MEMLÜKLER DÖNEMÝ

Allah-ü Teala(cc) kutsal kitabýmýz Kur’an-ý Kerim de kulluk bakýmýndan eþit saydýðý kadýnlarýn aktif rol oynadýðý Türk-Ýslam devletlerinden birisi de Mýsýr Memluk devletidir. Memluk devletinin diðer çaðdaþý devletlerden bariz farklarý bulunmaktadýr. Mýsýr Memlükleri bir hanedan devleti deðildir. Çoðunluðu orta asya ve Kafkaslardan devþirilen Türk kökenli askerlerin askeri sýnýf içinde yükselerek devletin baþýna geçmeleridir. Yani bir Devþirme devletidir. Mýsýr Memlüklerinde sultanlýk babadan oðula geçmezdi.

Memlük devleti Abbâsî hilâfetinin Moðollar tarafýndan ortadan kaldýrýlmasýndan kýsa bir süre önce Mýsýr’da kuruldu ve 1517 yýlýnda Osmanlýlar tarafýndan yýkýlana kadar yaklaþýk üç asýr varlýðýný devam ettirdi. Memlük dönemi ilmi hareketliliðin yoðun olduðu bir dönemdir. Bunun sebeplerinden birisi Abbasi hilafetinin Mýsýrda ihya edilmesi bir diðer sebep ise Moðol istilasýnýn ardýndan alimlerin Mýsýr’a göç etmesidir. Bu durumu tetikleyen memlük sultanlarýnýn ilim adamlarýna deðer vermeleridir.

Eyyûbî devlet adamlarýný örnek alan Memlük sultan ve emîrleriyle sultan hanýmlarýnýn, âlimlerin ve zengin tüccarlarýn birbirleriyle yarýþýrcasýna medrese inþa etmeleri Kahire ve Dýmaþk baþta olmak üzere Memlüklerin hâkim olduklarý coðrafyada medreselerin sayýlarýnýn hýzla artmasýna neden olmuþtur. Medreseler çoðunlukla Þâfiî ve Hanefi fýkhý medresesi olmakla birlikte diðerlerine ait olanlar da bulunmaktadýr.

Memlük idarecilerinin yaptýrdýklarý medreseler ayrý bur konu baþlýðý olduðu için biz kadýnlarý üzerinden devam edeceðiz.

Memlük coðrafyasýnda Tasavvuf ile meþgul olan çok sayýda kadýn olmasý sebebiyle kadýnlara özel ribatlar inþa edilmiþti. Dul kadýnlarýn himayesi amacýyla yaptýrýlan bu ribatlarda tasavvuf eðitimi yanýnda kadýn hocalar tarafýndan vaaz veriliyor ve fýkýh dersleri yapýlýyordu. Bunlardan biri olan ve Bintü’l-Baðdâdiyye diye de bilinen Zeyneb bint Ebi’l-Berekât adýna inþa ettirilen Baðdâdiyye ribatýnda, baþta Zeyneb bint Ebi’l-Berekât olmak üzere çok sayýda kadýn görev yapmaktaydý. Bu ribatta kadýnlara vaaz eden, onlara fýkhî bilgiler öðreten birileri mutlaka bulunurdu.

Makrîzî (ö. 845/1441), orada görev yapan son kiþinin Fâtýma bint Abbâs el-Baðdâdiyye (ö.714/1314) olduðunu kaydetmektedir. Özellikle eþlerinden ayrýlan kadýnlara tahsis edilen bu ribatta, kadýnlar eþlerine dönene veya yeniden evlenene kadar konurlardý ve ribatta kalan kadýnlara dini ve ilmi konularda vaaz verecek görevli bir hoca bulunurdu. Bu tür eðitim yuvasý olan ribat ve hangah sayýsý oldukça fazlaydý. Dýmaþk’ta(Þam) kaynaklara geçmiþ 29 hangâh, 21 ribat ve 25 zâviye bulunuyordu.

Ýslam toplumunda 13-16 asýrlar arasýnda pek çok kadýn muhaddis, küçük yaþtan itibaren ilim hayatýnda yer almýþ, sadece kendi evlerinde ailesine ve akrabalarýna ya da yakýn çevresine deðil cami, medrese ve dârülhadislerde civar þehirlerden çok sayýda öðrencinin katýldýðý ve içlerinde erkeklerin de bulunduðu meclislerde hadis dersleri vermiþ, az da olsa eser telif ederek çoðunlukla da talebe yetiþtirerek hadis ilminin geliþmesine katký saðlamýþlardýr.

Memlükler dönemi açýsýndan meseleye yaklaþýlacak olursa, kadýnlarýn sosyal hayata katýlýmlarýnda Türk kültürünün izleri açýkça görülebilir. Nitekim bazý tarihçiler tarafýndan Memlüklerin ilk sultaný olarak gösterilen ve Eyyûbî Sultaný el-Melik es-Sâlih’in eþi olan Türk asýllý cariye Þecerüddür, son Eyyûbî Sultaný Turanþah’ýn öldürülmesinden sonra Memlükler’in ilk hükümdarý olmuþtur. Ýdareyi ikinci kocasý Aybek’e devrettikten sonra da bu konumunu muhafaza etmiþ, yönetimde hatýrý sayýlýr bir nüfuz sahibi olmuþtur.

Bu dönemin toplumsal yapýsýnda kadýnlarýn sosyal statülerini görmek için onlara verilen lakaplara göz atmak yeterli olacaktýr. Memlük yöneticilerinin hanýmlarýna büyük bir deðer verdiði (Daha çok yöneticilerin yakýnlarý olan hanýmlara övgü ve yüceltme amaçlý verilen lakaplarýn bir kýsmý þunlardýr: Bereketü’d-Devle”, “Bereketü’l-Mülûk ve’s-Selâtîn”, “Celâlü'n-Nisâ”,”el-Cihetü’l-Kerîme”, “el-Cihetü'þ-Þerîfe”, “Zâtü’l-Hýcâb”, “Hâtûn”, “Hond”, “el-Celîle”, “ed-Dâr”, “ed-Dürre”, “es-Settâre”, “es-Setru'r-Rafî”, “Selîletü’l-Mülûk ve's-Selâtîn”, “eþ-Þerîfe”, “el-Afîfe”, “Gusnü’l-Ýslâm”, “Fer‘u'þ-Þecerati'z-Zekiyye”, “Kurretü ‘Ayni'l-Mülûk ve's-Selâtîn.)

Çoðunlukla Memlük sultan ve emîrlerinin hanýmlarýna verilen bu lakaplar yanýnda kadýnlara verilen ve hürmet ifade eden ve aslen kendilerine mahsus bir þeref unvaný olan “havend (hond) ( Aslý Hudâvend'dir. Manasý, efendi (seyyid), emîr (el-emîr) anlamýna gelir. Erkek ve kadýn için kullanýlýr. Daha çok “seyyide”, “el-emîre” anlamýnda kullanýmý yaygýndýr. Memlükler döneminde sadece sultan eþleri ve kýzlarý için kullanýlmýþtýr.

Gerçi birkaç istisna dýþýnda bu dönemde kadýnlar siyasî alanda pek fazla ön plana çýkmamýþlardýr. Bununla birlikte onlarýn özellikle ilmî, içtimaî, mimarî vb. alanlarda etkin bir rol oynadýklarý söylenebilir. Esasen burada söz konusu edilen alanlar birbiriyle yakýndan iliþkilidir. Mesela, daha önce de temas edildiði gibi dul, boþanmýþ veya terk edilmiþ kadýnlar için yaptýrýlan ribatlar sosyal iþlevlerinin yaný sýra buraya sýðýnan kadýnlarýn eðitimlerinde de önemli bir hizmet üstlenmektedir. Keza, medreseler de genellikle ribatlarýn yanýnda inþa edilmiþtir. Ýnþa faaliyeti de temelde mimarî alanla iliþkilidir.

Dolayýsýyla Memlükler döneminde gerek yönetime yakýn, gerekse malî durumu iyi olan kadýnlarýn giriþtikleri sosyal ve mimarî faaliyetlerin temelde dönemin ilmî hayatýna katký saðladýðý aþikârdýr. Memlükler döneminde inþa edilen eðitim kurumlarýnýn baþýnda yer alan medreselerden bazýlarý sultan ve emîrler tarafýndan anneleri, eþleri ve kýzlarý adýna yaptýrýlmýþtýr. Bununla birlikte bizzat bu hanýmlarýn inþa ettirdiði medreseler mevcut olduðu gibi bunlarýn dýþýnda bazý zengin hanýmlarýn yaptýrdýðý medreseler de bulunmaktadýr.

Mesela Sultan el-Eþref Þa’ban b. el-Huseyn’in annesi ve Atabek Olcay el-Yûsufî’nin eþi olan Ümmü’l-Eþref Þa‘ban Hond Berke bint Abdillah (ö.774/1372), 771/1369 yýlýnda Kahire kalesi yakýnlarýnda Ümmü Sultan Medresesi’ni inþa ettirmiþ ve orada hem Þâfiîler hem de Hanefiler için özel dersler düzenlemiþtir. Hatta bu medresede dört mezhep için ayrý ayrý dersler tertiplendiði, tasavvuf erbabý için her gün toplantýlar yapýldýðý, yetimlere de müstakil bir yer ayrýldýðý ifade edilmektedir.

Dönemin meþhur medreselerinden “el-Medresetü’l-Hicâziyye” Nâsýr Muhammed b. Kalavûn’un kýzý ve Bektemur el-Hicâzî’nin eþi olan Hond Tatar el-Hicâziyye; “el-Medresetü’s-Saðîra” ise Seyfüddîn Bekçe en-Nâsýrî’nin eþi Sitti Aydikin tarafýndan inþa ettirilmiþtir.

Meþhur emîrlerden Kânbay’ýn kýzý Fâtýma adýna inþa edilen “Fâtýma bint Kânbây Medresesi” de bu kapsamda deðerlendirilebilir.

Hadis âlimi Fâtýma bint Süleyman ed-Dýmaþkýyye’nin Suriye’de yaptýrdýðý birkaç medrese ve Ergun Hâtûn’un Trablusþam’da inþa ettirdiði “Medresetü’l-Hâtûniyye” de varlýklý kadýnlar tarafýndan yaptýrýlan medreselere örnek olarak buraya ilave edilmelidir.

Bütün bunlar bu dönemde sosyal statüsü yüksek kadýnlarýn özellikle medrese yapýmýna büyük önem verdiðini gösterir mahiyettedir. Bu faaliyetler Memlükler döneminde kadýnlarýn belki de en etkin biçimde katýldýklarý aktivite alanýnýn ilim ve kültür sahasý olduðunu ortaya koymaktadýr. Nitekim üst sýnýf kadýnlarýn bu çabalarý semeresini vermiþ, Memlük toplumunun orta sýnýf kadýnlarý arasýnda okuma-yazma oranýnda kayda deðer bir artýþ saðlanmýþtýr. Bu dönemde özellikle Hadis ilmi, kadýnlar tarafýndan en çok sevilen ve ilgi duyulan alanlarýn baþýnda gelmektedir. Memlükler dönemi kadýn biyografilerinde çok sayýda kadýn muhaddis, râvî ve vaizenin adýnýn geçmesi de bu hususu teyit edici mahiyettedir.

Memlükler döneminde kadýnlarýn çeþitli eðitim imkânlarýna sahip olmalarý hadis baþta olmak üzere birçok ilmî sahada kendilerini göstermelerine vesile olmuþtur. Ýlkokul çaðýna gelen kýz çocuklarý, týpký erkek çocuklar gibi mekteplere gönderilmiþtir. Diðer yandan, okuma-yazmayý öðrenen gerek kýz gerekse erkek çocuklarýn devrin ilmî havasýna uygun olarak daha büyüme ve geliþme dönemlerinde ilme teþvik edildiði, ilim meclislerine götürüldüðü ve orada yapýlan derslere en azýndan dinleyici olarak katýldýklarý görülmektedir.

Özellikle ulema ailelerinde çocuklarýn ilim öðrenmeye teþvik edilmesi daha fazla ön plana çýkmaktadýr. Öyle ki dönemin meþhur âlimleri, kýz olsun erkek olsun çocuklarýný küçük yaþlardan itibaren muhaddislerin tertib ettikleri ilim meclislerine götürmüþler ve orada okutulan kitaplarý rivâyet edebilme hakkýný (icâzet) elde etme çabasý içine girmiþlerdir. Bu durum Memlük toplumunu kadýn âlimler bakýmýndan oldukça zengin bir konuma getirmiþtir. Ýsmail Yiðit'in naklettiðine göre, dönemin ilim elde etme usulüne uygun olarak kadýn âlimlerin büyük çoðunluðu, önemli muhaddis ve âlimleri dinleyebilmek için Mýsýr ve Þam arasýnda ilim yolculuklarý yapmýþtýr.

Neticede dönemin meþhur âlimlerinin büyük bir kýsmý kendilerini geliþtiren bu kadýn hadisçilerden rivâyette bulunmuþ ve icâzet almýþtýr. Nitekim Zehebî, kýzý Emetü’l-‘Azîz’i (ö. 1383) hadis meclislerine getirmiþ ve küçük yaþýna raðmen Îsâ el-Muta‘ým gibi bazý muhaddislerden hadis dinletmiþ; Ahmed b. Ebî Tâlib el-Haccâr (ö. 730/1330) gibi âlimlerden ders aldýrmýþtýr.

Zehebî ayný þekilde torunu Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed’i de dönemin en önemli kadýn hadisçilerinden biri olan Zeyneb bint el-Kemâl'in derslerinde hazýr bulundurmuþtur.

Yûsuf b. Abdirrahmân el-Mizzî ise hem eþi hem de çocuklarýna kendi eserlerini ve rivâyet ettiði diðer kitaplarý okutmuþtur. Özellikle kendi eseri olan Tehzîbü’l-Kemâl'in okunmasý konusunda aile fertlerine ayrý bir önem göstermiþtir.

Ebü’l-Fadl Abdurrahmân b. el-Huseyn el-‘Irâkî, iki kýzý Cüveyriyye (ö. 862/1458) ile Zeyneb’e (ö. 865/1461) bizzat kendisi ders vermiþ ve ayný zamanda Ebü’l-Hasen el-Heysemî’den ders aldýrmýþtýr.

Ayný þekilde torunu Berke bint Veliyyüddîn Ebû Zur‘a'ya da hem kendisi ders vermiþ, hem de onu Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ýbrahim el-Bukâ‘î’nin derslerine götürmüþtür.

Memlük döneminde kadýn muhaddisler camilerde, kendi veya talebelerinin evinde, bahçelerde hadis meclisleri düzenlemiþ ve bazen yalnýz bazen erkek hocalarýnda bulunduðu meclislerde hadis okutmuþlardýr. Çok sayýda katýlýmcýnýn yer aldýðý bu meclislerin sonunda bu kadýn muhaddisler, dersi dinleyenlere icazet de vermiþlerdir.

Ümmü Muhammed Hatice bint Abdurrahman el-Makdisî (ö. 701/1301), Ümmü Ahmed Zeyneb bint Muzaffer b. Ahmed el-Herevî (ö. 709/1309), Sittülarab (ö. 710/1310), Ümmü Ahmed Âiþe bint Rýzkullah b. Ývaz el-Makdisî (ö. 711/1312), kýzý Ümmü Ali Fâtýma bint Abdullah b. Ömer el-Makdisî (ö. 734/1333), Habîbe bint Ýbrâhim b. Abdullah b. Ebû Ömer el-Makdisî (ö. 745/1344) ve Ümmü Abdullah Zeyneb bint Ahmed b. Abdürrahîm el-Makdisî (ö. 740/1339) gibi muhaddisler Memlükler döneminde hadis meclislerinde ders okutan muhaddislerden bazýlarýdýr.

Dönemin önemli hadis âlimlerinden Ýbn Hacer’in doðrudan ya da dolaylý olarak ders aldýðý altmýþa yakýn kadýn muhaddis bulunmaktadýr. Bu hocalar arasýnda yer alan Fatýma bint Muhammed et-Tenûhiyye (ö. 803/1401), Ýbn Hacer’e okutmuþ olduðu yüz yetmiþ civarýndaki eserle bütün hocalarý içerisinde önemli bir konuma sahiptir.

Muhaddise, râviye, vâize, þeyha ve þâire gibi ünvanlarla anýlan kadýn hocalarýn hemen hepsi ya bir kâdýnýn, þeyhin, hatîbin, hâfýzýn, muhaddisin ya da bir tarihçinin kýzý, kýz kardeþi, eþi veya torunudur. Baþka bir ifadeyle bu dönemde aile içi eðitim yaygýnlýk kazanmýþ, eðitim-öðretim kuþaktan kuþaða geçen bir miras gibi algýlanmýþtýr. Bunun yanýnda ayný dönemde akrabasý olmayan erkek hocalardan ders alan kadýnlar da söz konusu olup, bunlar ilmî toplantýlara katýlmak suretiyle erkeklerden ayrý bir yerde oturarak dersleri takip etme imkâný bulmuþlardýr. Dahasý, ileride üzerinde geniþçe durulacaðý gibi, dinî ilim dallarýnda belli bir seviyeye eriþen kadýnlar hemcinsleri dýþýnda çok sayýda erkeðe de ders vermiþlerdir. 

Bintü’l-Baðdâdiyye olarak da bilinen Fâtýma bint Abbâs el-Baðdâdiyye gibi birçok kadýn muhaddis eðitim ve öðretiminde önemli görevler üstlenmiþtir. Bu kadýn hadisçi el-Melikü’z-Zâhir Baybars’ýn kýzý es-Sitt el-Celîle Tizkârbay Hâtûn tarafýndan 1285 yýlýnda adýna yaptýrýlmýþ olan Baðdâdiyye Ribatý’ýnda minbere çýkarak kadýnlara vaaz vermekle meþhurdu. Onun Fýkýh ilminde oldukça önemli bir birikime sahip olduðu ve Þeyh Ýbn Ömer gibi âlimler yanýnda fýkýh dersleri aldýðý kaydedilir. Erkeklerle dinî münakaþalara da giriþtiði belirtilen Bintü’l-Baðdâdiyye’nin, Sadruddîn el-Vekîl ile hayýz konusunda tartýþtýðý ve ona “Sen bu konuyu ilmen biliyorsun ben ise hem ilmen hem de amelen biliyorum” dediði rivâyet edilir. Dýmaþk ve Mýsýr gibi birçok bölgeden gelen kadýnlarýn onun sohbetlerinden istifade etme imkâný bulduklarý da zikredilmektedir. Ýlmi, irfaný, ihlâsý, iyiliði emrededip kötülükten sakýndýrmasý, aza kanaat etmesi gibi özellikleriyle büyük bir kabule mazhar olduðu, sûfî hayatta aþýrý gidenleri tenkit etttiði, bid’at ehline karþý çýktýðý ve çok sayýda kadýna Kur'ân öðrettiði ve hýfzettirdiði onun hakkýnda nakledilen bilgilerdendir.

Zahid bir kadýn olan Esmâ bint Ýbrahim b. ‘Arsâ da (ö. 708/1308) hem kadýnlara Kur'ân öðretmiþ hem de onlara vaaz etmek suretiyle irþat faaliyetlerinde bulunmuþtur.

Bu dönemin önemli kadýn muhaddislerinden biri olan Sittü’l-‘Ulemâ (ö.1312), Derbü’l-Mihrân hangâhýnýn hocalýðýný üstlenmiþ, hayatýný kadýnlara yönelik vaaz ve irþat faaliyetlerine adamýþ ve güzel vaaz etmesi nedeniyle de “Bülbül” diye meþhur olmuþtu. Öte yandan, el-Baðdâdiyye ribatý hocalarýndan Huccâb bint Abdillah es-Sâlihiyye (ö.1326 buradaki fakir kadýnlara hizmetlerinin yaný sýra iyilikleri ve yaptýðý hayýrlarla da anýlmýþtýr. Onun, hocalýk yaptýðý ribatta kalan kalan ve kendisini ziyarete gelen kadýnlara karþý sevgiyle muamelede bulunduðu da nakledilmiþtir.

Meþhur muhaddis Mizzî'nin eþi Ümmü Fâtýma Âiþe bint Ýbrahim b. Sýddîk ed-Dýmaþkýyye de (ö. 741/1340) Memlükler döneminin kadýn muhaddisleri arasýndadýr. Kendisi Kur'ân'ý hýfzettiði gibi çok sayýda kadýna da Kur'ân öðretmiþtir.

Fýkýh sahasýnda þöhretiyle bilinen Sittü’l-Vüzerâ bint Muhammed b. Abdilkerîm b. Osmân el-Mârdîniyye el-Hanefiyye (ö. 736/1336) babasý sayesinde küçük yaþta Ýsmail b. ed-Derecî'den Sünenü Ebî Dâvûd'un bazý bölümlerini semâ yoluyla almýþtýr. Onun ders verdiði âlimler arasýnda Birzâlî gibi dönemin meþhur âlimleri vardýr.

Bu dönemde Akâid ilminde öne çýkan Seyyide Sârre bint Ömer b. Ahmed b. Ömer el-Makdisiyye de Ýbn Þâhîn'in Þerhu Mezâhibi Ehli's-Sünne ve Ma‘rifeti Þerâi‘ý'd-Dîn adlý eserini mütalaa etmiþ, 1315 yýlýnda Dýmaþk'ta Kasyûn'da bulunan evinde bu kitap üzerinden dersler vermiþtir.

Tarih ilmindeki bilgisiyle dikkat çeken, Âiþe bint Abdillah b. Ahmed et-Taberiyye el-Mekkiyye (ö.1374), dedesi Muhibbüddîn et-Taberî'den ve amcasýndan icâzetle rivâyette bulunmuþtur. Baþka âlimlerden de icâzet almýþ olan Âiþe'den icâzetle rivâyette bulunanlar arasýnda Ebû Hâmid b. Zahîra gibi âlimler bulunmaktadýr. Âiþe Tarih ilmi yanýnda diðer ilimlerde de kendisine müracaat edilen âlimlerden biri olmuþtur. O, Taberî'nin Tarih’i hakkýnda bir de kitap telif etmiþtir. 

Tarihçi Makrîzî'nin annesi olan Esmâ bint Þemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Ali b. Ebi’l-Hasen es-Su‘ûdî (ö.1398) zamanýn en dindar, iffetli, zeki ve faziletli kadýnlarýndan biri olmasýnýn yaný sýra yazdýðý þiirlerle de tanýnmýþtýr.

Dönemin meþhur âlimlerinden olan Birzâlî'nin kýzý Fâtýma bint Kâsým b. Muhammed el-Birzâlî (ö.1331) Kur'ân'ý ezberledikten sonra hadis dersleri almýþ ve kitap istinsahý ile meþgul omuþtur. Kendi hattýyla Mushaf-ý Þerîf, Sahîhu’l-Buhârî ve Ýbn Teymiyye'nin Kitâbü’l-Ahkâm adlý eserlerini istinsah ettiði kaydedilmektedir.

 INTERNATIONAL 30 March/Mart 2020 BALKAN UNIVERSITY (2020

 Muhammet Yýlmaz  Prof. Dr., Çukurova Üniversitesi Ýlahiyat Fakültesi, Temel Ýslâm Bilimleri

Nagihan Emiroðlu Arþ. Gör. Dr., Çukurova Üniversitesi Ýlahiyat Fakültesi, Temel Ýslâm Bilimleri