizans Ýmparatoru’ndan vergi tahsili yapmak ve müzakerelerde bulunmak üzere görevlendirildiði sýrada gücün el deðiþtirdiðini fark etmiþ ve Ýstanbul’da bulunduðu sýrada Çelebi Mehmed ile anlaþarak Bursa’ya onun yanýna gitmiþtir.

1412 yýlýnda Çelebi Sultan Mehmed’in ikinci veziri olan Ýbrahim Paþa, daha sonra kazasker olarak görev yapmýþ, 1420 yýlýndan önce II. Vezir, Ýbrahim Paþa, 30 Aðustos 1421 tarihinde Yýldýrým Bayezid’in oðlu Mustafa Çelebi’ye karþý Sazlýdere Muharebesi’nde maðlub olan Amasyalý Bayezid Paþa’nýn savaþ meydanýnda öldürülmesinden sonra onun yerine II. Murad tarafýndan vezîriâzam olarak atanmýþ ve vefatýna kadar yedi sene sadrazamlýk görevini yürütmüþtür. 25 Aðustos 1429 tarihinde Edirne’de vefat eden Ýbrahim Paþa’nýn cenazesi Ýznik’e getirilmiþ ve kendi adýna yapýlan türbeye defnedilmiþtir.

Baþarýlý bir siyaset hayatý geçiren Ýbrahim Paþa, sosyal ve kültürel hayatta da toplum yararýna olmak üzere bazý eserler yaptýrmýþtýr. Bu baðlamda Bursa’da bir cami ve hamam, Ýznik’te bir imaret (Bursa- Orhangazi ilçesi-Ferraþbâli (Fâtýma) ve Akköy (Çeltikçi) adlý köyleri bu imaretin vakfý olarak vakfedilmiþtir) ve saray yaptýrmýþtýr. Bu eserlerden bir kýsmý günümüze kadar gelmiþ ise de bir kýsmý ulaþamamýþtýr. Ýbrahim Paþa yaptýrdýðý cami için Erenler Daðý civarýnda üç parça mezra, bu mahallede iki ev, Kazancýlar Çarþýsýnda bir dükkân vakf eylemiþti.

Ýbrahim Paþa inþa ettirdiði cami, hamam, saray ve imaretinin giderlerini karþýlamak üzere kurduðu vakýflara Bursa-Mahkeme Mahallesi’nde bir hamam, Akhisar ve Geyve kazalarýnda bulunan Akçaþar, Dana, Yuvalar, Altýntaþ ve Mürselli Köyleri, Ýznik Kazasý’nýn Görmezli (Gürmüzlü) Köyü, Görele Pazarköy (Orhangazi) Kazasý’na baðlý Akköy (Çeltikçi) ve Nazýrlý (Mirasyalý) Köylerinin bütün her þeyleri ve gelirleriyle birlikte vakfetmiþti.

ÝBRAHÝM PAÞA’NIN OÐULLARI

Ýbrahim Paþa, Kudüs’te bir medresesi bulunan Dedebâli kýzý Isfahan Þah Hatun (veya Haným Hatun) ile evlenmiþ ve bu hanýmýndan Mahmud ve Mehmed adýnda iki oðlu ile Fatma ve Hatice adýnda iki kýzý olmuþtur. Diðer eþinden olan büyük oðlu Çandarlý Halil Paþa kendisinin vefatýndan sonra vezîriâzam olmuþtur. Ýbrahim Paþa’nýn oðullarýndan Mehmed’in çocuðu olmadýðý için nesilleri Halil Paþa ve Mahmud Bey kollarýndan devam etmiþtir. Halil Paþa kazaskerlikten vezîriâzamlýða kadar yükselmiþ, Mahmud Çelebi ise Bolu Sancak Beyi olmuþtur.

Mahmud Çelebi

Çandarlý Mahmud Çelebi, Çandarlý Halil Hayreddin Paþa’nýn oðlu ve Sultan II. Murad’ýn vezîriâzamý olan Çandarlý Ýbrahim Paþa’nýn oðlu ve vezîriâzam Halil Paþa’nýn küçük kardeþidir. Annesi Isfahan Þah Hatun veya Haným Hatun, Dede Bali’nin kýzýdýr. Osmanlý Devleti yöneticilerinden ve sancakbeylerinden olan Mahmud Çelebi, Sultan II. Murad’ýn kýz kardeþlerinden Hafsa Hatun ile evlenmiþtir.

            Mahmud Bey, Bolu Sancakbeyliði’nde bulunduðu sýrada (1444 yýlý), Macar Kralý Hunyadi Yanoþ’un pususuna düþerek esir düþtü. Sýrp despotuna teslim edilen, harb müzakeresi için Macar heyetiyle Edirne’ye gönderilen ve 70.000 altýn karþýlýðý serbet býrakýlan Mahmud Bey’in sonraki hizmetleri bilinmiyor.

Vefat tarihi ve yeri bilinmeyen Mahmud Çelebi Ýznik’te yaptýrmýþ olduðu caminin mihrabý önüne defnedildi. XYine iznikte bir hayrat imaret yaptýrmýþ ve müþtemilatýyla vakfetmiþti. Mahmud Çelebi’nin vakfiyesi Þubat 1447 tarihlidir.  Vakfiyeye göre imanet misafirler, fakirler ve miskinlere vakfedilmiþti. Mahmut Çelebi vakfýna Göl nahiyesinde bulunan Þeyhli adlý Mezra, Kuzköy, Dýmýþk ve Bozüyük adlý köyler, Sultanönü Nahiyesinde bulunan Ürküd, Kýzýlköy ve Gömec köyleri, Hamid’de Doðanbey adlý Mezra ile Kýþla ve Askeriye adlý köyler, Lazkiye vilayetinde Tavuklu, Sükne, Ýsrailli, büyük atalarýndan miras kalan Köbec ve Karaahmedli köyleri, Menteþe vilayetinde Talme Köyü, Simav Kazasýna baðlý Eynal ve Nureddinli köyleri, Bursa’da babasýndan miras kalan Kocahasan adlý köy, Bursa þehrinde Tahýl Pazarý bölgesindeki dükkânlarý ve Kurþunlu Mahallesindeki arsasýnýn kirasý, Rum vilayetinde kendisine miras kalan Cender adlý köyü herþeyleri ile birlikte akarat olarak yazdýrmýþtý. 

HALÝL PAÞA

Çandarlý Halil Paþa, Vezîriâzam Ýbrahim Paþa’nýn büyük oðludur. Hayatý hakkýnda bilgi bulunmayan Halil Paþa dedesi, amcalarý ve babasý gibi medrese eðitimi almýþ ve kendisini iyi yetiþtirmiþ bir ilim ve devlet adamýdýr. Çelebi Mehmed döneminde, babasýnýn vezîriâzamlýðý sýrasýnda ilmiye sýnýfýndan alýnýp kazaskerliðe, babasýnýn 1429 yýlýnda vefatýnýn ardýndan Sultan II. Murad tarafýndan vezîriâzamlýða getirildiði kaydedilmektedir. Bu tarihten itibaren idam edildiði 1453 yýlýna kadar kesintisiz veziriazamlýk yaptýðý kabu edilse de Ý. H. Daniþmend’e göre Amasyalý Hýzýr-Dâniþmend oðlu Hoca Nizâmüddîn Mehmet Paþa’nýn 1438-1439 yýlýna kadar veziriazamlýk yaptýðýný yazmaktadýr. Halil Paþa, özellikle Sultan II. Murad devrinde kendisine verilen sýnýrsýz yetki ile Osmanlý Devleti’nin en güçlü yöneticisi olmuþtur.

Çandarlý Halil Paþa’da baba ve amcasý gibi barýþ yanlýsýydý. Bu yüzden genç þehzade Mehmed’le anlaþmazlýk yaþadý. Þahsi kanaatim Halil Paþa’nýn idam sebebi olan ihanetinin gerçek olmadýðý yönünde. Halil Paþa yetk ve nüfuzuyla þehzade Mehmed’i iki kere tahttan indirip II. Murad'ý ’tahta oturttu. Ayrýca 1446 yýlýnda Buçuktepe vakasý adýyla anýlan ilk Yeniçeri isyanýnýn ardýndan taht yeniden el deðiþtirdi. Ýsyan sýrasýnda yeniçerilerin Fatih’in mutemet adamlarýndan Hadým Þehabeddin Paþa’nýn sarayýný yaðmalamalarý isyanýn azmettiricisinin Halil Paþa olduðunu düþündürür. Genç Þehzade Mehmed bu olaylardan dolayý Halil Paþa’ya husumet baðladý.

Halil Paþa Ýstanbul Muhasarasýna da muhalifti. Bu hainliðinden deðil muhtemelen yeni bir haçlý ittifakýnýn oluþmasýndan duyduðu tedirginlikti. Ýstanbul’un fethiyle otoritesini ve nüfuzunu pekiþtiren Fatih’in ilk icraatý fethin ertesi günü Halil Paþa ve evlatlarýnýn hapsettirdi. Evlatlarý daha sonra serbest býrakýlan Halil Paþa 40 gün sonra idam edildi ve mallarý müsadere edildi. Müsadere edilen 150.000 flori altýný II. Bayesid samanýnda iade edildiye de Halil Paþa’nýn idamýyla Çandarlý ailesinin ikbali söndü.

Vezîriâzam Çandarlý Halil Paþa, II. Murad’ýn kendisine verdiði tam yetki ile devleti uzun yýllar yönetmiþ, devlet idaresinde tedbirli, ihtiyatý elden býrakmayan tecrübeli bir vezir olduðu gibi çok zengin ve cömert bir kiþi idi.

            Dönemindeki þairlere oldukça cömert ihsanlarda bulunan Halil paþa’ ithaf edilen eserler arasýnda Ýznikli þâir Hümâmî, Ýran’lý Hümâmî’den manzûm olarak Türkçe’ye çevirdiði Sî-nâme adlý eseri ve Ebü’l-Hayr Ahmed Efendi de tercüme ettiði týpla ilgili Saydele-i Ebû Reyhân adýndaki eseri zikredilebilir.

            Çandarlý Halil Paþa da Ýznik’te bir zâviye, Cuma mescidi ve imaret (bir mescid, iki oda, bir mutfak, bir mahzen (depo), bir fýrýn, bir odunluk, bir yemekhane ve etrafýný çevreleyen bir avludan müteþekkil)  yaptýrmak suretiyle halka hizmet edenler arasýna katýlmýþtýr.

Halil Paþa yaptýrdýðý imaret için Beypazarý’ndaki Yukarý Ulucan Köyü, Yukarý ve Aþaðý Bük’de üç müd çeltik tohumu ekili yeri, Beypazarýnda birbirine bitiþik biri kadýnlara, biri de erkeklere ait iki hamamý, bu hamamlarýn yanýnda bir oda arsasý, hamamýn yanýnda mezbahanýn tamamý, Beypazarýna baðlý Kûþi Köyü’nün yarýsý, Kütahya Saznoz Nahiyesi’ne baðlý Armudcuk Köyü, Yenice Köyü, Þeyhler Köyü, Timurtaþ Viran Mezrasý, Yaylak Tepe Fýndýk Mevkii, Yaylak Gücük ezrasý ve Deðirmeni, Lazkiye (Denizli)’ye baðlý Hoyvan, Kirilu, Seydiler, Acýsu, Debbaðlar, Þeyhler, Ýkizler, Haysarlar, Balýncýklar köylerinin tamamý, Gürle Nahiyesi’nde bulunan Çeltikçi (Demirci) Köyü’nün tamamý, Yalakova (Yalova)’ya baðlý Çukur ve Bayar Köyleri’nin tamamý, Ýznik’e baðlý Otaz (Çamdibi) ve Küpnü köy ve mezralarýn bütün haklarýný, yollarýný, gelirlerini, pirinç vesaire ekilen yerlerin kuyularýný, nehirlerini, tepelerini, daðlarýný, engin ve yüksek yerlerini, girintili ve çýkýntýlý mahallerini, hayvan meralarýný, ev yerlerini, baðlarýný, aðaçlarýný ve dükkânlarýný, Otaz Köyünün dýþýnda yer alan 1 (bir) müd tohum ekilebilir tarla, Ýznik’e baðlý Çavuþlar Köyü, Ýznik’e baðlý Akköy Mezrasý, Hasbeyli, Akalan köyleri’ni, Ýznik’e baðlý Akelek ve Mengimere Köyleri, Akhisar’a baðlý Tesine Köyünde Kat Yolu Mezrasý, Akhisara’a baðlý Ýsabey Mezrasý (Örenler Köyü), Akhisar’ýn Evrancýk Köyü, Akhisar’ýn Pediklik Köyü’ne baðlý Gök Göz, Araðize, Þah Melik, Ýn Kilisa, Kurt Beleni Köyleri’nin tamamý, Bursa Þehreküstü Mahallesinde bir bahçe, Bursa Çýrapazarý yakýnýnda kasap dükkâný, Bursa Bakýrcýlar Çarþýsýnda iki dükkân, Bursa Hüsrev Çarþýsýnda dükkân, Bursa Kayabaþý mevkiinde harap deðirmenin yeri. Ýznik Tahýl Pazarýnda nalbant dükkâný, Ýznik Tahýl Pazarýnda bezzâz dükkâný, Ýznik Tahýl Pazarýnda çýkrýkçý dükkâný, Ýznik Hacý Hamza Çarþýsýnda birbirine bitiþik üçü Bezzâz ve biri Macuncu toplam dört dükkân. Ýznik Hacý Hamza Çarþýsýnda pabuççu dükkâný, Ýznik Çanakçýlar Çarþýsýnda bakkal dükkâný, Ýznik Çanakçýlar Çarþýsýnda bir dükkân, Ýznik Çanakçýlar Çarþýsýnda bir çanakçý dükkâný, Ýznik Ahi Mahmud Çarþýsýnda iþyeri olarak kullanýlan ev, Ýznik dýþýnda Sultan Baðý yanýnda Þaraphane diye bilinen ev, Ýznik’e baðlý Kuþ Çalý Köyü yakýnýnda Karasu üzerinde iki deðirmen, Gelibolu’da Halil Paþa Hamamý, Babaeski’de Halil Paþa Hamamý, Edirne’de Köprübaþý’nda Halil Paþa Kervansarayý, Adý geçen hamamlar, bütün suyollarý, gelirleri, su kuyularý, odunluklar, gölgelikleri içinde ve dýþýnda olan bütün yerlerini akarat olarak vakfetmiþti.

Âþýkpaþazâde, Halil Paþa’nýn Ýstanbul’da bir Cuma mescidi ile bir medrese yaptýrdýðýný ifade etse de, Halil Paþa fethin ertesi günü hapsedilerek 40 gün sonra idam edildiðine göre bu mümkün deðildir. 

Halil Paþa’nýn oðlu Mehmed Bey’den torunu Selçuk Hatun Haziran 1509 tarihli vakfiyesiyle babasýnýn yaptýrmýþ olduðu mescid için bazý mülklerini vakfetmiþti.  

Halil Paþa’nýn en büyük oðlu olan Süleyman Çelebi, kazaskerlik yaparken babasýnýn idamýndan sonra azledildi.   

Halil Paþa’nýn idamýyla Çandarlý sülâlesi devlet idaresinden uzaklaþtýrýlmýþ olsa da, bunun bazý istisnalarý bulunmaktadýr. Nitekim Halil Paþa’nýn en küçük oðlu olan Ýbrahim Paþa, II. Bayezid zamanýnda kazasker ve iki yýl da vezîriâzam olarak görev yaptý.

Çandarlý Halil Paþa’nýn kýzý Esleme Hatun Bursa ve Mudanya’da bulunan mülklerini Serez’deki dedesi Halil Hayreddin Paþa Camii için vakfetmiþtir.

Çandarlý Halil Paþa’nýn diðer kýzý Ýlaldý Hatun Bali Bey’le evli olup, 1500 tarihli vakfiyesiyle Bursa Zeynîler semtindeki Þeyh Abdüllatîf zaviyesinin bulunduðu mahallede bulunan hanesini çocuklarýn ve yetimlerin okumalarý için dâr-ý tâlim (mektep) olarak vakfetmiþti. Bundan baþka eþi Bâli Bey’in ruhu için Hacý Ramazan Camii’nde tesbih çekilip cüz okunmasý için vakýf yapmýþtýr.

                                   II. ÝBRAHÝM PAÞA

1429-1430 yýllarýnda Çandarlý Halil Paþa’nýn küçük oðlu olarak Edirne’de doðan Ýbrahim Paþa aile geleniðine uygun olarak medrese eðitimi aldý. Babasý Halil Paþa’nýn azli ve ardýndan idam edilmesiyle görev yaptýðý Edirne kadýlýðýndan azledilerek hakkýnda müsadere uygulanan Paþa, ulufe tayin edilmemesi ve daniþmendliðe kabul edilmemsi sebebeyle büyük maddi sýkýntýlar çekti. Bir müddet sonra Sultan II. Mehmed tarafýndan tekrar Edirne Kadýlýðý görevine atanýnca mâlî durumu nisbeten düzeldi.

Kaynaklara göre içine düþtüðü bu sýkýntýlý dönemde uzlete çekilip herkesten Hacý uzaklaþarak,  Kastamonulu Hacý Halife’ye intisap ederek tasavvuf yoluna girince hakkýnda mecnun olduðu, delirdiði, tedavi gördüðü þeklinde karalayýcý iddialar II. Mehmed’e ulaþtýrýlmýþtýr.

                    Müridliði sýrasýnda bir ara Ýstanbul’a gelip çarþýda gezerken Padiþah II. Mehmed ile karþýlaþan Ýbrahim Paþa sultanýn daveti üzerine ertesi gün divana katýlmýþ, sultanýn sorusu üzerine daha önce þeyhinin sözlerini hatýrmayarak Amasya kadýlýðýný talep etti. (Þeyhi paþaya Amasya sanvcak beyi Þehzade Bayezid’in hizmetine girmesini tavsiye etmiþti.)  Paþa divandaki ýsrarý üzerine Amasya kadýlýðýna tayin edildi.  Bu tayine en çok Þehzade Bayezid’in sevindiði Ali bildirmektedir.

                    II. Murad ve II. Mehmed dönemlerinde kesintili olarak 16 yýl Edirne kadýlýðý yapan Ýbrahim Paþa 1468 yýlýnda kazasker ardýndan Þeyzade Bayezid’in lalasý olarak görevlendirildi ve þehzade Bayezid’in maiyetinde Uzun Hasan’a (1473) krþý yapýlan sefere katýldý. 1483 yýlýnda Anadolu Kazaskeri olan Paþa ayný yýl içinde Kili ve Akkirman seferlerine katýldý. Ýbrahim Paþa 1485-1486 yýllarýnd aRumeli Kazaskerliði, 1486 yýlýnda ikinci vezir, 1498 yýlýnda veziri azam oldu. II. Bayezid’in maiyetinde katýldýðý Lepanto (Ýnebahtý) kuþatmasý sýrasýnda 67-68 yaþýnda vefat etti. 

Ýbrahim Paþa hakkýnda bilgi veren kaynaklar onun tedbirli, iyi görüþlü, becerikli, iyiliksever, cömert, kapýsý herkese açýk, makam sahibi olduðu sýrada daha önce kendisine fenalýk edenlere bile ikram ve iltifatýyla onlarý mahcup eden mütevâzî bir devlet adamý olduðunu kaydederler. Vefat edinceye kadar Ýstanbul fakirlerinden altý yüz kiþiye her gün erzak daðýttýðý belirtilen Ýbrahim Paþa’nýn sekiz bin akçe miras býraktýðý ifade edilmektedir. 

Âlimleri seven ve onlarý himaye eden Ýbrahim Paþa, cami, medrese ve tekkelere bazý kitaplar alýp vakfetmiþtir. Ýbrahim Paþa’nýn vakfettiði kitaplar arasýnda Taberî, Zemahþerî, Kadý Beyzavî, Ýbn Kesîr tefsirleri, Buharî’nin Sahih’i ile bazý hadis ve fýkýh kitaplarý yanýnda tasavvufla ilgili olarak Mevlana’nýn Mesnevî’si ile Necmüddin Dâye’nin Mirsâdu’l-Ýbâd’ý ve Cevherî’nin Sýhah adlý sözlüðü de bulunmaktadýr.

Ýbrahim Paþa ayrýca hamili tamam üzere bir Mushaf-ý þerif vakfedip, Ýbrahim Paþa Camii’ne koydurmuþtur. Hanýmý Hýzýr Beð kýzý Hundi Hatun da bir Mushaf-ý þerif vakfetmiþtir.

Ýstanbul Saraçhane’de cami ve medrese, medrese, bir mektep, bir çeþme ve hayratlarýný masraflarý için bir hamam, Kastamonu’da medrese ile hamam zikredilebilir. Ayrýca Edirne’de bugün hiçbir izi kalmayan bir zaviye-imaret, Kalecik’te bir hamam, bir kervansaray ve Rodosçuk’ta (Tekirdað) bir mahzen yaptýrýp bunlar için vakýflar kurduðu belirtilmektedir. Ýbrahim Paþa’nýn ilk eserlerinden bir kýsmý ve vakýflarýndan bazýlarý ise Edirne’de bulunmaktadýr. Edirne kadýlýðý sýrasýnda Edirne’de yaptýrdýðý cami, medrese, imaret ve muallimhanesi için 1454-1455, 1457-1458, 1461-1462, 1464-1465 ve 1465 tarihlerinde vakfiyeler tertip ettirdiði ifade edilmektedir.

Çandarlý II. Ýbrahim Paþa vakýflarý için aþaðýdaki mevkufu vakfetmiþti: Ýstanbul’da Yeni Cami kýblesinde altta beþ oda, üstte on bir oda ve yanýnda selâmlýk denen bina ile çift merdiven üzerinde iki odalý ev ve güzel bir makam, anýlan mektebin doðu yanýna bitiþik, vâkýfýn ismi ile þöhret bulan üzerindeki yedi oda ile birlikte ekmek fýrýný, umumî yola bakan hayvan baðlanacak ahýr, üstte on bir oda, altta beþ odalý, Ebû Eyyûb el-Ensârî Türbesi civarýnda on dokuz dükkân ve bir ekmek fýrýný, Filibe þehrinde Karaca köyünün dört hissesi (beþte dördü), Filibe’ye baðlý Ali Fakih köyünde Ali Fakih oðlundan satýn alýnan su üzerinde yapýlan iki gözlü un deðirmeni, Edirne’ye baðlý Sarý Daniþmend adlý köy,

Edirne’de Bayezid Han’ýn yaptýrdýðý taþçýlar çarþýsýnda yedi dükkân, Edirne’de Pabuççular çarþýsýnda Halil Paþa Hanýnýn yakýnýnda üç dükkân,

Aydýn vilayetinin Çine kazasýnda Aklanlý ve Küderenli denen yerlerle birlikte Talha adlý köyün dörtte bir hissesi, Balat kazasýnda Kýzýlhöyük adlý köyün dörtte bir hissesi, Kastamonu’da Ilýsu köyünde, yakýnýndaki dükkânlarla birlikte hamam, Çankýrý’nýn Kalecik kasabasýnda hamam, Serez þehrinde etrafýndaki dükkânlarla birlikte Bezzâzistan, Karasu üzerinde bir bina içinde altý adet deðirmen, Karasu ile iki ev içindeki dönen deðirmen, Karasudan ayrýlmýþ su bendinin üçte biri, Serez’de ahþap ve kamýþtan yapýlmýþ üç oda, taþtan kiremitten yapýlmýþ bir oda, Hisarardý suyu üzerinde üçü bir çatý altýnda ikisi bir çatý altýnda beþ deðirmen ve iki deðirmen arasýnda harap deðirmen yeri bulunan beþ deðirmen,

Ýstanbul’da Yeni Camii batýsýnda üstte bir oda, altta bir oda, bir sofa, üst odanýn altýnda bir bodrum ve helâsý bulunan müderris evi, Yeni Camii yanýnda kuzey tarafta mahzen üzerinde altta oda, avlu, fýrýn, helâ vs. olan imam evi, Yeni Cami Mahallesi’nde altta bir oda, gölgelik ve helâsý olan kayyýma tahsis ev,  Yeni Camii yanýnda altýnda ahýrý vs. bulunan üstte bir oda, helâsý olan müezzine tahsisli ev, Çelebioðlu Mahallesi’nde Yeni Camii yakýnýnda anýlan mektebin arkasýnda üstte bir oda, sofa, altta bir oda, fýrýn ve helâsý olan Yeni Camii müezzinine tahsisli ev, Yeni Camii Mahallesi’nde altta bir oda ve helâsý olan,  Yeni Camii kayyýmýna tahsisli ev.

Ýbrahim Paþa’nýn Hundi isimli iki eþi vardý. Eþlerinden birisi, Belgrad muhasarasýnda þehit olan Dayý Karaca Paþa’nýn kýzýdýr. Diðer eþi de Hýzýr Bey’in kýzý olan Hundi Hatundur. Dayý Karaca Paþa kýzý Hundi Hatun, hayýrsever bir kadýndýr. Bursa’da Ulu Camii yanýnda yaptýrdýðý muallimhâneye bazý vakýflar tahsis ederek eðitime katký saðlamýþtý. Vakfettiði muallimhâne için 17 Aðustos 1494 tarihinde vakfiyesiyle Edirne’de kocasý Çandarlý II. Ýbrahim Paþa adýna yapýlan hamamý, Mihaliç’te (Karacabey) Haremaðýlý Köyünü ve Bursa Dereköy’de bulunan iki göz deðirmeni vakfetmiþti. Hundi Hatun 1502 tarihli ikinci bir vakfiye ile de Bursa ve Edirne’de dükkânlar, oda ve bahçeler ile elli bin akçeyi ilave olarak bu muallimhâne için vakfetmiþti.

Çandarlý II. Ýbrahim Paþa’nýn diðer eþi olan Hýzýr Bey’in kýzý Hundi Hatun da hayýrsever bir kadýndýr. Edirne’de yaptýrdýðý mescidi için vakýf tahsis etmiþ ve mescid yakýnýnda senelik 800 akçe geliri olan bir hamamý, Yýldýrým Bayezid Han Ýmareti yakýnýnda bir dükkâný ve bir ekmek fýrýnýný vakfiyesie akar olarak yazdýrmýþtý. Ýbrahim Paþa’nýn Hundi Hatun’dan doðan kýzý Þah Hûban ve Hatice Hatun için de Edirne’de Yýldýrým Ýmareti tarafýnda bir mescid yaptýrarak vakýflar koyduðu belirtilmektedir.

Ýbrahim Paþa’nýn oðlu Ýsa Paþa’nýn Týp ilmi dahil pek çok ilimde otorite olduðu belirtilmektedir.                                         BURSA ULUDAÐ ÜNÝVERSÝTESÝ SOSYAL BÝLÝMLER ENSTÝTÜSÜ ÝSLAM TARÝHÝ VE SANATLARI ANABÝLÝM DALI ÝSLAM TARÝHÝ BÝLÝM DALI OSMANLI KLASÝK DÖNEMÝNDE ÇANDARLI AÝLESÝ DOKTORA TEZÝ VELÝ VEHBÝ BARDAKÇI BURSA 2019