EYYÜBÝLER DÖNEMÝ

1171-1462 tarihi arasýnda Ortadoðu, Mýsýr, Hicaz, Yemen ve Kuzey Afrika’da hüküm süren ve Türk kabul edilen Eyyübi devletin kurucusu Selahaddin Eyyübi’dir. Kendisi de Sunni inanca sahip olan Selahaddin Eyyübi’nin ilk icraatý Mýsýr Naibliði ve vezirlik döneminde etkinliklerini azalttýðý Fatými devletine son vemek ilk icraatý olmuþtur.  

Sultan Selahaddîn Eyyûbî’nin Fatýmî devletini ortadan kaldýrmasýnýn hemen ardýndan Þam diyarý, ilmi ve dinî açýdan toplumsal cihadî hareketin ciddi bir geliþim göstermesine þahitlik etti. Nitekim Þam Ýslâmî ilmin kalbi konumuna geldi. Eyyûbîlerin ileri gelenleri, kadýnlarý ve erkekleri vakýf müesseselerinin inþa edilmesinde adeta rekabete girdiler. Öyle ki o dönem Þam’ý ziyaret eden Ýbni Cübeyr durumu “Neredeyse ülkenin tamamýný vakýflar kapsamaktadýr.” sözüyle ifade etmiþtir.

Siyasi olarak güçlerini pekiþtirmek için baðlýlarýndan kültürlü seçkin bir sýnýf oluþturmak için çalýþan Eyyübiler, vakfýn, cihat, ilim ve amelinde Müslüman bireyin yansýttýðý þefkatli bir toplum yetiþtirdiðini gördükleri için vakýflaþmaya büyük önem vermiþlerdir.

Vakýf kuruluþ ve çalýþmasýnda kadýnlar için dini bir kýsýtlamanýn olmamasý Müslüman hanýmlarýn vakfa yaklaþýmýný pozitif yönde etkilemiþtir.

Eyyübi hatunlarý bilhassa sonsuz baðýþlarýyla eðitim kurumlarýnýn inþa edilmesine katký saðladýlar. Eyyübiler döneminde kadýn vakýflarýnda aslan payýný hem baþkent hem de cihat merkezi olmasý sebebiyle Þam (Dýmaþk) almýþtýr. Hanedan kadýnlarýndan baþlamak üzere Vakýf kadýnlarýný örneklememiz gerekirse:

Ýsmetuddîn Hatun;

Ýbni Tolun’un kadýnlarýn en iyisi olarak andýðý Selâhaddîn’in hanýmý. Mütedeyyinliði, hayýr ve hasenatýyla tanýnan bir hanýmdýr. Hatun, Dýmaþk’ta Hacerü’z-zeheb mahallesinde Hanefîler için el-Hatuniyye el-Cevvâniyye Medresesini ve Babu’n-nâsýr’ýn dýþýnda el-Hatuniyye Hanikâhýný yaptýrmýþtýr. Sýbt, (Hatun’un medrese ve hanikahý yaptýrdýðýný kaydediyor. Diðer müellifler ise sadece vakfettiðini söylüyor H.581/M.1185-1186 yýlýnda vefat eden Hatun, Dýmaþk’taki Kasyon Daðý eteðindeki türbesine defnedilmiþtir.        

Sittu Þam Zümrüd Hatun:

Selahaddin Eyyûbî’nin kýz kardeþi, önemli Eyyübi komutanlarýndan Laçin’iþ eþidir. Zümrüt Hatun Dýmaþk’ta el- Berrâniyye (Burraniyye-eþ Þamiyye)  Medresesini, vakfettiði yaklaþýk 300 dönümlük arazi üzerine yaptýrmýþ ve bu kurumun iþlevlerini tam olarak yerine getirmesi için pek çok þey baðýþlamýþtýr. Kaynaklarda üstün meziyetleriyle kendisinden söz edilen Hatun, dindarlýðý, cömertliði ve hayýrsever kiþiliðiyle bilinirdi. Evinde ihtiyaç sahiplerine ilaçlar, yiyecekler ve içecekler daðýtýlýrdý.  

Rabîa Hatun:

Selahaddin Eyyûbî’nin kardeþidir. 50 yýllýk evliliðinin eþi Erbil Emiri Gökbörünün ölümüyle sonlanmasýnýn ardýndan Dýmaþk’a gelen Rabia Hatun burada bir hanikâh, mülkiyetindeki Cübbe Asal köyünü (bahçe ve deðirmen) vakfettiði ve medreseye 2, öðretmene 1, öðrencilere ise 0/5 dirhem yevmiye tahsis ettiði el-Sâhibiyye/es-Sâhibe medresesini yaptýrarak Hanbelîlere vakfeden Hatun 1245-1246 yýlýnda yaklaþýk seksen yaþýnda vefat etmiþ ve kendi medresesine defnedilmiþtir.

Kutlukýz Hatun:

Selahaddin Eyyûbî’nin kardeþi Þehinþah’ýn (ö.1149) eþidir. Bu evlilikten Baalbek hâkimi Ferruhþah ve Azra Hatun doðmuþtur. Kutlukýz, Þehinþah’tan sonra Hâcib Mubârek’le evlenmiþ ve ondan Safed emiri Saadeddin ile Dýmaþk þahnesi Memdûd’u dünyaya getirmiþtir. Kutlukýz, Dýmaþk’da kendisine nispet edilen bir hanikâh ve oðlu Ferruhþah’ýn ölümü üzerine

Dýmaþk’ta onun adýna Ferruhþahiyye Medresesini yaptýrmýþtýr.

Fatma Hatun:

Selahaddin Eyyûbî’nin oðlu el-Muhsin Ahmed’in kýzýdýr. Dönemin bazý alimlerinden icazetli olarak hadis rivayet etmiþtir. H. 597/M.1200-1201 yýlýnda doðan Hatun, Haleb’e baðlý Buza’da H.681/M.1282-1283 yýlýnda vefat etmiþtir

Azra Hatun:

Kutlukýz’la Þehinþah’ýn kýzýdýr. Hatun, Dýmaþk’ta bir rýbat ve Babu’n- nâsýr’da kendi adýyla anýlan Azraviyye Medresesini yaptýrmýþtýr. 1196-1197 yýlýnda ölen Hatun kendi medresesindeki türbeye defnedilmiþtir.

Zehra ve Bâbâ Hatunlar:

Zehra Hatun, el-Âdil’in kýzýdýr. Hatun, Dýmaþk’ta elÂdiliyye es-Sugra Medresesini yaptýrmýþtýr. Bâbâ Hatun ise Esededdin Þirkuh’un kýzýdýr. Hatun, H.655/M.1257-1258 yýlýnda bu medreseye pek çok þey vakfetmiþtir.

Þeceretü’d-dürr:

Es-Sâlih Necmeddin Eyyûb’un önce cariyesi daha sonra da eþidir. Aslen Türk idi. Es-Sâlih, Dimyat önlerinde öldüðü (H.647/1249-1250) esnada Böylece o, Mýsýr tahtýna hükümdar olarak geçerken Mýsýr’da Eyyûbî hâkimiyeti son bulmuþ oldu. Hatun, Kahire’de kendi adýyla anýlan caminin yanýndaki türbeye defnedildi. Þeceretü’d-dürr, iyi bir idareci, dindar ve hayýr sever idi. Hac dolayýsýyla Surre Alaylarýnýn tertibi ve Kabe örtüsü gönderme adetini ilk defa Þeceretü’d-dürr icra etmiþti. Kendisi okuma yazma bilirdi.

Munise Hatun:

El-Muzaffer Mahmud’la Gâziye Hatun’un kýzýdýr. Hatun, ünlü Tarihçi Ebu’l Fidâ’nýn da halasýdýr. H.633/M.1235-1236 yýlýnda Hama’da doðmuþtur. Kendisi, verdiði sadakalarla meþhurdu. O, Hama’daki el-Hatuniyye Medresesine çok büyük baðýþlar yapmýþtý.

Ahþâ Hatun:

Nuaymî’ye göre Ahþâ Hatun, Mardin Artuklu hükümdarý Kutbeddin’in kýzýdýr. Ýbn Taðribirdi’ye göre ise en-Nâsýr Artuk’un kardeþidir. Hatun, el-Âdil’in oðlu el-Muazzam Ýsa ile evlenmiþtir. Hatun, Kasyon’daki Cisru’lebyad’ýn yakýnlarýnda Nuaymî’nin Mardâniyye adýyla kaydettiði medrese ile türbeyi yaptýrmýþtýr ö.1213-1214). Eþinin ölümünden sonra Dýmaþk’dan ayrýlarak babasýnýn yanýna Mardin’e giden Hatun burada vefat etmiþtir.

Hadîce Hatun:

El-Muazzam Þerefeddin Ýsa’nýn kýzýdýr. H.654/M.1256-1257 yýlýnda Dýmaþk’ta el-Murþidiyye Medresesini yaptýrmýþtýr. Ýbn Þeddâd, Hatun’un adýný vermeden medresenin Þerefeddin Ýsa’nýn kýzý tarafýndan inþa edildiðini kaydeder. Medresenin kapýsýnýn üstünde ise el-Muazzam Þerefeddin Ýsa’nýn kýzý Hadîce Hatun tarafýndan H. 650/M.1252-1253 yýlýnda vakfedildiði yazýlýdýr.

Dâru’l-kutbiye:

Ebu’l Fidâ ve Zehebî’ye göre el-Âdil’in oðlu el-Mufaddal Kutbeddin’nin kýzýdýr. Ýbn Kesîr’e göre ise el-Âdil’in kýzýdýr. Kendisi, Munise, Dâru’lkutbiye ve Dâru Ýkbâl olarak bilinir. H.603/M.1206-1207 yýlýnda doðmuþtur. Dönemin bazý alimlerinden icazet alarak hadis rivayet etmiþtir. Hatun, 1293-1294 yýlýnda Kahire’de vefat etmiþ ve Bâbu’z-zuveyle’de defnedilmiþtir.

Türkan Hatun:

Atabeg ailesinden Atabeg Ýzzeddin Mesud’un kýzýdýr. El-Âdil’in oðlu el-Eþref Musa ile evlenmiþtir. Kasyon’da medrese ve türbe yaptýrmýþtýr. 1242-1243 yýlýnda vefat eden Hatun kendi türbesine defnedilmiþtir.

Ailenin kadýn üyeleri hayýr yapmayý vazife edinmiþ yüksek ahlaký haiz kiþilerdir. Yaptýrdýklarý medreseler ve rýbatlarla adlarýný ölümsüzleþtirmiþlerdir. Hatunlarýn bu türden faaliyetleri bilime ve eðitime verdikleri önemi göstermesi bakýmýndan mühimdir. Onlardan bir kaçýnýn hadis ilmiyle ilgilenmeleri de bunu destekler mahiyettedir. Hatunlarla ilgili dikkat çeken diðer bir husus da onlardan bir kaçýnýn ülke idaresi gibi önemli bir görevi üstlenmeleridir. Dayfe ve Gâziye iyi bir hükümdarýn vasýflarýna sahip olup ülkelerini en iyi þekilde yönetmiþtir. Mýsýr’da son Eyyûbî hükümdarýnýn ölümünden sonra Memlûk Devleti’nin kurucusu olarak tahta geçen Þeceretü’d-dürr, kýsa bir süre yönetimi fiilen elinde bulundurmuþ fakat daha sonra bundan feragat etmesine raðmen devlet idaresinde söz sahibi olmuþtur.

Selâhaddîn’in gelini Safiye Hatun; bünyesindeki medrese, üniversite, türbe ve kervansarayý ile Ýslam aleminin ilk külliyesi olan Firdevs medresesini vakfetmiþtir.

Hanedana mensup olmayan, ekonomik durumu güçlü olana hanýmlarda vakýf çalýþmalarýnda bulunmuþlardýr. Nâsýh el-Hanbelî’nin kýzý Ümmü Latif, Âlime Medresesini ve Dýmaþk’ta öðrenci ve âlimler için devasa bir kütüphane vakfetmiþtir. Ayný dönemde Eyyûbî kadýnlarý, Safiyye el-Kal’iyye Kervansarayý ve hicri yedinci yýla ait olan Zehra Kervansarayý gibi dinî hizmetler ile misafirlerin ve sufilerin karþýlanmasý için kervansaraylar inþa etmiþlerdir.

Eyyûbî kadýn vakýflarý, küçük ve büyük bütün projelere katýlým saðlayarak önceki dönemlerden ayýrt edilmektedir. O dönemde, Þam saltanat merkezine raðmen kadýn vakýflarý belirli bölgelerle sýnýrlý kalmayarak geniþ alanlara yayýldý. Ayný zamanda, kadýn vakýflarý artýk sultanlarýn hatunlarý ve kýzlarýyla sýnýrlý deðildi, aksine bu çalýþmalar halk tabakasýna yayýldý ve sosyal statüsü yüksek ve âlim kadýnlar da bu çalýþmalara katýlmaya baþladýlar. Dolayýsýyla kadýn vakýflarý, toplumun ve devletin yaþamý için sosyal, ekonomik, bilimsel ve kültürel bazý etkiler býrakmýþtýr. Bunlarý þöyle sýralayabiliriz:

Vakýf, Ýslâm’ýn medenî kimliðini ifade eden içeriklerle ve toplum temelli bir kalkýnma ve yardým kuruluþu olarak tanýndý. Bu nedenle camilerde, tekkelerde, zaviyelerde ve medreselerde eðitimler verildi. Hayýrsever kadýnlarýn siyasi ve dinî bilinci, kadýn vakýflarýnýn Ýslâm toplumunda derin etkiler býrakan bir medeniyet boyutunun elde edilmesine yardýmcý oldu. Her bir vakfa baðlý camiler bulunmakta, talebeler ile hocalar; namazlarýný, ibadetlerini ve eðitimlerini bu camilerde gerçekleþtirmekteydiler. Bu çalýþmalar neticesinde Emevî Camii ve Mescidi Aksa gibi büyük camiler, Osmanlý döneminin sonlarýna kadar statülerini ve bilimsel þöhretlerini korumuþtur.

Eyyûbî kadýn vakýflarý kültürel, dinle ilgili ve cihat hareketlerinde önemli bir rol oynadý. Bu çalýþmalar sayesinde Eyyûbîler, bilimsel yaþamý geliþtirme yeteneklerini kanýtladýlar. Þam’da ilim adamlarý artmaya baþladý ve bu vakýflar aracýlýðýyla okullar ve medreseler açýldý. Bu vakýflarýn çoðu, finansal açýdan devletten baðýmsýz kurumlar olarak varlýðýný devam ettirmek için çeþitli yatýrýmlar yapmaya baþladýlar. Bu, Ýslâm âlemindeki birçok ilim öðrencilerinin Þam’a gelmelerine neden oldu. Bu vakýflar, yapýlan baðýþlarla öðrencilerin geçimlerini saðlamakta ve hiçbir zorluk ve sýkýntý çekmeden öðrencilerin ilimle meþgul olmalarý için saðlýklý bir ortam oluþturmaktaydýlar.

Eyyûbî kadýn vakýflarý farkýndalýk etkisine sahiptir. Bu vakýflar, bidatlerle savaþarak ve insanlarý mezhebi sapmalardan koruyarak farkýndalýk oluþturmaya ve ümmetin “Haçlý” düþmanlarýna karþý cihat misyonunu taþýyan bir neslin hazýrlanmasýna katkýda bulunmaya çalýþmaktadýr.

Eyyûbî kadýn vakýflarý; dul kadýnlar, yetimler, köleler ve ötekileþtirilmiþ sýnýflara ihtimam göstererek, Ýslâm toplumunda, ekonomik koþullarýn iyileþtirilmesi ve toplumun ahlaki yönünün geliþtirilmesinde önemli bir rol üstlendi. Böylece toplumsal istikrarý saðlamaya yardýmcý oldu ve zenginler gibi fakirler de vakýf sistemi aracýlýðýyla temel gereksinim giderebildi. Ýþte bu, Ýslâm toplumuna ait olma ruhunu güçlendirmektedir. Kadýn vakýflarý, toplumsal uyumunun temeli haline geldi. Çünkü onlar, “sünnet” yoluna tabii oluyorlardý. Bu yolun medreselerinden, Ýbni Teymiyye, Ýbni Cevzî ve diðerleri gibi ümmetin önde gelen âlimlerinin gözetimi altýnda nice âlimler, hâkimler ve politikacýlar yetiþti.

Eyyûbî kadýn vakýflarý, birey ve toplum düzeyinde bir ekonomik kalkýnma inþa etmede büyük rol oynadý. Böylece öðrenci ve âlimlerin aldýðý maaþlar onlar için iyi bir yaþam standardý saðlamýþ oldu. Ayný zamanda bu, zengin ve fakir olmak üzere toplumun tüm kesimlerine fayda saðladý. Toplumda azatlý köleler artýk önemli noktalara gelmeye baþladý. Öte yandan, kadýn vakýflarýný finanse eden kaynaklarýn, meyve bahçeleri, yað fabrikalarý ve deðirmenlerin bulunduðu köylerde ve kýrsal kesimlerde yoðunlaþtýðýný görüyoruz. Kadýn vakýflarýnýn köylerin ve kýrsal kesimlerin canlanmasýna ve orada ekonomik toparlanmanýn saðlanmasýna katkýda bulunmasý ve çiftçilerin istikrarýný teþvik etmek amacýyla iþ imkânlarýný saðlamasý, devletin askeri ve siyasi yapýsýnýn geliþimi ve kalkýnmasý üzerinde ekonomik bir etkisi olmuþtur.

Eyyûbî kadýn vakýflarý, kentlerde yoðunlaþan ve sadece kent sakinlerine fayda saðlayan önceki dönemlerde bulunan vakýflardan daha farklýdýr. Yeni geçim kaynaklarý aramak amacýyla köylülerin þehirlere göç etmesi, demografik bir krizin yaþanmasýna neden oldu. Bu kriz Eyyûbîler döneminde son buldu.

Eyyûbîler döneminde kadýn vakýflarý, oryantalistlerin Müslüman kadýnlarýn Ýslâmî dönemlerde yaþadýðý gerileme durumu üzerine yaydýðý varsayýmý ortadan kaldýrdý. Eyyûbî kadýnlarýnýn yapmýþ olduðu vakýf çalýþmalarý, bu iddialarýn yersiz olduðunu göstermekte ve Müslüman kadýnlarýn insan uygarlýðý döngüsünü zenginleþtirmedeki deneyimlerinin eþsizliðini vurgulamaktadýr.

Salim Aydüz’ün makalesinde özellikle belirttiði Eyyübilerin Halep valisi Zahir Gazi’nin eþi olan ve Halip’te 6 yýl idarecilik yaptýðý sýrada iki medrese açan Dayfa Hatun’u (ö. 1242) da hayýrla yad etmeden geçmeyelim.

Ýslam tarihinde hayýr iþleriyle dikkat çeken bir diðer haným ise Abbasi Halifesi Harun Reþid’in hanýmý olup Baðdat’tan baþlayarak Hacc yollarýna su kuyularý açtýran  
 Zübeyde bt Ebu Caferdir.

            Selçuklular döneminde de Anadolu’da vakýf eserlerin en meþhurlarý Kayseri’de ki Gevher Nesibe Darüþþifasý ile Divriði’de ki Behram Þah’ýn kýzý Turan Melik’in yaptýrdýðý hastanedir.
            Kayseri’de 1206’da Selçuklu Hükümdarý Gýyâseddin Keyhüsrev ile kýz kardeþi Gevher Nesibe Hatun’un yan yana yaptýrdýklarý, yapý ve iþleyiþleriyle sonraki týp kurumlarýna örnek olan hastaneler de teorik ve pratik týp eðitimi birlikte yürütülüyordu.

 TARÝHÝN PEÞÝNDE ULUSLARARASI TARÝH ve SOSYAL ARAÞTIRMALAR DERGÝSÝ  Yýl: 2011, Sayý: 6 Tülay YÜREKLÝ Dr., Adnan Menderes Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü. Eyyûbîler Döneminde Þam’da Kadýn Vakýflarý (1174-1250)  Dr. Talip DUÐAYM Mayýs 2, 2020 https://davetmektebi.com/eyyubiler-doneminde-samda-kadin-vakiflari-1174-1250/