KÖPRÜLÜ AÝLESÝ

Osmanlý tarihinde bazý aileler devlet teþkilatýnda uzun süre etkili görevlerde etkili bulunmuþlardýr.(Çandarlý vezir ailesi, Timurtaþpaþazadeler) Osmanlý dönemininde uzunca bir süre devletteki stratejik görevler aileler üzerinden yürütüldü. Fatih Sultan Mehmed ve sonrasýnda devþirme vezirlerin etkinliði artýnca Türk kökenli bürokrat aileler geleneði sekteye uðradý.

Bürokrat aile geleneðinin sekteye uðramasýnýn tek sebebi elbette ki devþirme vezirlerin etkinliði deðildir. Osmanlý bir hanedan devletiydi ve çok uzun bir süre taht mücadeleleri ve isyanlarla uðraþtý. Bu meyanda Çandarlý ailesinin bürokrasiden uzaklaþtýrýlmalarýnýn tek sebebi devþirme vezirler deðildi. Ailenin son Vezir-i Azam’ý Çandarlý Hali Paþa insiyatif kullanarak Fatih Sultan Mehmed’i tahtan uzaklaþtýrdý, II. Murad’ý tahta çýkardý. Hem de iki kere. Hatta ilk Yeniçeri isyanýnýn da azmettiricisi olduðu da rivayet edilir.

Oysa devþirmelerin devlet idaresinde Türk kökenli vezirler kadar iddialarý vardý. Çok küçük yaþlarda devþirilerek Enderun’da yetiþtirilmeleri dolayýsýyla ýrk ve aile baðlarýnýn olmayacaðý ve kul statüsünde olmalarý yüzünden Sultan’a sadakatlerinin daha fazla olacaðý mutlaka göz önüne alýnmýþtýr.  

Devlette etkin görevlerde bulunan ikinci vezir ailesi olan Köprülü ailesinin fertleri yaklaþýk 100 yýl boyunca devlet teþkilatýnda etkin görevlerde bulunmuþlardýr. Mehmet Paþa beþ sene bir ay on beþ gün, oðlu Fâzýl Ahmet Paþa on beþ sene Sadrazamlýk yaparlarken, Mehmet Paþanýn evlatlýðý ve damadý Merzifonlu Kara Mustafa Paþa’nýn sadrazamlýðý dahil edilirse Köprülü ailesi kesintisiz yirmi yedi yýl üç ay sadrazamlýk görevinini elinde bulundurmuþtur. Kara Mustafa Paþa’nýn idamýný müteakip kesindinin ardýndan Mehmet Pþanýn diðer damadý Abaza Siyâvuþ Paþa 1687-1688 yýllarýnda beþ ay dokuz gün sadrazamlýk yaptý. Köprülüzade Fâzýl Mustafa Paþa sadrazamlýk görevini bir yýl dokuz ay on iki gün yürütürken Mehmet Paþa’nýn yeðeni Amcazâde Hüseyin Paþa, 1697-1702 yýllarý arasý dört sene on bir ay on bir gün sadrazamlýk yapmýþtýr.

1710 yýlýnda Sadrazam olan Köprülüzade Numan Paþa’nýn sadrazamlýðý iki ay iki gün sürmüþ ve aileden baþka sadrazam çýkmamýþ ancak Fâzýl Mustafa Paþa’nýn oðullarý Esad Paþa (ö.1726), Abdullah Paþa (ö.1735); Abdullah Paþa’nýn oðlu Abdurrahman Paþa (ö.1734) ve Numan Paþa’nýn oðlu el-Hâc Hâfýz Ahmet Paþa vezir olarak önemli görevlerde bulunmuþlardýr.

XVII. yüzyýlýn ortalarýndan XVIII. yüzyýlýn ikinci yarýsýna kadar Köprülü ailesine mensup olanlarýn yaklaþýk yüz yýl boyunca yönetimde etkin olduklarý görülmektedir. Osmanlý tarihindeki ikinci büyük vezir ailesi Köprülü ailesidir. Köprülü ailesinin fertleri-kesintili olarak- 62 yýl vezir ve Sadrazam olarak devletin en üst düzeyinde görev yapmýþtýr. Devlet görevinde olduklarý zaman diliminde Osmanlý Devleti çalkantýlý zamanlarýný yaþýyordu. Bilhassa mali konulardaki sert uygulamalarý yüzünden çok düþmaný olan bir aileydi. Köprülü ailesi de selefi pek çok Vezir/Vezir-i Azamlar gibi arkalarýnda muhteþem diyebileceðimi hayrat ve vakýflar býraktý. Köprülü ailesinden olan ama her hangi bir devlet görevi lmayan Amca Hasan Aða’nýn vakýflarýný da konuya ekledim.

            Köprülü ailesinin isim babasý/kurucusu Mehmet Paþa’nýn,  Arnavut kökenli bir devþirme olduðunda tarihçiler ittifak ederler. 1660 tarihli vakfiyesinde “Arnavud Belðýradý kazâsýna tâbi benim vatan-ý aslîm olan Rodnik (Roznik) nâm karye” doðduðunu ifade etmektedir. (Þemseddin Sâmi þu þekilde vermektedir: “Köprülü, Arnavutluk’un Berat sancaðýna baðlý Timuriçe kazasý köylerinden birinde dünyaya gelmiþtir.”)

Oðlu Fâzýl Ahmet Paþa ise 1678 tarihli vakfiyesinde memleket olarak  “vilâyet-i Anadolýda vatan-ý aslîleri olan Köpri dimekle maʻrûf kasaba-i Kedeðra”  ifâdesini kullanýr.  Balkanlar’da  “Köprü” ve “Köprülü” adýyla iki belde bulunmaktadýr: “Köprü” Niþ ile Belgrad arasýnda Mehmet Paþa’nýn hayrat köprü yaptýrdýðý bir kasabadýr. Ýkinci “Köprü”  ise, Hâfýz Ahmet Paþa’nýn eserlerinin bulunduðu, bugün “Veles” adýyla Makedonya sýnýrlarý içerisinde bir kasabadýr.

Mehmet Paþanýn sarayda yükselmesine Arnavut Kasým Aða, sadrazam Boþnak Hüsrev Paþa, Arnavut Tabaný Yassý Mehmet Paþa ve Arnavut Kara Mustafa Paþa’nýn etkileri olmuþtur. Ö zamanlarda Arnavutlar Osmanlý devletinin güvendiði sadýk bir toplumdu. 

            Kendisi de Arnavut olan Koçi Bey, Pâdiþâh’a sunduðu raporda, Arnavutlar hakkýnda þunlarý dile getirmektedir: “Biri on beþ ‘kýlýc’a denk gelecek kadar cesurdur; en kötüsüne bile Pâdiþâh iltifat edip ‘dirlik’ verse, savaþlarda arslan kesilir.”

Vakýf türlerini incelerken Zürri (Aile vakýflarý) vakýflarý görmüþtük. Zürri vakýflar istatistiki olarak sayýsý az olan vakýflardýr. Vakýflarýný incelediðimiz zaman Köprülü ailesi vakýflarý yarý zürri vakýflar sýnýfýna girer. Vakýf hayratlarýnýn çoðunluðu kamu hizmeti veren vakýf iken Mehmet Paþa evlatlarýna ücretli vakýf görevleri vererek ölümünden sonra aile fertlerini de düþünmüþtür. Bunu yaparken bile paþa vakýflardan aile üyelerinin aldýklarý ücrete, günlük belli bir sýnýrlama getirmiþti. Bu meblað günlük altý yüz elli akçeyi geçmeyecekti.    

Mehmet Paþa, vakfýndan birinci dereceden aile üyelerine bir tahsisat yapmakla kalmamýþ; onlarýn soylarý devam ettiði sürece bu vakýflardan maaþ alabileceklerini belirtmiþtir.

Köprülü Mehmet Paþa Vakfiyeleri: Köprülü Mehmet Paþa’nýn dört farklý tarihte tanzim edilen vakfiyesi bulunmaktadýr.

1..Ekim 1654 Tarihli Vakfiye: Bu vakfiye Köprülü Mehmet Paþa’nýn Köprü (Vezir    

           köprü)’deki vakýflarýna ait olup bilinen ilk vakfiyesidir.

2. 4 Þubat 1658 Tarihli Vakfiye Köprülü’nün Bozcaada’daki vakýflarýna aittir.

3. 30 Mart 1660 Tarihli Vakfiye: Köprülü Mehmet Paþa’nýn Varat, Hekimhan ve Ýstanbul                                                          

     dýþýndaki tüm vakýflarýnýn hükümlerini ihtivâ eder.

4. 28 Temmuz-6 Aðustos 1661 Tarihli Vakfiye: Yukarýda sözü edilen Köprülü Mehmet Paþa’nýn tüm vakfiyelerinin hükümlerini içerir.

5. Fâzýl Ahmet Paþa Vakfiyesi: 18 Nisan 1678 tarihli olan bu vakfiye; Fâzýl Mustafa Paþa, aðabeyi Fâzýl Ahmet Paþa’nýn vefatýndan sonra, eksik kalan vakýflarýný tamamlamýþ ve bu vakfiyeyi düzenlemiþtir.

6. Ayþe Haným Vakfiyeleri: Ayþe Haným’ýn dört farklý tarihte düzenlenmiþ vakfiyesi  bulunmaktadýr. Vakfiyelerin tümünün konusu onun Köprü’de yaptýrdýðý vakýflarla ilgilidir.
7.         10 Mayýs 1671 Tarihli Vakfiye.

8. Tarihsiz Vakfiye: Sûretin sûreti olan bu vakfiye 1671 tarihli vakfiyenin bir zeyli gibidir. Zîrâ bu vakfiyede, 1082/1671’e kýsa bir ilâve yapýlmýþtýr.

9. Ðurre-i Recep 1102/31 Mart 1691 Tarihli Vakfiye.

10. Nisan 1696 Tarihli Vakfiye.

11. Numan Paþa Vakfiyesi: 16 Aralýk 1716 tarihli vakfiye, Numan Paþa’nýn, dedesi Köprülü Mehmet Paþa’nýn vakýflarýnýn gelirlerinden  karþýlanmak üzere Kýbrýs’ta kurduðu vakýflarý konu edinir.

12. Abdullah Paþa Vakfiyesi: 24 Mart 1721 tarihli vakfiye yirmi dört varaktýr.

13. el-Hâc Hâfýz Ahmet Paþa Vakfiyeleri: Hâfýz Ahmet Paþa’nýn altý farklý tarihte tanzim edilmiþ vakfiyesi bulunmaktadýr. 21 Mayýs 1737 Tarihli Vakfiye, Hâfýz Ahmet Paþa’nýn Kuzguncuk Vakýflarýyla ilgilidir. Ocak-Þubat 1745 Tarihli Vakfiye, Hâfýz Ahmet Paþa’nýn
Kandiye’deki vakýflarý hakkýnda bilgi vermektedir. Ekim 1754 Tarihli Vakfiye, Hâfýz Ahmet Paþa’nýn Belgrad’daki vakýflarýný konu edinir. Temmuz-Aðustos 1758 Tarihli Vakfiye, Hâfýz Ahmet Paþa’nýn Kandiye’deki vakýflarý hakkýnda bilgi verir. Ekim 1758 Tarihli Vakfiye, Hâfýz Ahmet Paþa’nýn Ýstanbul’da Köprülü Kütüphânesi’ne baðýþladýðý kitaplarýn isimlerini ihtivâ etmektedir. 16 Mart 1767 Tarihli Vakfiye, Hâfýz Ahmet Paþa’nýn Köprülü/Veles’de tesis ettiði vakýflar anlatýlmaktadýr.

14. Mehmet Âsým Bey Vakfiyesi, 19 Ramazan 1228/15 Eylül 1813 tarihli olup on sekiz varaktýr.

Köprülü ailesinin Türkiye’de-Ýstanbul, Ýzmir, Bilecik, Çanakkale, Karabük, Amasya, Samsun, Tokat, Malatya ve Diyarbakýr- þehirlerinde vakýflarý bulunmaktadýr. Ailenin Türkiye dýþýnda da- Romanya, Makedonya, Yunanistan, Sýrbistan, Slovakya, Ukrayna ve Suriye- vakýflarý bulunmaktadýr. Bunlarýn dýþýnda Arnavutluk, Cisri suður ve Ýdlib te de hayratlarý vardýr.  

                       (KÖPRÜLÜ MEHMET PAÞA(ö.1661)

            Köprülü ailesi Osmanlý devletinin sýkýntýlý zamanlarýnda sadaret görevinde bulundu. Köprülü’nün sadrazamlýðýnda önce 1655 senesine kadar, Osmanlý ordusu zayýflamýþ; içte süren karýþýklýklar, devlete güç kaybettirmiþti. Dönemindeki hâdiseleri yorumlayan Mehmet Halîfe, mazlumlarýn âhýný iþiten Allah’ýn, Köprülü gibi merhametsiz birini ve onun keskin kýlýcýný, bu zâlimlerin vücutlarýný yeryüzünden kaldýrmasý için gönderdiðinden bahseder. Bu arada Köprülü’nün, I. Mustafa (1617-1623), Genç Osman (1618–1622), IV. Murat (1623–1640), Ýbrahim (1640–1648) ve IV. Mehmet (1648-1687) zamanlarýnda yaþanan felaketleri görerek oldukça tecrübe kazanmýþ olduðuna dikkat çeker.

Mehmet Halîfe, Köprülü’nün sert tedbirleri sayesinde, Osmanlý topraklarýnda eþkýyânýn her birinin“arslan iken kedi, yýlan iken karýnca” olduðunu belirtir. Öte yandan Köprülü devlet otoritesini tesis ederken, uygulamaya koyduðu idamlara ve verdiði cezalara gelen tepkileri hafifletmek adýna, kararlarýna dînî bir destek bulma gereði de duyuyordu.  Bunun içinde kendi görüþlerine destek verecek kiþileri þeyhülislâmlýk makamýna getiriyordu.
            Bu çerçevede Köprülü, Seydî Ahmet Paþa’yý idam ettirme gerekçesini Yeniçeriler nezdinde büyük etkisi olan Hacý Bektaþ postniþîni Kara Hasanzâde Koca Hüseyin Aða’ya açýklarken, Seydî Ahmet Paþa’yý vezir yapmak isteyenlerin dertlerinin din ve devlet olmadýðýnýn kesin olduðunu ifâde ederek, kendi merâmýný, Benim maksadum dîn ü devlet hizmeti uðrunda bu âhir ömrümde bezl-i can itmektür” ifâdeleriyle ortaya koyuyordu.

Ýsmail Hâmi Daniþmend’e göre, Köprülü, Kuyucu Murat Paþa’dan (1606- 1611) sonra, Anadolu Türklüðünü en fazla ezen kiþidir. Köprülü’nün Ýsmail Paþa gibi bir zâlimi, Anadolu insanýnýn baþýna belâ ederek, bir sene boyunca Türkleri kýrdýrmasý, millî tarihin hiçbir zaman affedemeyeceði bir olaydýr. Daniþmend’e göre Köprülü, kendisine rakip olabileceklerin ötesinde, oðlunun karþýsýna çýkabilecek, onun yerine geçebilecek tüm devlet ve siyaset adamlarýný da idam ettirmiþti. Hele düþmanlarýnýn bile hayranlýk duyduðu Girit serdârý Deli Hüseyin Paþa’yý idâm ettirmesi, fecî bir hâdisedir. Diðer taraftan, mazlûmlarýn mallarýný müsâdere etmek sûretiyle de sadâretinde büyük bir servet edinmiþtir.

Daniþmend, eserinde, “kelle uçurmaktan ve ocak söndürmekten baþka bir siyaset bilmeyen câhil Köprülü’nün Bozcaada ve Yanova muzaffariyetinin þans eseri” olduðunu vurgularken, otuz altý bin kiþiyi katletmesi nedeniyle de onu “lekeli” ve “hûnhâr” olarak vasýflandýrmaktadýr. Diðer taraftan, Enderûn’da yetiþmiþ ve en yüksek makama kadar yükselmiþ birinin okuma yazma bilmemesi mümkün deðildir. Enderûn’da yetenekli gençlere Türkçe, Arapça ve Farsça dersleri verilmekteydi.

Özetle, Köprülü Mehmet Paþa, beþ sene bir ay on beþ gün süren sadâreti süresince, ne kadar eþkýyâ varsa bunlarý, makamýna ve gücüne bakmadan ortadan kaldýrmýþ; Anadolu’yu Celâlîler’den temizlemiþtir. Ne var ki, bunu yaparken yukarý da söz edildiði üzere Gazi Hüseyin Paþa ve Seydî Ahmet Paþa gibi iki büyük komutaný öldürtmesi, kendisini takdir edenlerin bile üzüntü duymalarýna neden olmuþtur.
            Mehmed Paþa aslýnda sadrazamlýk husûsunda çok istekli deðildi. Sadrazam olmasýný sadece halk garipsememiþ; yakýnlarý da bu duruma þaþýrmýþlardýr. Köprülü’de makam hýrsýnýn olmadýðýný gösteren bir baþka olay da þöyledir:
(Silâhdâr Siyâvuþ Mustafa Paþa, Þam vâlisi iken Girit’e göndermesi gereken askerleri göndermemiþ; bunun üzerine görevden alýnarak Maraþ’a atanmýþ; yerine Murtaza Paþa gönderilmiþti. Ancak Mustafa Paþa atamayý kabul etmeyerek halký örgütlemiþ, Þam’da kalmak istemiþtir. Bu nedenle suçlu bulunan Mustafa Paþa’nýn affedilmesi için, sarayda giriþimler baþlayýnca, Köprülü, Pâdiþâh’a “Benim umûrumu gayriler ifsâd edince iþ bitmez” deyip sadâretten istifa etmek istemiþtir.

Köprülü, devletin çýkarlarý söz konusu olduðunda yabancý elçilere dahi þiddetle davranmaktan geri durmamýþtýr.  Köprülü Mehmet Paþa, aldýðý tedbir ve uyguladýðý þiddet politikasýyla Osmanlý Devleti’ne yeni bir güç kazandýrmayý baþarmýþ ve böylece gerilemeyi durdurmuþtu denilebilir. Onun zamanýnda sýnýrlarda âsâyiþ saðlandýðý gibi, ekonomi de düzelmiþti. Tarhuncu Ahmet Paþa’nýn (1652-1653), mâliyeye çekidüzen verdiði dönemde, gelirler 14.503, giderler 16.400, açýk 1.900 keseden ibâretti. Buna karþýn Köprülü zamanýnda, gelirler 14.531, giderler 14.840, açýk da 300 keseden biraz fazlaydý.

Köprülü, hazinedeki sýkýntý nedeniyle, maaþlarýn hepsini teftiþ ettiriyor; hem vakýflardan hem de baþka yerlerden ücret alanlarýn maaþlarýndan birini kestiriyor, bunun büyük bir kýsmýný hazineye gelir olarak kaydettikten sonra iki-üç akçelik kýsmýný da bir baþkasýna tahsîs ediyordu. Özellikle Naîmâ onu devleti içinde bulunduðu zor durumdan çýkaran, refah ve huzuru saðlayan büyük bir devlet adamý olarak görür.

            Köprülü Mehmed Paþa hayýr eserlerinin çokluðu ile dikkati çekmektedir. Bozcaada Venedikliler’den kurtarýldýktan sonra tahribata uðramýþ olan Mýhçý Camii ve Muallimhânesi Köprülü tarafýndan yeniden inþa edilmiþtir. Ayrýca adada mescid ve mektep de yaptýran Köprülü bunlar için hamam, dükkânlar, yel deðirmenleri ve han vakfetmiþtir. Bunlardan baþka Yanova’da, Rudnik’te, Turhal’da, Vezirköprü’de, Lefke’de, Þam eyaletÝ-Cisriþugūr’da, Gümüþhacýköy’de, Bolu sancaðý-Taraklý kasabasýnda, Erdel- Arad kasabasýnda hanlar, camiler, mescidler, mektepler, çeþmeler gibi hayýr eserleriyle, Macaristan’da Körös nehri üzerinde deðirmen yaptýrmýþtýr. Bunlara gelir saðlamak üzere Limni, Yanova, Köprü, Osmancýk, Merzifon, Akhisar, Bilecik ve baþka yerlerdeki mülk köylerinin bütün resimleriyle hâsýlatýný vakfetmiþtir. Vezirköprü’de su yolu, Hendek ile Sapanca arasýnda uzun bir köprü ile Hakim Haný ve Antalya’da vakýflarý da bulunmaktadýr. Zevcesi Ayþe Haným adýna Vezirköprü’de bir de çeþme inþa ettirmiþtir. Ýstanbul’da inþasýný baþlattýðý külliyenin bazý bölümleri daha sonra oðlu Fazýl Ahmed Paþa tarafýndan yaptýrýlmýþtýr.(DÝA)

Belgelerden anlaþýldýðýna göre Köprülü tek eþlidir. Eþi Ayþe Haným’dan üç oðlu ve üç kýzý dünyaya gelmiþtir. Bunlar Fâzýl Ahmet, Fâzýl Mustafa, Ali, Fatýma, Hatice ve Saliha’dýr. Ayrýca Köprülü’nün kendi vakfiyelerinde bahsetmediði; ancak yeðeni Amcazâde Hüseyin Paþa’nýn vakfiyesinde ismi geçen Emine adlý bir kýzý daha vardýr.

Köprülü Mehmet Paþa, kendisinin yetiþmiþ olduðu Enderûn’un bir parçasý olan “Küçük Oda” ve “Büyük Oda” zümresine, vefanýn bir gereði olarak, Ýdlibü’s-Süðra Köyü’nde kendi vakfý sabunhânelerden gelen mahsulden her sene Þaban ayýnda bin iki yüz vukiyye (1.200) göndermektedir. Sabunlarýn taþýnma masraflarý dahi Köprülü’nün vakýf bütçesinden karþýlanmýþtýr.

Su yollarý

Köprülü Mehmet Paþa, elimizdeki mevcut haritaya göre sur dýþýndan baþlayarak Edirnekapý’dan kendi medresesine kadar ulaþan suyollarý yaptýrmýþtýr. Ýstanbul’un önemli su kaynaklarýndan biri olan bu yollar, vakfýn bütçesinden ve sudan yararlanan kiþilerin katkýlarýyla gerektikçe tamîr edilmiþtir. 2 Ocak 1860 tarihli belgeye göre, bu yollarýn tamîri için gerekliolan meblað, sudan faydalanan kiþilere taksim edilmiþtir. 29 Mayýs 1872 tarihli bir baþka belgeye göre, suyollarýnýn kýrk bin kuruþ (40.000) masrafla tamîr edileceði anlaþýlmýþ; bunun altý bini (6.000) sudan istifâde eden konak ve hamam sahipleri tarafýndan karþýlanmýþ; kalan otuz dört binlik (34.000) kýsmý evkâf hazinesince temin edilmiþtir.

Vezirhan
            Evliya Çelebi, Tavuk Pazarý yakýnýnda olan bu hanýn (Vezirhan), altlý üstlü iki yüz yirmi odalý, yeni ve saðlam olduðundan bahsederken,601 XVII. yüzyýl Ýstanbul’u hakkýnda bilgi veren Ýncicyan, þehrin büyük hanlarý içinde Vezirhan’ý da zikrederek burayý Köprülü Mehmet Paþa’nýn yaptýrdýðýný ve içinde büyük bir sarnýç olduðunu belirtmektedir. Ayrýca, hanýn avlusuna sonradan bir mescid yaptýrýlmýþtýr. Mehmet Paþa, hanýn arsasýný yukarýda zikredildiði üzere parasýyla satýn almýþtýr.

Handaki mahzen sayýsý yüz sekizdir. Vakfiyesinde bunu açýkça ifâde etmektedir. þartýyla yüz elli bin akçeye (150.000) Köprülü Mehmet Paþa’ya satmýþtýr. Arsayý keþif için giden kiþi mimârbaþý Mustafa Aða’dýr; dolayýsýyla hanýn mimârýnýn da kendisi olmasý muhtemeldir. Binanýn inþâ tarihi, tamîr kitâbesinde 1659-1660 yýlýný göstermektedir ki bu doðru deðildir. Zîrâ arsanýn satýþýnýn gerçekleþtiði tarih, 2 Mart 1661’dir.

            14 Aðustos 1850 tarihli gedik ve mutasarrýf defterine baktýðýmýzda handa yüz on altý oda, on üç dükkân görünmektedir. Han’ýn giriþ kapýsýndaki kitâbede þu ifâdeler yer almaktadýr: “1070 tarihindesadr-ý esbak merhûm Köprili Mehemmed Paþa ihyâ-gerdesi olan bu binâ-yý cesîm 1312 senesinde zelzeleden harâbe olmýþ iken 1320 tarihinde odabaþý Mustafa Efendi maʻrifetiyle tecdîden taʻmîr idilmüþdür”. Oktay Aslanapa, Osmanlý Devri Mimârisi, Ýnkýlâp Kitabevi, Ýstanbul, 1986, A. Vefa Çobanoðlu, “Vezir Haný”, Dünden Bugüne Ýstanbul Ansiklopedisi, c. VII, Kültür Bakanlýðý ve Tarih Vakfýnýn Ortak Yayýnlarý, Ýstanbul, 1994.

Dâru’l-Kurrâ (Câmi)

            Dâru’l-Kurrâ, Kur’ân öðretilen ve hâfýz yetiþtirilen medreselerin kýrâat talimi yapýlan bölümlerinin genel adýdýr. Bunlarýn bazýlarý “Kur’ân Kursu”na dönüþerek, varlýklarýný devam ettirmiþlerdir. Buralarda, Kur’ân öðretiminin yanýnda “mescid” hüviyetiyle beþ vakit namaz da kýlýnmaktaydý. Nitekim Köprülü vakýflarýnýn mütevellîsi Mehmet Âsým Bey’in XIX. yüzyýl baþlarýnda buraya bir minber koymasýyla, Mescid (Dâru’l-Kurrâ) câmiye çevrilmiþtir.
            Cemaatin yoðunluðu nedeniyle, Dâru’l-Kurrâ’nýn içine sonradan üç katlý ahþaptan bir mahfil yapýlmýþtýr. Mihrâp mermerdendir. Türkçe kitâbede binanýn yapýlýþ tarihi 1659 yýlýný göstermektedir ki bu yanlýþtýr. Zîrâ söz konusu eser, bu tarihte tamamlanmýþ olsaydý, Köprülü’nün 1660 tarihli vakfiyesinde yer alýrdý.

Dâru’l-Hadîs
            Hadîs tahsîli için kurulan medreselere “Dâru’l-Hadîs” denilmektedir. Osmanlý döneminde bu kurumlarda hadîs ilminin yanýnda, tefsir gibi diðer Ýslâmî ilimler de okutulmuþtur. Vakfiyesine göre on odalý inþâ edilmiþtir. Yatýlý eðitim yapýlan okulda öðrenciler, odalarda kalmaktadýrlar. Daha sonra “medrese” olarak isimlendirilen bu müessese, zamanla birçok defa tamîrât geçirerek günümüze kadar gelebilmiþtir. 1914 yýlýnda hâlen öðretime devam edilen Medrese’nin üçü hariçten yirmi dokuz talebesi vardý.

Çeþme ve Sebil

            Dâru’l-Kurrâ’nýn (Câmi) Peykhâne Sokaðý’na bakan yüzündeki çeþme, klâsik tarzda mermerden yapýlmýþtýr. Sivri kemerinin üstünde 1661 tarihli kitâbesinde “Sâhibü’l-hayrât sadr-ý esbak merhum Köprili Mehmed Paþa” ibâresi yazýlýdýr. Mehmet Paþa Külliyesi’nin bir parçasý olarak inþâ edilen Sebîl, Çemberlitaþ Hamamý’nýn karþýsýnda Türbe’nin önünde ve sokak ortasýndaydý.

 
Türbe
            Bugünkü Türbe’yi Köprülü Mehmet Paþa yaptýrmamýþtýr. Zîrâ 1661 tarihli vakfiyede, Türbe için tayin edilen görevliler ve ihtiyaçlar için ayrýlan tahsîsâttan, Türbe’nin yapý biçimine bir parça da olsa ulaþabilmekteyiz. Köprülü’nün yaptýrdýðý türbe, 1755 Ýstanbul yangýnýnda hasar görmüþ bu sýralarda yenilenmiþ olabilir.  Ayvansarayî’nin yaptýðý tespite
göre, Türbe’nin tarîhi mescid kapýsýnda yazýlýdýr: 1631.

                                      KÖPRÜLÜ FAZIL AHMED PAÞA (ö.1676)

            1635-36 yýlýnda Amasya’nýn Köprü (Vezirköprü) kasabasýnda doðdu. Köprülü Mehmed Paþa’nýn oðludur. On altý yaþýndan itibaren Ahmed Paþa, Kasým Paþa, Sahn-ý Semân ve Sultan Selim medreselerinde “paþazade” unvanýyla müderrislik yaptý...Daha sonra Halep beylerbeyiliðine tayin edilen Ahmed Paþa, henüz görevinin baþýna geçmeden merkeze çaðrýlarak Ýstanbul kaymakamlýðýna getirildi. Ancak iki ay kadar sonra babasýnýn rahatsýzlanmasý üzerine Edirne’ye gitti ve önce sadâret kaymakamý oldu, babasýnýn vefatý üzerine de vezîriâzamlýða tayin edildi. (1 Kasým 1661)    

            Babasýndan iç meseleleri önemli ölçüde halledilmiþ bir ülke devralan Ahmed Paþa, on beþ yýl süren sadrazamlýðý döneminde daha ziyade dýþ meselelerle meþgul oldu. Bir süre sonra Ýstanbul’a gelen Ahmed Paþa’nýn saðlýk durumu iyice aðýrlaþtý; hatta divan toplantýlarýna baþkanlýk edemez hale geldi. Ýstanbul’dan Silivri’ye kadar deniz yoluyla, oradan de kara yoluyla Edirne’ye giderken Çorlu-Karýþtýran arasýndaki Karasinit köyü civarýnda bulunan Karabiber Çiftliði’nde 3 Kasým 1676 gecesi vefat etti.

            Dönemin þairleri tarafýndan zafer ve fetihleriyle ölümüne tarihler düþürülen Ahmed Paþa’nýn 1000 kese akçesi Ýç Hazine’ye alýnmýþtýr. 

            Aralýksýz on beþ yýldan fazla sadâret makamýnda kalan Köprülüzâde Ahmed Paþa bu sürenin yaklaþýk dokuz yýlýný cephelerde geçirmiþ ve genellikle baþarýlý olmuþtur. Yerli ve yabancý tarihçiler tarafýndan itidalli, müsamahakâr, sabýrlý, azimli, ileri görüþlü; ilmin ve alimlerin, sanatýn ve sanatçýlarýn hamisi; babasýnýn aksine yumuþak kalpli, dindar, adil, rüþvet düþmaný, zeki, cömert, istiþareye önem veren ve en yaygýn olarak da kendisine lakap olarak verilen “fâzýl” bir kiþi olarak anýlýr. Özellikle fýkýh ve felsefe alanýnda derin bilgisi olduðu da belirtilir. Ýcâzetli bir hattat olduðundan da söz edilen Ahmed Paþa babasýnýn vasiyeti üzerine Anadolu’daki vakýflar, Rumeli’de yarým kalmýþ içtimaî ve dini müesseselerle Ýstanbul Çemberlitaþ’taki tesisleri tamamlamýþtýr. Ýpþir Mustafa Paþa ve hanýmý Ayþe Sultan’dan intikal eden Çemberlitaþ’taki konaðýnýn yanýnda yaptýrdýðý kütüphanesine deðerli kitaplar vakfetmiþtir. Uyvar’da, Kandiye’de ve Kamaniçe’de camileri ve vakýflarý, Ýzmir’de inþasý sonradan tamamlanmýþ bir haný vardýr. Kandiye’deki camisinde de bir kütüphane tesis eden Ahmed Paþa’nýn her seferi için müstakil eserler yazýlmýþtýr. DÝA)

                     MERZÝFONLU KARA MUSTAFA PAÞA (ö.1683)

            (Kara Mustafa Paþa Köprülü ailesinin bir ferdi deðildir. Ancak Köprülü Mehmed Paþa’nýn himayesinde yetiþtiði ve ayný geleneði temsil ettiðini düþündüðüm için buraya aldým.)

            1634-35 yýlýnda Merzifon’un Marýnca (bugünkü Karamustafapaþa) köyünde doðdu. Babasý Oruç Bey adýnda bir timarlý sipahidir. Babasýnýn þehid düþmesi üzerine dört yaþýnda yetim kalýnca o sýrada Amasya sancak beyi bulunan ve babasýnýn dostlarýndan olan Köprülü Mehmed Bey’in (Paþa) himayesinde onun oðullarýyla birlikte iyi bir medrese tahsili alarak yetiþti. Fâzýl Ahmed Paþa’nýn hastalýðý süresince ona vekalet etti. Ölümü üzerine de 5 Kasým 1676’da sadrazam oldu.

            Kara Mustafa Paþa’nýn sadrazamlýðý döneminin asýl önemli hadisesi Osmanlý Devleti tarihi için bir dönüm noktasý olan Viyana Kuþatmasýdýr. 25 Aralýk 1683 tarihinde idam edilen Mustafa Paþa’nýn vücudu Belgrad’da bulunan sarayýn karþýsýndaki caminin avlusuna, bir baþka rivayete göre ise sur haricine defnedilmiþ ve baþý yahut yüzülen kafa derisi Edirne’ye getirilmiþ, bir süre sonra da buradaki Saruca Paþa Camii haziresine gömülmüþtür. Yerli ve yabancý araþtýrmacý ve yazarlarýn hakkýnda çok sayýda çalýþma yaptýðý, roman, piyes ve operaya konu olan Mustafa Paþa çaðdaþ gözlemciler tarafýndan bedenen güçlü, kaba görünümlü, soðuk kanlý ve maðrur görünüþlü biri olarak nitelenir. Batý’da “Kara”, Türkiye’de “Merzifonlu”, öldürülmesinden sonra ise “Maktul” sýfatlarýyla anýlan Mustafa Paþa çeþitli kaynaklarda zeki, vakur, cesur, yetenekli bir asker, iyi ahlâklý fakat çok maðrur, inatçý, ikbal ve þöhrete düþkün biri olarak nakledilir. Kamaniçe, Çorum, Tokat, Ýzmir ve Halep’te vakýflar kuran Kara Mustafa Paþa hakkýnda himayesinde bulunan Abdülbâki Arif Efendi tarafýndan yazýlmýþ kasideler vardýr.

            Ýstanbul Çarþýkapý’da Divanyolu caddesi üzerinde inþasýn baþlattýðý medrese, mescid, kütüphane, türbe ve sebilden oluþan külliyesi oðlu Ali Paþa tarafýndan tamamlanmýþtýr. Ayrýca yine Ýstanbul Hocapaþa’da bir mescidi ve haný, Galata’da (Karaköy) camisi, Kazlýçeþme civarýnda mescidi ve çeþmesi, Süleymaniye’de çeþmesi, Topkapý surlarý dýþýnda köþkü ve bahçesi; Eyüp sahilinde yalýsý ve bahçesi, Boðaziçi Kuruçeþme’de sayfiyesi vardýr. Ýstanbul dýþýnda memleketi Merzifon’da cami, kütüphane, sýbyan mektebi, han, hamam ve bedesten; Cidde’de han, hamam, cami; Kayseri Ýncesu’da cami, medrese, kütüphane, hamam ve kervansaray, Edirne’de saray ve çeþmeler yaptýrmýþtýr.

            Katlinden sonra 2500 kese nakit parasý ile 2000 keselik mücevheratý müsadere edilmiþ, ayrýca Belgrad’daki 491 kese tutan serveti asker maaþý ve sefer giderleri olmak üzere yeni serdar Bekrî Mustafa Paþa’ya verilmiþtir. (DÝA)

                            KÖPRÜLÜ FAZIL MUSTAFA PAÞA ö.1691)

            1637 yýlýnda Amasya’nýn Köprü (Vezirköprü) kazasýnda doðdu. Köprülü Mehmed Paþa’nýn oðludur. Dört yaþýnda iken babasýyla birlikte Ýstanbul’a gitti. Aðabeyi Fâzýl Ahmed Paþa gibi medrese eðitimi gördü ve özel hocalardan ders aldý.                                                                                                  

            Merzifonlu Kara Mustafa Paþa’nýn katlinden sonra merkeze çaðrýlarak Kubbealtý’nda üçüncü vezirliðe getirildi.(Mayýs 1683) Çok geçmeden de yeni vezîriâzam Kara Ýbrâhim Paþa’nýn Köprülü ailesine karþý kininin, padiþahýn da Köprülüler’e kýrgýnlýðýnýn etkisiyle emekliye ayrýldý. Fakat emekliliði uzun sürmedi. 1685 yýlý sonlarýnda Sakýz, birkaç ay sonra Çanakkale Boðazý muhafýzlýðýna tayin edildi. Eylül 1687’de kapýkulu askerlerinin isyaný üzerine Ýstanbul’a çaðrýlarak ikinci vezirlikle rikâb-ý hümâyun kaymakamlýðýna getirildi ve isyanýn bastýrýlmasýyla görevlendirildi. Ýsyanýn büyümesi üzerine IV. Mehmed’in tahttan indirilip yerine II. Süleyman’ýn getirilmesinde önemli rol oynadý. Ancak, Köprülüler’e karþý öfkeli olan yeniçeriler tarafýndan cülus bahþiþine karþý olduðu ve zorbalarý cezalandýracaðý gibi gerekçelerle tehdit edilince Þubat 1688’de Seddülbahir muhafýzlýðýna getirilip Ýstanbul’dan uzaklaþtýrýldý.

Bu görevinde kýsa bir müddet kalan Mustafa Paþa, merkezde ortalýðýn yatýþmasýnýn ardýndan Mart 1688’de Hanya muhafýzlýðýna tayin edildi. Birkaç ay sonra Kandiye, ayný yýlýn sonlarýnda ikinci defa Sakýz muhafýzý oldu. Bu sýrada Avrupa cephesinde Osmanlý kuvvetlerinin maðlubiyetleri, Avusturya ordusunun Balkanlar’a kadar inip Üsküp’e ulaþmasý, Mora, Arnavutluk ve Sýrbistan isyanlarýyla baþ edilememesi üzerine baþlayan yeni bir sadrazam arayýþý, Þeyhülislâm Debbaðzâde Mehmed Efendi’nin de tavsiyesiyle Köprülüzâde Mustafa Paþa’ya sadâret yolunu açtý. (25 Ekim 1689) 8 Kasým 1689’da Edirne’ye gelerek mührü alan Mustafa Paþa öncelikle iç meseleleri ele aldý.

19 Aðustos 1691’de ikindi vakti baþlayan savaþta merkeze hücum eden Avusturya kuvvetlerine karþý askeri cesaretlendirmek için öne çýkan Mustafa Paþa bir kurþun isabetiyle þehid düþtü, bütün aramalara raðmen Mustafa Paþa’nýn naaþý bulunamadý.

            Kaynaklara göre az konuþan, açýk sözlü, dürüst, samimi, basiretli, cesur ve dindar bir kiþi olan Mustafa Paþa devletin ihtiyaç duyduðu ýslahatýn gerekliliðine inanmýþ, bu alanda önemli giriþimlerde bulunmuþ bir devlet adamý özelliði taþýr.

Ýki yýlý bile doldurmayan (1 yýl 10 ay) veziriazamlýðý dönemine oldukça önemli icraatlarý sýðdýrmýþ, kubbe vezirlerinin sayýsýný sýnýrlandýrmak gibi merkezî sistemdeki reformlarý yanýnda taþrada il idaresinde de yeni uygulamalara giriþerek kadýlarla nâiblerin hükümlerini ve muhakemelerini kontrol edip suistimale engel olmak, âyan ve halk arasýnda ahenk kurmak düþüncesiyle her beldede merkezdeki Dîvân-ý Hümâyun’a benzer âyan meclisleri oluþturmuþtur.

Köprülüzâde Mustafa Paþa’nýn bir baþka özelliði ilmî faaliyetlerde bulunmasý, alimleri himaye etmesiydi. Hatta hadis ve lugat dallarýnda “imâmü’l-hadîs” unvanýyla, devrinin ulemasýna Ýstanbul’da Vefa’daki kütüphanesinde ders verecek kadar ihtisas sahibi olduðu kaynaklarda belirtilir. Bu özellikleri sebebiyle aðabeyi gibi “Fâzýl” sýfatýyla anýlan Mustafa Paþa icraatlarýnda babasýnýn sert politikasýný izlememiþ, dýþ politikadaki geliþmeleri yakýndan takip etmiþtir. Ýstanbul’da Akbýyýk Camii meydanýnda bir zâviye yaptýrdýðý, aðabeyinin kurduðu kütüphanenin vakfiyesini tamamlattýðý bilinmektedir.

                KÖPRÜLÜZADE NUMAN PAÞA ö.1719)

            1675 yýlý civarýnda Ýstanbul’da doðdu. Fâzýl Mustafa Paþa’nýn oðludur. Ýyi bir medrese eðitimi gördü, 1691’de babasýnýn ölümünden sonra Köprülü evkafýnýn mütevellisi oldu. Dönemin sadrazamý Çorlulu Ali Paþa tarafýndan en tehlikeli rakip görüldüðünden bir an evvel baþþehirden uzaklaþtýrýlmak istenirken 16 Haziran 1710 tarihinde onun yerine sadrazamlýða tayin edildi. 6 Þubat 1719 tarihinde humma hastalýðýndan Girit’te vefat etti; amcasý Fâzýl Ahmed Paþa’nýn Kandiye’deki camisinin avlusuna gömüldü. Büyük oðlu Hâfýz Ahmed Paþa (ö. 1769) çeþitli yerlerde valilik yapmýþ ve atalarýnýn kurduðu kütüphaneyi, vakfettiði deðerli kitaplarla zenginleþtirmiþtir.

            Görevleri dolayýsýyla devletçe kendisine verilmiþ olan has gelirlerini almaz, bütün masraflarýný babasýndan kalan mülklerin gelirinden karþýlardý.(DÝA)

      KÖPRÜLÜZADE EL-HAC HAFIZ AHMET PAÞA (ö.1769)

Köprülü el-Hac Ahmet Paþa, Köprülü Numan Paþa’nýn oðludur. Dönemin ünlü hocalarýnýn yanýnda iyi eðitim görmüþ ve hatta hüsnü hat alanýnda icazetname almýþtýr. 1730’da kapýcýlar kethüdasý, 1731’de kubbe veziri, 1733’de Vidin muhafýzý ve 1738’de de Rumeli valiliði ile Sofya’ya gönderilmiþtir. 1740’da Selanik valisi, 1744’te Kandiye, 1746’da ek olarak Girit, Yanya, 1748’de Eðriboz, 1751’de Belgrad, 1752’de Bosna ve 1764’te Halep valiliklerinde bulunduktan sonra 1768 tarihinde Mýsýr valisi olmuþ ve bu görevi yürüttüðü sýrada 1769’da Mýsýr’da vefat etmiþtir.

Akýllý, fazýl, olgun ve cesur bir kiþiliðe sahip olan el-Hac Ahmet Paþa, özellikle sülüs ve nesih yazýda icazet sahibi, alimleri himaye eden bir kiþi olmasýnýn yanýnda Köprülü Fazýl Ahmet Paþa tarafýndan Ýstanbul’da oluþturulan kütüphaneye de birçok kitap baðýþlayarak bununla ilgili bir de vakfiye tanzim ettirdiði bilinmektedir. Köprülü aile tarihini de Ahmet Paþa yazdýrmýþtýr.

            Köprülüzade El-Hac Hafýz Ahmet Paþa, ailenin büyük çapta imar faaliyetlerinde bulunan son üyesidir. Köprülü Yazma Eserler Kütüphanesi’nde Hafýz Ahmet Paþa’ya ait beþ adet vakfiye bulunmaktadýr.

1744 tarihli vakfiye, Paþanýn Girit-Kandiye’de babasý Numan  Paþa’nýn mezarý üzerine inþa ettirmiþ olduðu türbeyi ve türbede bulunan görevlileri,

1758 tarihli vakfiye Kandiye’de Paþa tarafýndan tesis ettirilen sebilhane, mektep ve mektepte oluþturulan kütüphaneyi,

1754 tarihli vakfiye Fazýl Ahmet Paþa tarafýndan Belgrad’da yaptýrýlan Darü’l-kurra’nýn onarýmý ve sonrasýnda vakýfta görev alacak kiþileri ve ücretlerini,

1757 tarihli vakfiye Paþa’nýn Ýstanbul’da büyük amcasý Köprülü Fazýl Ahmet Paþa tarafýndan yaptýrýlmýþ olan kütüphaneye vakfettiði kitaplarý ve kütüphane görevlilerinin ücretlerini,

1766 tarihli vakfiye ise Köprülüzade el-Hac Hafýz Ahmet Paþa’nýn Rumeli valiliði esnasýnda Paþa Sancaðý’nda Köprülü ve Pirlepe Kazalarýnýn ahalilerinin rahat etmeleri için Devetaþý isimli derbent’te yaptýrmýþ olduðu han ile Köprülü Kasabasý’nda inþa ettirmiþ olduðu mescit ve mektebi havidir.

            En son vakfiye ise 1800 tarihli olup kýzý Aliye Haným tarafýndan Üsküdar Nakkaþ Paþa yalýsýyla ilgi vakfiyedir. 1800 tarihli vakfiyeyle ilgili doktora çalýþmasý yapan Murat Sayýn’ýn tespitlerine göre Vakfiye kaydýný yaptýran Aliye Haným’ýn ismi ilk vakfiye de geçmemektedir. Vakfiyenin kaydýnýn kabulü ile Aliye Haným ayný zamanda muris olarak tevliyet hakkýný elde etmiþ olmaktadýr. Bütün vakfiyelerde tevliyet bölümü mutlaka bulunur. Mütevelli vakýf idarecisi olup yaptýðý iþ karþýlýðý ücret almaktadýr. Vakýf sahipleri tevliyet genellikle saðlýklarýnda kendi üzerlerinde vefatlarýndan sonra ise erkek veya koz evlatlarý ve nesillerine býrakýrlar. Vakýfýn nesli kesilirse tevliyet hakký ya bir akrabaya veya mahkemenin karar vereceði bir kiþiye intikal eder.   

            Köprülüzade el-Hac Hafýz Ahmet Paþa 21 Mayýs 1737 tarihinde kurduðu vakfýn her hangi bir yerde kaydý olmadýðý için kýzý Aliye Hamýn tarafýndan 21 Þubat 1800 tarihinde Anadolu Muhabesebine kaydý yaptýrýlmýþtýr.

            Vakfiyeye göre Köprülüzade el-Hac Hafýz Ahmet Paþa Üsküdar-Kuzguncuk’ta sahibi olduðu Nakkaþ Paþa Yalýsý olarak tanýnan emlakini ve yakýnlardaki bahçesini vakfetmiþti.  

            Muhtemelen 7 Temmuz 1872 yýlýndaki büyük yangýnda yanmýþ ve ortadan kalkmýþ olan Nakkaþ Paþa Yalýsý’nda 21 oda, (7’si normal oda, 4’ü fevkani oda, 2’si kahve odasý, 2’si kebir (büyük) oda, 2’si saðir (küçük) oda, 1’i külhan odasý, 1’i Çinili-fýskiyeli oda, 1’i mabeyn odasý, 1’i hazine odasý) birisi büyük 2 köþk, 3 Divanhane, 4 Su kuyusu, 3 Su havuzu,10 kenif,1 yalý, 4 bahçe, 1 abdesthane, 2 Asma kameriye, 2 kayýkhane, 1 baklava fýrýný, 1 suffe, 1 kayýk limaný ve 1 avlusu bulunmaktaydý.

Vakfiyeye göre Köprülüzade el-Hac Hafýz Ahmet Paþa mevkuf (gelir getirici vakýf mülkü)tan elde edilecek gelirin bir kýsmýný Medine fukaralarýna ve Paþa ile I. Mahmut’un annesi Saliha Sultan tarafýndan 1732 yýlýnda yaptýrýlan çeþme görevlisine vakfetmiþti. Hafýz Ahmet Paþa masraflardan artan paranýn ise mütevelliye verilmesini þart koþmuþtu.

ZfWT Vol. 8 No. 3 (2016)  “Zeitschrift für die Welt der Türken / Journal of World of Turks (Türklerin Dünyasý Dergisi) “Almanya’da yayýmlanan Türklük bilimi / Türkoloji  dergisi. KÖPRÜLÜZADE EL-HAC HAFIZ AHMET PAÞA’NIN H. 1150 / M. 1737 TARÝHLÝ VAKFÝYESÝ Murat SAYIN Doktora Öðrencisi, Kahramanmaraþ Sütçü Ýmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalý - Kahramanmaraþ     

                           AMCAZADE HÜSEYÝN PAÞA  (ö.1702)

         Köprülü Mehmed Paþa’nýn küçük kardeþi Hasan Aða’nýn oðludur.  1696 Eylülünde Belgrad muhafýzlýðýna getirildi. Avusturya’ya karþý yapýlacak askeri harekat dolayýsýyla Belgrad’da toplanan meþveret meclisinde ileri sürdüðü fikirler kabul görmedi; ancak Osmanlý ordusunun Zenta’da yenilmesi ve Sadrazam Elmas Mehmed Paþa’nýn þehid edilmesi üzerine, görüþlerinin haklý ve isabetli olduðu anlaþýlarak 13 Eylül 1697’de sadrazamlýða getirilmesine karar verildi.

            7 Eylül’de mühr-i hümayunu padiþahtan teslim alan Amcazade, derhal icraata baþlayarak öncelikle barýþýn saðlanmasýna çalýþtý. Ancak bu icraatlarý sýrasýnda II. Mustafa’nýn hocasý Þeyhülislâm Feyzullah Efendi ile aralarý açýldý ve onun baskýlarýna dayanamayarak hastalýðýný ileri sürüp birkaç defa sadrazamlýktan affýný rica etti. Bazý yakýnlarýnýn azli ve katli hadiseleri rahatsýzlýðýný arttýrýnca, nihayet 4 Eylül 1702’de sadâret mührünü padiþaha göndererek istifa eden ve Kumburgaz’daki çiftliðine çekilen Hüseyin Paþa, on beþ gün kadar süren hastalýktan sonra 22 Eylül 1702’de burada öldü. Cenazesi Ýstanbul’a getirilerek Saraçhane karþýsýnda inþa ettirdiði külliye içindeki türbesine defnedildi.

            Memleketin içinde bulunduðu durumdan haberdar, tedbirli, ileri görüþlü, zamanýna göre ýslahatçý bir devlet adamý olan Amcazade Hüseyin Paþa, Mevlevî tarikatýna mensuptu. Hayratý arasýnda bilhassa Saraçhane’deki medrese, mescid, mektep, kütüphane ve sebili bulunan külliyesi anýlmaya deðer. Ayrýca Ýstanbul ve Edirne’de çeþmeler, Medine’de Bâbüssagīr yakýnýnda bir sebil yaptýrmýþ, devrinin ilim adamlarýný korumuþtur.

                    Amcazade Hüseyin Paþa’nýn sadareti zamanýnda (1697- 1702) dershane-mescid, kütüphane, sýbyan mektebi, on altý medrese hücresi ve sebilden ibaret olarak 2580 m2’lik bir alana inþa edilmiþ ve kýrk yýl kadar sonra bunlara bir de çeþme eklenmiþtir. 1700 tarihli vakfiyesinden, külliyenin daha çok kýraat ve tecvid öðretimi yapmak amacýyla kurulduðu anlaþýlmaktadýr. Külliye halen Vakýflar Türk Ýnþaat ve Sanat Eserleri Müzesi olarak kullanýlmakta, kütüphanesindeki kitaplar da Amcazade Hüseyin Paþa Kütüphanesi adý altýnda Süleymaniye Kütüphanesi’nde muhafaza edilmektedir.

AMCA HASAN AÐA VAKFI (KÖPRÜLÜ AÝLESÝ)

            Bünyesinde Kozluca Camii, Kara Hüseyin Köyü camii, medrese, mektep ve çeþme, akar olarak dükkanlar, han, hamam, Varna’daki Debbaðhane, Rusçuk ve Devne’deki deðirmenlerin vakfiyesine kayýtlý bulunduðu, kardeþi Hasan aða tarafýndan kurulan Amca Hasan Aða vakfýnýn ilginç bir özelliði vakfiyesinin XVIII yüzyýldan itibaren kayýp olmasýdýr. Vakfiyesi kayýp olan Amca Hasan Aða vakfýyla alakalý bir çalýþmasý olan Murat YILDIZ muhakkak ki uzun ve yorucu bir çalýþmanýn ardýndan vakýf hakkýnda bilgiler vermektedir.

            Kaynaklarda hakkýnda yeterli bilgi bulunmayan Amca Hasan Aða, Sadrazam Köprülü Mehmed Paþa’nýn küçük kardeþi ve Veziriazam Amcazade Hüseyin Paþa’nýn babasýdýr. Dönemlerine damgasýný vuran sadrazamlardan birinin kardeþi, birinin babasý, Köprülü Fazýl Ahmed Paþa ve Köprülü Fazýl Mustafa Paþa’nýn amcasýdýr ve muhtemelen Osmanlý taþra bürokrasisinde görevli bir memurdur. Amca Hasan Aða’nýn, kaynaklarda hacý, sofu gibi unvanlarla anýlmýþ ve birçok hayýr kurumu vakfetmiþ olmasý, onun dindar birisi olduðuna iþaret eder.

            Þer’î vakýflar da denilen hayri vakýflar, hiçbir kýsýtlamaya tabi tutulmaksýzýn doðrudan doðruya hayri eser ve amaçlara tahsis edilmiþtir. Amca Hasan Aða Vakfý amaç bakýmýndan hayri bir vakýftýr.(medrese, cami, mescit, mektep, imaret, zaviye, kütüphane, misafirhane, köprü, hastane, çeþme, sebil, makber gibi kendisinden aynýyla faydalanýlan vakýf kurumlarýndan meydana gelirdi)

Murat Yýldýz’ýn tespitlerine göre vakfýn ayakta kalan ve günümüzde iþlevini yerine getirmeye devam eden tek kurumu Kozluca’daki bu camidir. Gerek okul, gerekse lojmanlar 1960’lý yýllara kadar amacýna uygun olarak kullanýlmýþtýr. Caminin doðu tarafýnda çeþme ve hazire bulunur. Vakýf bünyesinde ücret karþýlýðý çalýþan sayýsý sabit olmamakla beraber 16 ile 32 kiþi arasýnda deðiþmiþtir.

Amca Hasan Aða Vakfý, hem menkul(nakit)hem de gayri menkul vakýfdýr. Hasan Aða vakfýna pek çok gayri menkul satýn alýp baðýþladýðý gibi, vakfettiði 1700 kuruþluk nakit paranýn nemasýný da baðýþlayarak vakfýn zaman içinde gelirsiz kalmasýný önlemeye çalýþmýþ ve bunda da muvaffak olmuþtur.