ANADOLU SELÇUKLULARI DÖNEMÝ

Kaynaklara göre vakýflaþma dönemi Selçuklularýn yükseliþ dönemi olan Sultan I. Ýzzeddin Mesud’un saltanatýnýn (1116-1155) ikinci yarýsýnda baþlamýþ, Sultan II. Ýzzeddin Kýlýç Arslan (1155-1192), I. Gýyâseddin Keyhüsrev (1192-1196 ve 1205-1211) ve II. Rükneddin Süleyman Þah (s. 1196-1204) bu dönemin daha da geliþerek sürmüþtür.  Selçuklu Devleti’nin siyasal, sosyal ve sanatsal açýdan en parlak dönemleri ise I. Ýzzeddin Keykâvus (1211-1220) ile kardeþi I. Alâeddin Keykubad (1220- 1237) zamanlarýnda yaþanmýþtýr. Ülkenin çeþitli kesimlerinde 1100’ü aþkýn, önemli bir bölümü anýtsal ölçekte yapýyla bu dönem Selçuklularýn “altýn çað” olarak nitelendirilebilecek bu dönem, Selçuklular zamanýnda en çok yapýya (50) ve onarýma (21) damgasýný vurmuþ Sultan I. Alâeddin Keykubad’ýn zehirlenerek öldürülmesiyle sona ermiþtir.

Selçuklu Devleti’nde saray çevresinden ve dýþýndan kadýn kurucularýn yapým etkinliklerine, etkileyici süslemeleriyle dikkati çeken birçoðu anýtsal eserlerle damgalarýný vurduklarý bilinmesine raðmen Selçuklular zamanýnda vakýf eserleri ile etkili olan kadýnlar konusunda ne yazýk ki çok sýnýrlý yayýn bulunmaktadýr.

Selçuklularda farklý konumlarda 28 kadýn kurucu 83 yapýya damgasýný vurmuþ, 1 kadýn da onemli bir yapý onarýmýný gercekleþtirmiþtir. Selcuklulardan 6 sultan eþi 38, 10 sultan kýzý 20, 3 sultan torunu 9, 1 saray mensubu kadýn 1, 2 sahib/vezir kýzý 2, 1 emir kýzý 1, 1 kadý kýzý 2, 1 hacip kýzý 2, 1 azatlý cariye 3 ve konumu belirlenemeyen 3 kadýn 5 vakýf eseri yaptýrmýþtýr. Yapý türleri oldukca ilginctir: Cami (8), Mescit (4), Medrese (7), Kutuphane (1), Darulilm (1), Darulhuffaz (2), Daruþþifa (2), Maristan (1), Han (3), Hamam (5), Çeþme (4), Ýmaret (1), Hankah (3), Tekke (1), Zaviye (2), Saray (3), Köþk (2), Türbe (18), Köprü (4) ve Kervansaray (11). Çeþitlemeden de anlaþýlabileceði gibi, bu yapýlarýn çoðu vakfýn ebediyet þartýna uygun binalardýr.

Çoðu Selçuklulara baðýmlý Beyliklerde ise, 10 kadýn kurucu 26 yapý inþa ettirmiþ, 1 kadýn ise 9 kopru ile 1 burc onarýmý yaptýrmýþtýr. 1 melike 6, 1 melik eþi 6, 5 melik kýzý 10, 1 saray mensubu 2, 1 emir eþi 1, 1 emir kýzý 1 vakýf eseri yaptýrmýþ. Bina turleri; Cami (2), Mescit (1), Medrese (3), Daruþþifa (2), Hamam (2), Ceþme (1), Han (3), Zaviye (1), Turbe (6), Burc (1), Kopru (1) ve Kervansaray (1)’dýr.

Ayný dönemde Ýlhanlýlardan ise 5 kadýn kurucu 1 Medrese, 1 Hamam, 1 Hankah, 1 Zaviye, 1 Saray ve 4 Turbe olmak uzere dokuz yapý yaptýrmýþlardýr. Ýlhanlýlarda 2 han eþi 5 ve konumu belirlenemeyen 3 kadýn 4 vakýf eserinin kuruculuðunu ustlenmiþlerdir. Boylelikle Selcuklu doneminde vakýf yaptýran kadýnlar 43’e, yapý sayýsý ise 118’e yukselmektedir.

Bu çýþma da ilgili dönemdeki tüm kadýn vakýfelerden ve vakýflarýndan bahsetmek mümkün olamayacaðý için bazý vakýfelerden bahsedilecektir. Beylikler ve Ýlhanlý kadýn kurucularýný ele almak da mümkün olamayacaktýr.

Belirlenebilen ilk Selçuklu vakýfe Bizans tekfuru Kaloyan’ýn baldýzý, Sultan II. Ýzzeddin Kýlýç Arslan’ýn eþi ve I. Gýyaseddin Keyhüsrev’in annesi olan Ümmühan/ Selçuk/Sultan Hatundur. Seyitgazi’de kendi Türbesi’nin, güneyindeki yenilenmiþ Medrese’nin ve yýkýk durumdaki Deve Haný’nýn kurucusudur. Vakýf binalar Mescit kitabesine göre 1207-1208 tarihlidir. Türbeye doðudan bitiþik dikdörtgen planlý ve sivri tonozla örtülü yapý, Ümmühan Hatun’un nedimesi Kadýncýk/Aynî Ana’nýn Türbesi’dir.

Selçuklu döneminin ikinci ünlü kadýn kurucusu, Sultan I. Gýyaseddin Keyhüsrev’in ya da I. Ýzzeddin Keykâvus’un eþi olan, 1213-14 ve Aðustos-Eylül 1224 tarihli iki vakfiyesinde “Devlet Hatun” unvanýyla tanýtýlan Raziyye Devlet Hatun’dur.   

Raziyye Hatun Konya’daki 1213-14 tarihli Hatuniye Mescidi, Konya’da 1 Medrese, Han ve Saray’ýn, 1223 tarihli Konya’nýn Kadýnhaný ilçesindeki Kervansaray’ýn kurucusudur. Vakfiyelerinde, “kiþilik ve cevher, kutsallýk, hayýr ve hasenat, baðýþ, þefkat, þeref ve soyluluk sahibi, Devlet Hatun adýyla tanýnan … hayýrlar sahibi, iffetin tâcý” olarak nitelendirilen Raziyye Hatun, Selçuklu döneminden vakfiyeleri günümüze gelebilmiþ üç kadýn kurucudan ilki olmasýyla özel bir konuma sahiptir.

Raziye Devlet Hatun

Türk tarihinde Hatunlarýn siyasî ve sosyal hayata önemli rolleri olduðunu biliyoruz. Türkiye Selçuklu döneminde de bunun birçok örneklerini bulabiliyoruz. Raziye Devlet Hatun’un birçok hayýr ve hasenât olmasýna raðmen, hayatýnda bazý karanlýkta kalan noktalar bulunmaktadýr. Raziye Devlet Hatun ile ilgili bildiðimiz en önemli nokta, onun Daniþmendli Nizameddin Yaðýbasan Oðlu Muzafferüddin Mahmud’un kýzý olmasýdýr. Türkiye Selçuklularý ve Daniþmendiler arasýnda akrabalýk baðý bulunuyordu.(Daniþmend Gazi’nin babasý Ali Taylu’nun Büyük Selçuklularýn ceddi olan Kutalmýþ’ýn damadý olduðu rivayet edilir.) I. Mesud, Daniþmendli Emir Gazi’nin damadý olarak Selçuklu tahtna onun desteðiyle oturmuþtu. Bu dönemde Selçuklular, 1146 yýlýnda Bizans’a karþý “Konya Savunmasý” adý verilen büyük bir baþarý kazanmýþ, Alaeddin tepesinin savunmasýnda I. Mesud’un Daniþmendli hanýmý önemli rol almýþ idi.

Sultan Mesud’un, II. Kýlýçarslan’dan baþka diðer oðlu Ankara ve Çankýrý Meliki Þahinþah, Daniþmendli Nizameddin Yaðýbasan’ýn kýzý ile evlenmiþtir.
                Konya Kadýnhaný’ndaki Han ve yine Konya Hatuniye Mescidi kitabelerinden tespit edildiðine göre Raziye Devlet Hatun, Nizameddin Yaðýbasan’ýn oðlu Muzafferüddin Mahmud’un kýzýdýr. Devlet Hatun’a ait vakfiyelerde, Raziye Devlet Hatun’un babasý 1213 tarihli vakfiyede Devlet Hâtun bin Ahmed el- Arusî min Âl-i Selçuk olarak geçmekte iken 1224 tarihli vakfiyede ise Devlet Hân Hâtun ibn Abdullah min Âl-i Selçuk olarak geçmesi vakfiye kâtibinin yanlýþ bilgisinden kaynaklandýðýný söyleyebiliriz. Raziye Devlet Hatun’un baba adý kitabelerde Muzaffereddin Mahmud olarak yazýlýdýr.

Raziye Hatun’un 1213 tarihli vakfiyede geçen “Devlet Hâtun el-Arûsî min Âl-i Selçûk” ifadesinden onun Selçuklu sarayýnýn gelini olduðunu anlýyoruz. Ayrýca ona gelin olmasý hasebiyle Devlet ismi de verilmiþtir. Bu dönemde Raziye Hatun’un evlilik yapabileceði tek kiþi Selçuklu Sultaný I. Ýzzeddin Keykavus’tur. Çünkü diðer Sultan I. Alaeddin’in bütün evliliklerini kaynaklardan takip edebiliyoruz. Kaynaklar I. Ýzzeddin Keykavus’un birinci evliliði hakkýnda ne kadar suskunsa, bir o kadarda bu sultanýn ikinci evliliði hakkýnda ayrýntýlý bilgi vermektedirler. Raziye Devlet Hatun’un babasý ve amcalarýnýn I. Gýyaseddin Keyhusrev’in ikinci saltanat döneminde (1204-1211), Selçuklu siyasetinde aktif rol aldýklarýný, Raziye Devlet Hatun’un babasý Muzafferüddin Mahmud’un, I. Gýyaseddin Keyhüsrev döneminde Aksaray valisi olduðu biliniyor.

Muzaffereddin Mahmud’un Aksaray’da birçok hayýr ve hasenatý vardýr. ( Muzafferiye Medresesi, Melik Mahmut Gazi Hangahý, Zahirüddin (Zahiriyye) Hangahý, Ýmadiyye Hangahý, Beramuniye Medresesi, Melikiyye Medresesi ve Bedriye (bugünkü adýyla Kadýoðlu) Medresesi) Bedriye Medresesisi’nin Nizameddin Yaðýbasan’ýn diðer oðlu Bedreddin Yusuf’a ait olmasý muhtemeldir. Raziye Devlet Hatun’un vakfiyesinden çocuklarýnýn olduðunu biliyoruz. Raziye Devlet Hatun’un 1223-1230 yýllarý arasýnda ölmüþ olmasý muhtemeldir.

Akademisyen Mehmet Ali Hacýgökmen’in tespitine göre Raziye Devlet Hatun vakfýna ait bazý gayr-i menkuller 1213 yýlýndan sonra yani, I. Ýzzeddin Keykavus döneminde tahrip olmuþ, yýkýlmýþ, Raziye Devlet Hatun’un vefatýndan sonra, I. Alaeddin Keykubat döneminde 1224 yýlýnda vakfiye yeniden yazýlmýþtýr. Raziye Hatun’un kardeþi de 1230 yýlýnda, mescit minaresi ve bir de bugün ayakta olmayan bir imaret yaptýrmýþtýr. Raziye Devlet Hatun’un eserlerinden bahsedecek olursak:

Han ( Kadýn Haný): Raziye Devlet Hatun 1223 yýlýnda Saideli (Kadýnhaný) Seyrekviran’da kýþlýk bir kervansaray yaptýrmýþtý. Bu handan dolayý zamanla bölge Kadýnhaný adýný almýþtýr. Bu kervansarayýn kitabesinde; “Allah’ým, H.620 yýlýnda bu haný yaptýran sahibesi olan Mahmut kýzý Raziye Hatun’a rahmet eyle” yazýlýdýr.  Vakfiyeye göre han 1213 tarihinden evvel inþa edilmiþtir.

Güdük Minare ve Hatuniye Mescidi: Mescit Alaeddin tepesinin doðusunda, vakfiyede Esediye, þerʻiyye sicil kayýtlarýnda Bremanî olarak geçen, þimdiki Mihmandar Mahallesi’ndedir. Hatuniye Mescidi 1213 yýlýnda beþ vakit namaz kýlýnmak üzere inþa edilmiþti. 1230 yýlýnda Raziye Hatun’un kardeþi Bedreddin Biremoni tarafýndan mescidin minaresi yenilenmiþ ve yanýna imaret yaptýrmýþtý. Mehmet Ali Hacýgökmen Doç. Dr.,Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ögretm Üyesi Vakýflar Dergisi 44 Aralýk 2015                                       

Vakfiyesi bilinen diðer iki kadýn kurucu, 6 yapýsýyla tanýnan Sultan II. Ýzzeddin Keykâvus’un (1246-1249 kýzý Fatma Hatun ile kurucusu olduðu Ýncesu Þeyh Turasan Zaviyesi için bir vakfiye düzenlettiren Sultan I. Alâeddin Keykubad’ýn eþi Mahperi Hatun’dur. Ayrýca, Selçuklularda Kütüphane yaptýrmýþ tek kadýn olan Kadý Sýraceddin Urmevî (1198-?) soyundan Bedreddin Mahmud’un eþi Kutlu Melek Hatun, Konya’daki günümüze gelememiþ Darülhuffazý için Þeyhu’r-Reis Ebu Ali Sina’nýn Kitabü’n Nebâtât min Kitabü’þ-Þifa isimli eserini vakfetmiþtir.

Hiç kuþkusuz, sultan eþleri arasýnda en ünlüsü 12 ya da 17 yapýsýyla ilk sýrayý alan Mahperi Hatun’dur (ö.1254 sonrasý). Sultan I. Alâeddin Keykubad’ýn eþi ve Sultan II. Gýyaseddin Keyhüsrev’in annesidir. Alanya derebeyinin (1198-1221?) kýzý olduðu rivayet edilen Mahperi Hatun, oðlunu tahta oturtup saltanat naibesi olduktan sonra yaptýrdýðý vakýf eserlerini Müslüman olduktan sonra yaptýrmýþtýr. En önemli eseri Kayseri’deki Hamam (1226’lar), Medrese (1226 sonrasý), Cami (1238) ve Türbe’den (1254 öncesi) oluþmuþ ve Selçuklularýn en büyük programlý külliyelerinden Huand Hatun Külliyesi’dir. Mahperi Hatun cami kitabesinde “büyük melike, âlime, zâhide ve hayýrlar fatihi” olarak nitelendirilirken Ýranlý tarihçi ve þair Esterâbâdî (14. yüzyýlýn 2. yarýsý-15. yüzyýl baþlarý) Mahperi Hatun hakkýnda þu övücü sözleri yazmýþtýr: “… Hand Hatun, Rum asýllý olup güzel ve soylu bir kadýndý. Onun deðerinin üstünlüðü, yaptýðý iyilikler ve hayýrlar, Anadolu’nun çeþitli yerlerinde yaptýrdýðý medreseler, mescitler, zaviyeler, tekkeler, kervansaraylar, çeþmeler, aþevleri ve daha pek çok eserlerde açýkça görülür ve bugün bu eserler varlýðýný sürdürmektedir…”

Mahperi Hatun, ayrýca 1238-39 yýllarýnda Tokat-Zile yolunda Pazar’da yenilenmiþ Hatun ile Akmaðdeni-Yozgat yolunda, Kara Maðara yakýnýnda yer alan harap durumdaki Eylül 1239-26 Þubat 1240 tarihli Çinçinli Sultan Haný’ný yaptýrmýþtýr. Hatun Haný’nýn kitabesinde ”âdil melike, sultanlar sultaný valide” yazýsý yer alýr.   

Mahperi Hatun’un ayrýca 3 Köprü (Pazar, Kelkit Çayý üzerinde Talazan ve Çekereksu) ile 2 Çeþme (Pazar ve Kayseri) yaptýrdýðý bilinmektedir. Ýncesu’daki (Kayseri) Sultan II. Gýyaseddin Keyhüsrev zamanýnda 1242-1243 yýlýnda yapýlmýþ “Tekke Daðý” üzerundeki Þeyh Turasan Zaviyesi son eseridir.

II. Gýyâseddin Keyhüsrev, babasýnýn daha çok Orta ve Doðu Anadolu’da inþa ettirdiði kervansaraylar geleneðini sürdürerek, zamanýn önemli ticaret yollarýndan olan Burdur/Isparta-Antalya/Alanya güzergâhýndaki hanlar yaptýrýrken annesi Mahperi Hatun da, Orta Anadolu’yu Karadeniz’e baðlayan ticaret yolu üzerinde Tokat’tan baþlayarak yedi kervansaray yaptýrmýþtýr.

Vezir Muineddin Süleyman Pervane’nin eþi, Sultan II. Alâeddin Keykubad’ýn annesi Gürcü Hatun (Thamar) sanat koruyucusu olarak tanýnýrdý. Ayrýca, ikinci eþi vezir Muineddin Süleyman Pervane ile birlikte Konya’daki Mevlânâ Türbesi’nin yapýmýna (1274) büyük maddi katkýda (80.000 dirhem-i sultanî) bulunmuþtur.

Diðer bir kurucu vakýfe Sultan IV. Rükneddin Kýlýç Arslan’ýn eþi ve Sultan III. Gýyaseddin Keyhüsrev’in (1266-1284) annesi, Mevlâna’nýn müridesi olan Gömeç Hatun’dur. Konya’da, 1248 yýlý öncesinde yapýldýðýný Kemaleddin Oðulbeð vakfiyesinden öðrendiðimiz Medresesi, Darüþþifasý ve Hamamý günümüze gelememiþtir. Konya’da Musalla Mezarlýðý’ndaki kitabesi bulunmayan eyvan tipi Türbesi ile ilgili 1476-1477 tarihli Karaman Ýl Yazýcý Defteri’ndeki “Vakf-ý Gurhane-i Gömeç Hatun” kaydý, kurucusunun Gömeç Hatun olduðunu kanýtlamaktadýr. Sultan eþlerinden hiç birisinin yapýsýnda yönetici ve sanatçý adý ile karþýlaþýlmamasý düþündürücüdür. Selçuklu tarihinde ismive nesebi tartýþmalý bir kadýn vakife daha vardýr.

Hakkýnda çeliþkili ifadelerden dolayý saðlýklý bilgi bulunmayan bu Vakýfe, Uluborlu’daki Alaeddin Camisi’ni kendi parasýyla 1232 Mayýs’ýnda yaptýran “ismet ed-dunya ve’d-din (din ve dunyanýn ismeti)” lakabýný taþýyan Vakýfe Keykubad’ýn hýþmýndan kurtulmak icin servetiyle birlikte Uluborlu’ya kacan Cihan Þah’ýn diðer kýz kardeþi ve Sultan II. Kýlýç Arslan’ýn torunu olmalýdýr.

Sultan I. Keykubad’ýn ikinci eþi Melike Adile’nin kýzlarý Kayseri’deki 1247-48 tarihli Melike Adile Türbesi’ni “amel-i”  Yusuf ’a yaptýrmýþlardýr. Kapýnýn sivri kemeri üzerindeki beþ satýrlýk mermer kitabede Melike Adile, “melike, saide, þehide, âlime, zâhide, din ve dünyanýn ismetlisi, islâm ve Müslümanlarýn saf kadýný, âlemde kadýnlarýn efendisi, iyi hasletler sahibi, dünya ve âhiretin hanýmefendisi, melikelerin melikesi, iyilik ve bereketin kaynaðý” olarak tavsif edilir.

Sultan II. Ýzzeddin Keykâvus’un kýzý Fatma Hatun, Selçuklularda Mahperi Hatun’dan sonra Ümmühan Hatun ve Raziyye Hatun ile birlikte en çok yapýya damgasýný vurmuþ kadýn kurucudur. Konya’da 2 köþk, 1 cami, 1 darülhuffaz ve 1 türbe yaptýrmýþtýr. Köþkleri ve darülhuffazý ortadan kalkmýþtýr. Konya’daki Süt Tekkesi Camisi’ni sütannesi ile birlikte 1300-1301 yýlýnda inþa ettirmiþtir.

Sultan II. Gýyaseddin Mesud’un (1284-96/1302-10) kýzý Hundi Hatun ise Amasya’daki yenilenmiþ Kuþ Köprüsü’nü yaptýrmýþtýr. Sahib Fahreddin Ali’nin kýzý Melike Hatun’un Konya’daki yýkýlmýþ Türbesi 1273 tarihlidir.

Konyalý Emir Bersulu’nun kýzý Demre Hatun Konya’da 1201-1202 öncesine ait günümüze gelememiþ bir han yaptýrmýþtý. Hacip Ramazan’ýn kýzý Gülümsen Hatun’un kurucuðunu üstlendiði 1233- 1234 tarihli yenilenmiþ Yoncalý Hamam ise Kütahya’nýn batýsýnda yer almaktadýr. Gülümsen Hatun kitabe “büyük ve üstün hatun” olarak nitelendirilmiþtir. Yakýnýndaki Cami de Gülümsen Hatun tarafýndan yaptýrýlmýþ olabilir.

            Kitabesinde,“âlime, dindar, din ve dünyaya boyun eðen, dünyanýn þerefli kadýný” þeklinde nitelendirilen Sultan II. Kýlýç Arslan’ýn azatlý cariyesi Sanevber Atika, Beykonak köyündeki (Ilgýn-Konya) Kasým 1180 tarihli, Sultan II. Kýlýç Arslan zamanýnda yapýlmýþ Dediði Sultan Camisi ve Tekkesi’nin kurucusudur. 

Sultan III. Gýyaseddin Keyhüsrev’in (1266-1284) emriyle yapýlmýþ Develi Ulu Camisi, mimari özellikleri sebebiyle Selçuklu döneminin önde gelen yapýlarý arasýndadýr. 1281-1282 tarihli yapýnýn kitabesinde  “Allah’ýn rahmeti ve rýzasýna muhtaç aciz cariye” þeklinde nitelendirilen Sa’d kýzý Sývasi/Sývasti Hatun’un kimliði hakkýnda, Nasrullah’ýn eþi olmasý dýþýnda bir bilgi edinilememiþtir.

Sonuç olarak; kadýnlarýn yaptýrdýklarý vakýf eserlerle Selçuklu kültür ortamýna önemli katkýda bulunduklarý anlaþýlmaktadýr. Selçuklu döneminde, 28’i Selçuklu ortamýndan 43 kadýn, 83’ü Selçuklulara ait olmak üzere 118 yapýnýn kuruculuðunu üstlenmiþlerdir.

 ANADOLU SELÇUKLULARINDA VAKIF ESERLERÝ YAPTIRMIÞ KADINLAR Aynur DURUKAN Prof. Dr. Hacettepe Üniversitesi. Emekli Öðretim Üyesi.

HUANT/HUVANT (HUNAT) HATUN

Selçuklular döneminde þehirleþme serüvenini neredeyse tamamlayan kadim Anadolu þehri Kayseri’nin tarihine bir göz attýðýmýzda bu yapýlaþma, inþa ve ihya döneminin Sultan Alâeddin Keykubat ve Sultan Gýyasettin dönemlerinde yoðunlaþtýðýný müþahade ediyoruz. Kayseri’nin bu inþa ve ihya dönemine damga vuran en önemli vakýfelerden birisi de Sultan I. Alâeddin’in eþi Sultan Gýyasettin’in validesi Mahperi nâm-ý diðer Huand (Hunat) Hatun’dur. Haným Sultan ve Valide Sultan olarak belki önceliði Selçuklu baþkenti Konya ve yakýn çevresi olsa da Hunat Hatun Kayseri ye hediye ettiði vakýf eserlerle ismini ebedileþtirmiþtir.

Anadolu baþta olmak üzere bütün Osmanlý ve daha önceki Ýslâm medeniyetlerinin hüküm sürdüðü yerlerde kadýnlar tarafýndan kurulan ve günümüze intikal eden çok sayýda vakýf eserler bulunmaktadýr. Birkaç örnek vermek gerekirse; Divriði Ulu Camii ve Daruþþifasý, Kayseri Gevher Nesibe Þifahanesi ve Hunat Hatun Külliyesi, Mardin Hatuniye Medresesi, Ankara’da Melike Hatun Camii ve Medresesi, Kudüs’te Hürrem sultan Ýmarethanesi ile Isfahan Hatun ve Aymelek Hatun Medreseleri, Ýstanbul’da, Hatice Turhan Sultan Külliyesi, Mihriþah Valide Sultan Camii ve Ýmarethanesi, Hürrem Sultan Külliyesi, Bezmialem Valide Sultan Camii ve Hastahanesi, Pertevniyal Valide Sultan Camii ve Mektebi, Üsküdar’da Atik Valide Sultan, Mihrimah Sultan Camii, Üsküdar, Mekke-Medine ve Mýsýr’da Gülnuþ Emetullah Camii, Çeþme ve Hastahanesi, Üsküp’te Hümaþah Sultan Camii ve Mektebi, Elaldý Sultan Tekkesi, Romanya Mangalya’da Ýsmihan Sultan Camii aklýmýza gelen ilk örneklerden olup, özellikle Osmanlý coðrafyasýnýn her tarafýnda kadýnlarýn vakýf kurmada ve hayrat eser yapmada oldukça önemli hizmetleri yerine getirdikleri tarihi bir gerçektir.

Kaynaklarda güzelliðinin yaný sýra son derece narin, kültürlü, cömert, merhametli ve ilim-irfan sahibi bir hayýrsever valide sultan olarak karþýmýza çýkan Mahperi nam-ý diðer Hunat Hatun yaptýrdýðý dini, eðitim ve kültürel müesseselerle sadece kendi ismini deðil, ayný zamanda Selçuklu mimari sanatýnýn þaheser örneklerini de ebedileþtirmiþ bir vakýf kurucusudur.

Hunat Hatun’un Kayseri’ye hediye ettiði külliyeden bahsetmemiz gerekirse: Orijinal vakfiyesi tespit edilemeyen külliye 1238 yýlýnda tamamlanan cami medrese ve hamamdan oluþmaktadýr. (Evliya Çelebi burada bir imaret olduðundan söz etmektedir) Külliyede bulunan türbe muhtemelen daha sonra ilave edilmiþ olmalýdýr.

Cami giderleri; hitâbet, imâmet, müezzinlik, cüz okuyucular, ferraþlýk, medrese masraflarý; tedris, iade (yardýmcý), talebe ücretleri, yönetici giderleri ise; tevliyet, cibayet, ýþýklandýrma ve ýsýtma giderleri þeklinde belirtilirken Vakfýn gelirleri ise; Kayseri civarýndaki Zincidere, Salur, Erkilet, Karasu malikâneleri ve öþürleri ile Tokat’a baðlý Kazova ile bazý mezraalar, yine Kayseri’de hamam, medrese civarýnda dükkân ve Kayseri çevresinde muhtelif yerlerdeki bahçeler olarak zikredilmektedir.

Sultan II. Abdulhamid döneminde cami külliyetli bir masrafla tamirata sokulmuþ adeta yeniden inþa edilmiþtir. Kalem kalem tamiratý saymak gerekirse:

a) Camiye mahfel yapýlmasý.

b) Cami derununa mihrap önünde kubbe devri boyunca yapýlan doldurma, badana, sýva (bazý yerler yumurtalý sýva olarak belirtilmektedir), kubbe koltuklarýnýn badana ve sývasý, tolozlarýn sýva ve badanasý, mihrabýn sað ve sol taraflarýnýn sýva ve badanasý, caminin tamamýnýn badana ve sývasý,

c) Caminin zeminine tahta döþenmesi, kandil için yeni avize konulmasý, kandillerin yenilenmesi,

ç) Caminin pencereleri ve camlarýnýn yenilenmesi, minberin tamiri, camiye sandýk dolap konulmasý,

d) Cami kapýsý ve etrafýndaki taþlarýn yenilenmesi, cami dýþarýndaki taþ döþemelerin yenilenmesi,

e) Medrese ve etrafýndaki taþ döþemelerin yenilenmesi,

f) Þadýrvanýn ve etrafýnýn tamiri,

g) Camiye minare ve minarenin ucuna bakýr alem yapýlmasý, cami üzerine taþ döþenmesi.

Mahperi Hunad Hatun 1201 tarihli bir vakfiyesiyle Kayseri’nin Ýncesu ilçesi sýnýrlarý dâhilinde Ürgüp’ün Baþköy sýnýrýna yakýn “Tekke Daðý” denen tepenin üzerindeki düzlükte türbesi bulunan “Þeyh Turesan Zaviyesi vakfýna; yatsý namazýndan sonra ihlasla Cenab-ý Hak zikredilmek, bu zikirden sonra Kur’an-ý Kerim’den Mülk suresi okunmak, Seyh Turesan hayatta oldukça vakýf gelirlerinden zaviyenin tamir ve ihtiyaçlarý karsýlanmak, seyhin vefatýndan sonra çocuklarýndan seyhlige geçeceklere ve vakýfta bulunan idarecilere, seyhlik, kâtiplik, nazýrlýk ve imamlýk görevleri ile seyhin evladýna ve torunlarýna tahsisat ve hisse verilmek kaydýyla bahsedilen bu arazinin ösür, çift, kazanç, silah, koyun ve arý kovanlarýnýn vergisi ile evlenme vergilerini vakfetmiþ vakýf tevliyetini de Þeyh Turesan Veli ve ahfadýna vermiþtir. Yine arþiv belgeleri, tekkenin oldukça faal bir tekke olduðunu, tekkede fakir, gureba ve yolcularýn yeme, içme ve geceleme ihtiyacýnýn karþýlandýðýný da göstermektedir.

Ayrýca Vakýf Belgeleri; Hunad Hatun’un Niðde ve Çamardý kazasýnda birer zaviyesinin bulunduðunu, zaviyede fakir, gureba, miskin ve yolculara yeme, içme ve konaklama imkânlarýnýn sunulduðunu, Aksaray’da bir mescidinin bulunduðunu göstermektedir. Bazý kaynaklarda Yozgat ve Tokat vilayetlerinde Hunat Hatun’un birer han inþa ettiði belirtilse de, þu ana kadar hanlara ait herhangi bir bilgi ve belgeye rastlanýlamamýþtýr. Ancak adý geçen vilayetlerde Hunat Hatun’un eþi Sultan Alâeddin’e ait vakýflar kayýtlý olup, bu vakýflarýn karýþtýrýldýðý deðerlendirilmektedir. 

 Anadolu Dervislerinin Manevî Nüfuzlarýnýn Günümüze Etkileri Baglamýnda Seyh Turesan Veli Hazretleri Recep Tek Tarih Kültür ve Sanat Arastýrmalarý Dergisi December 2013 HUANT/HUVANT (HUNAT) HATUN VAKIFLARI Mevlüt ÇAM Vakýflar Genel Müdürlüðü / Kültür ve Tescil Daire Baþkan V.

DÝVRÝÐÝ ULU CÂMÝÝ VE DÂRÜÞÞÝFASI

Anadolu Selçuklu Devleti hakimiyetinde Sivas-Divriði’de de yaptýrýlan Ulu Cami vakýf tesisidir. ( Cami Taç kapýsýnda Sultan Allaeddin Keykubad için “Halifenin ortaðý Keyhüsrev’in oðlu büyük sultan Alâedünya -veddin’in saltanatý günlerinde” ithaf sözcükleri ve Melike Turan Melek Sultan için ise“Bu kutlu dârüþþifanýn yapýlmasýný, Tanrý’nýn rýzasýný yerine getirmek isteðiyle kutlu melik Fahreddin Behram Þah kýzý, Tanrýnýn baðýþlamasýna muhtaç adaletli Melike Turan Melek buyurdu. Tanrý kabul etsin, âmin. Altý yüz yirmi altý yýlýnýn aylarýnda birinde” cümleleri yazýlýdýr.) Cami inþasýnýn muhtemel baþlama tarihi 1228 yýlýdýr. Orijinali günümüze ulaþmayan 1243 tarihli vakfiyeye göre Ulu Cami’nin bânileri Mengücek emiri Süleyman Þah oðlu Ahmed Þah ve annesi Fatma Hatun’dur.(Divriði de Beþ kuþak hüküm süren Mengücekler vakýf olarak Süleymanþah/Þahinþah (Kale) Camii, Arslanburç, Ulucami ve Dârüþþifa ve kümbetlerle harap hamam, medrese, bedesten, hangâh, kervansaray ve köprüler yaptýrmýþlardýr.)

Vakfiyede sadece ulu camiyle ilgili þartlar bulunmasý ve dârüþþifa vakfiyesinin günümüze ulaþamamýþ olmasý adý geçen vakfiye ile ilgili tartýþmalara sebep olmaktadýr. Bir iddiaya göre ulu cami ve darüþþifa vakfiyesi tek olup banileri Süleyman Þah oðlu Ahmed Þah ve hanýmý Turan Melek Sultan’dýr. 1978 yýlýnda Vakýflar Genel Müdürlüðü tarafýndan yapýlan tescile göre ise ulu camiyi yaptýranlar da Ahmed Þah ve annesi Fatma Hatun’dur. Fatma Hatun’un adý sadece vakfiyede geçmekte olup hakkýnda baþka bilgi bulunmamaktadýr.

Divriði Dârüþþifasý külliye mantýðýyla Ulu Cami ile bitiþik düzende yapýlmýþ olup tek bir yapý gibi görülmesiyle Anadolu Selçuklularý döneminde bu tarz yapýnýn en önemli örneðidir. Darüþþifa, bitiþiðindeki camiyi yaptýran Ahmed Þah’ýn eþi Melike Turan Melek Sultan tarafýndan m. 1228 yýlýnda inþaatýna baþlanan (Darüþþifanýn orijinal vakfiyesine bu gün itibariyle ulaþýlamamýþtýr. Necdet Sakaoðlu ise o tarihlerde Dârüþþifalarýn cinnet, delilik, çýldýrma, karasevda, melankoli, günümüzde depresyon, psikoz denen ruh ve akýl hastalýklarý için yapýlan ve eski týbba dayalý yöntemlerle tedavi edilen ilk Selçuklu kurumu olabileceðini kaydetmektedir. Müjgan Üçer’in iddiasýna göre, dârüþþifanýn XIV. ve XVI. yüzyýlda düzenlenmiþ iki vakfiyesi bulunmakta olup ona göre eserin hem vâkýfý hem de mütevellileri kadýn olduðu þeklindedir. Darüþþifanýn banisi Turan Melek ve eþi Ahmet Þah Anadolu fatihlerinden komutan Emir Mengücek Gazi’nin beþinci kuþaktan torunlarýdýr. Darüþþifanýn müstakil bir vakfiyesine ulaþýlamamýþ olmakla birlikte 2607 nolu Sivas Þer’iye Sicili’nde isminden bahis edildiðinden (“Divriði’de vâki Þifâiye nâm-ý diðer Sinaniye Vakfý medresesinde…)  Divriði’de Þifâiye adlý bir medrese bulunduðu anlaþýlmaktadýr. Darüþþifanýn nezaman faaliyetini sonlandýrýdýðý bilinmediði için muhtemelen Osmanlý döneminde medrese-i kebir yahut medrese-i kübra adýyla klasik bir medreseye dönüþtürüldüðü söylenebilir.

Melike Turan Melek Sultan büyük bir hayýr eseri yaptýrarak servetinin büyük bir bölümünü darüþþifanýn yapýmýna harcamýþ olmalýdýr. Darüþþifalar masraflý vakýf eserlerdir. Genel kabul ile Darüþþifa ve Ulu cami bir olarak deðerlendirilmektedir.  Ulu Cami vakfiyesine göre; Divriði kazasýna Baðlý 3 köyün yarýsý, Bir köyün çiftlikleriyle birlikte yarýsý, bir çiftliðin yarýsý ve bir mezranýn yarýsý vakfa akar olarak kaydedilmiþtir.

Vakfiyede çalýþanlarýn ücretleri vakýf gelirlerinin bölünmesiyle tespit edilmiþtir. Buna göre vakýf geliri 22 hisseye ayrýlmýþ, 4 hissesi imamlara, 4 hissesi hatiplere, 4 hissesi müezzinlere, 3 hissesi ferraþlara, 2 hissesi mütevelliye, 1 hissesi nâzýra, 2 hissesi cüzhân ve kubbedâra, 1 hissesi muarrife, 1 hissesi de tamirciye tahsis edilmiþtir.

Vakýf banisi Melike Turan Melek Sultan vekfiyesine Bu Ulu Cami harap olur da hiçbir eseri kalmaz ise yukardaki gayrimenkullerin geliri Divriði Kasabasý’nda bulunan mamur camilere tahsis edilmesini, bu camiler de tamamen harap olursa, anýlan kasabada bulunan fukaraya ve yoksullara verilmesini özel þart olarak yazdýrmýþtýr.  Melike Turan Melek Sultan’ýn kurmuþ olduðu vakýf son muhasebe kaydýna göre 1892 yýlýna kadar faaliyet göstermiþ olup gelir fazlasý olduðunda cami aydýnlatmasý ve fakirlere helva daðýtmak suretiyle harcanmýþtýr.

Kadýn Vâkýfýn Görkemli Mirasý Melike ve Dârüþþifasý” Necdet Sakaoðlu

SELÇUKLU DÖNEMÝ VAKIFLARINDA KADINLARIN YERÝ: DÝVRÝÐÝ ULU CÂMÝÝ VE DÂRÜÞÞÝFASI ÖRNEÐÝ

Ahmet DEMÝR Dr. Öðr. Üyesi, Kýrýkkale Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü

GEVHER NESÝBE DÂRÜÞÞÝFÂSI ve TIP MEDRESESÝ

Anadolu Selçuklu Hükümdarý I. Gýyâseddin Keyhusrev tarafýndan kýz kardeþi Gevher Nesibe Sultan adýna yaptýrýlan, Anadolu’da Ýslâmî döneme ait en eski hastahane ve dünyanýn ilk týp fakültesi. Günümüzde Erciyes Üniversitesi Týp Tarihi Müzesi olarak kullanýlan külliye,
            Rivayete göre Gevher Nesibe Sultan, âþýk olduðu bir kumandanla evlenmesine hükümdarýn izin ver1memesi ve bir süre sonra da kumandanýn þehid düþmesi üzerine üzüntüsünden vereme yakalanýr. Ölüm döþeðinde Gýyâseddin Keyhusrev ondan özür dileyerek son arzusunu sorar. Gevher Nesibe de kendisi gibi çaresiz hastalarý tedavi edebilecek hekimlerin yetiþeceði bir medresenin yapýlmasýný istediðini söyler ve bütün servetini bu iþ için baðýþlar. Gýyâseddin   Keyhusrev ikinci defa tahta çýktýðýnda kýz kardeþinin vasiyetini yerine getirmek üzere, sonradan kendi adýyla anýlan medreseyi (Gýyâsiyye), arkasýndan da dârüþþifâyý (Þifâiyye) yaptýrýr ve inþaat iki yýlda tamamlanýr; Gevher Nesibe Sultan da medresenin içindeki türbesine gömülür. Birbirine bitiþik olan iki bina, bu konumlarýndan dolayý halk arasýnda Çifte Medrese veya Ýkiz Medreseler adýyla da anýlmaktadýr. Dârüþþifânýn taçkapýsýnda yer alan kitâbeye göre inþa tarihi 1205-1206 yýllarýdýr.

Kuruluþun vakfiyesi ele geçmemiþtir. Fakat 1500 ve 1584 tahrir defterlerine göre Þifâiyye ve Gýyâsiyye’ye müþtereken üç köyün mâlikânesiyle iki mezraa, bir hamam ve iki arsanýn vakfedildiði ve 1584’teki yýllýk gelir toplamýnýn 43.643 akçe tuttuðu görülmektedir. Bu kayýtlardan, 1584 yýlýnda Þifâiyye ve Gýyâsiyye’nin müderrislerine 20’þer akçe günlük tahsis edildiði ve ayný yýl öðrencilere 8 akçe, vakýf gelirlerini toplayan tahsildara da (câbî) “kitâbete kādir olmak þartýyla” 2 akçe ayrýldýðý öðrenilmektedir. Burada, at sýrtýnda köy köy dolaþan görevliye 2 akçe ödenirken öðrencilere 8’er akçe harçlýk baðlanmasý, o dönemde týp öðrenimine verilen önemi göstermesi açýsýndan ilginçtir.

XIII. yüzyýlda bu týp kurumunda eðitimin, Gýyâsiyye’de teorik ve Þifâiyye’de pratik olarak -sürdürüldüðü bilinmektedir. Yapýlan kazýlarda dikkati çeken bazý buluntulara dayanarak binalarýn, yakýndaki bir hamamdan getirilen buharla alttan merkezî bir sistemle ýsýtýldýðý düþünülmektedir. Revaklara açýlan küçük odalarda öðrencilerin kaldýðý, derslerin yazýn büyük eyvanlarda yapýldýðý, ayrýca bu eyvanlarýn dýþarýdan gelen hastalarýn muayeneleri için de kullanýlmýþ olduðu sanýlmaktadýr. Kesin þekilde bilinmemekle birlikte, burada da Sivas’taki Keykâvus Dârüþþifâsý’nda olduðu gibi baþhekim ve baþhekim yardýmcýlarý ile en az iki dahiliyeci, iki cerrah, asistanlar ve bir eczacýnýn çalýþtýðý kabul edilmektedir.

Çeþitli kaynaklardan burada çalýþtýklarý öðrenilen diðer hekim ve müderrisler þunlardýr: Abdüllatîf el-Baðdâdî, Ekmeleddin en Nahcuvânî (Mevlânâ’nýn yakýn dostu ve özel hekimi), Ebûbekir Sadreddin Konevî, Kutbüddîn-i Þîrâzî, Ebû Bekir b. Yûsuf Re’sül‘aynî, Ýbrâhim Gazanfer, Ali Sivâsî, Þücâüddin Ali b. Ebû Tâhir, Ebû Salim b. Kurebâ, Rýdvân b. Ali, Ýnâyetullah (Kayseri müftüsü), Seyyid Samed Efendi, Yeniçeri Aðasý Fahri Paþa, Abdülkerim Aða, Deli Müderris, Âlim Efendi, Müderris Pamukhâfýzoðlu, Emin Müjdeci, Rauf Efendi, Hilmi Efendi, Emir Efendi ve Ali Nesâi Efendi.

Bunlardan Abdüllatîf el-Baðdâdî’nin (ö. 1231) çok yönlü bir âlim ve filozof olduðu, “kehhâl” (göz hekimi) lakabýyla tanýnan Kutbüddîn-i Þîrâzî’nin (ö. 1311) Ýbn Sînâ’nýn el- Ķānûn fit-týb’ýný, Ýbrâhim Gazanfer’in Bîrûnî’nin Kitâbü’ś- Śaydale’sini þerhettiði, Ali Sivâsî’nin Selçuklu Emîri Yeþbeg için Kitâbü Ýksîri’l-ĥayât fî taĥrîri’l-ķavâid adlý bir eser yazdýðý bilinmektedir.

Gýyâsiyye’de bu hocalar tarafýndan öðrencilere felsefe, din ilimleri, Arapça ve Farsça, anatomi, fizyoloji dersleri verilmiþ, Ebû Bekir er-Râzî ve Ýbn Sînâ’nýn eserlerinin yanýnda devrin en önemli týp kitaplarýyla eski Yunan ve Roma kaynaklarý, özellikle de Hipokrat ve Galen’in Arapça’ya tercüme edilmiþ eserleriyle onlara karþý yazýlmýþ olan reddiyeler okutulmuþtur.

Klinik eðitim ise Þifâiyye’de hasta baþýnda yapýlmýþtýr. Ýleri sýnýflardaki öðrencilere “dâniþmend” denildiði ve bunlara diðer öðrencilerden farklý ödeme yapýldýðý bilinmektedir.
Osmanlý döneminde birkaç defa tamiratý yapýlan külliye Cumhuriyet döneminde 1955-56 da büyük bir restorasyon geçirmiþtir. 1980 yýlýnda Erciyes Üniversitesi tarafýndan, yine çeþitli mahallî kuruluþlarýn katkýlarýyla yeniden restore edilen binalar kalorifer, elektrik ve su tesisatlarý da eklenerek oturulabilir hale getirilmiþ ve Týp Tarihi Müzesi olarak hizmete sunulmuþtur.

Külliyede Giyâsiyye, kýþlýk dershane, Þifâiyye (Þifâhâne), hamam, hasta hücreleri ve muhtemelen Baþhekim odasýndan oluþmaktadýr.

 Ahmet Hulusi Köker DÝA

Turgutoðullarý’ndan Sultan Hatun

                Genellikle Ýçel ve Karaman bölgesinde yaþayan oymaðýn Tatar veya Kýpçak asýllý olduðu yolundaki bilgiler doðru deðildir. Karamanlý tarihçisi Þikârî, Turgutlular’ýn, adýný aldýðý Turgut Bey’i Oðuz veya Türkmen askerinin kumandaný diye tanýtýr. Ayný eserde Karamanlý hânedanýnýn ilk mensuplarý Oðuz beyleri þeklinde anýldýðý gibi Oðuz Han’ýn torunlarý olarak da zikredilir. Osmanlý tarihçilerinden Neþrî de 1387’de Konya önlerinde yapýlan savaþý anlatýrken Turgutlu ve Bayburtlular’ý Tatarlar’dan ayýrýr ve onlarla Varsaklar’ý Türk adý altýnda ifade eder. Timurlu tarihçisi Yezdî, Turgutlular’ý Türkmen (Camâat-i Türkmânân-ý Durgut) þeklinde tanýmlar. Þikârî, Turgut Bey’in adýný Bayburt Bey ile birlikte Karaman hânedanýnýn tarih sahnesine çýktýðý zamandan itibaren zikreder. Faruk Sümer)

Turgutoðullarý’na ait Konya ve civarýnda çok sayýda eser vardý. Örnek olarak þehir merkezinde; Sadreddin Konevî Camii ve Türbesi’nin yanýnda bulunan Turgutoðlu Türbesi1 ile Musalla Mezarlýðý’nýn yanýndaki Turgut Beyoðlu Pir Hüseyin Bey’in Kalenderiye Zaviyesi adlý yapýlar verilebilir. Turgutoðullarý aile fertlerinden bazýlarý ise, Konya Ýplikçi Camii’nin yaný sýra Turgutoðlu Türbesi’ne vakýflar býrakmýþtý. Türbeye Pir Hüseyin Beyoðlu Ahmet Bey, Hondi Hatun, Yusuf Þah kýzý Sultan Hatun ile Yusuf Þah kýzý Baðdat Hatun’un vakýflarý vardý  

Sarayönü’nde Pir Hüseyin Bey Camii, Ilgýn’da Pir Hüseyin Bey Camii, Kadýnhaný’nda Turgutoðlu Ömer Bey Zaviyesi, Seydiþehir’de Rüstem Bey Türbesi, Ilgýn’da Dediði Sultan Türbesi gibi eserleri de vardý.

Bunlarýn dýþýnda Sadreddin Konevî Mezarlýðý’nýn içinde bulunan Emir Þah Türbesi ve Mescidi, Pir Hüseyin Bey Darülhuffazý, Ahmet Bey Darülhuffazý, Baðdat Hatun Darülhuffazý, Nefse Hatun Darülhuffazý, Hondi Hatun Darülhuffazý ve Paþa Hondi Hatun Darülhuffazý gibi yapýlar da ayný aileye ait. Yine Pir Hüseyin Bey, Anber Reis Camii’ni tamir etrmiþ, Þeyhaliman Mahallesi’nde de bir mektep ve mescit yaptrmýþtý.

Turgutoðlu hanedanýndan Yusuf Þah kýzý Sultan Hatun’un 2 Aðustos 1446 tarihli Arapça vakfiyesinin bir sureti Konyalý’ya göre, Vakýflar Genel Müdürlüðü Arþivi’nde kayýtlýdýr. VGMA’de bulunan vakfiyeyi, Konya Kadýsý Ahmed ibn Yakub tanzim ederken Konya Nâibi Kadýzade Hacý Mehmed Emin de aslýna uygunluðunu tasdik etmiþtir.

Vakfýn kurucusu olan Sultan Hatun hakkýndaki bilgiler vakfiyedeki kadardýr. Bahse konu vakfiyeye göre Sultan Hatun, Yusuf Þah Bey’in kýzýdýr. Vakfyede geçen, ceddü’l-vâkýfet’l-muʻazzamat ebû ümmihâ Hüseyin Beg bin Emirþah Beg ifadesine göre, Sultan Hatun’un annesinin babasý Hüseyin Bey’dir. Daha net ifade etmek gerekirse Sultan Hatun, Hüseyin Bey’in torunudur. (Seydiþehir’de bulunan Rüstem Bey Türbesi içerisinde Sultan Hatun’un kabri vardýr. Mezar taþýnda Sultan Hatun bint Emirþah Beg ibn Turgud Beg yazýlýdýr. 28 Temmuz 1422 tarihli kabir taþý (Oral 1956: 50) olan Sultan Hatun ile bahsedilen Yusuf Þah kýzý Sultan Hatun farklý kiþilerdir).

                1476 tarihli vakýf deferinde bahse konu vakýf, Sultan Hatun Türbesi Vakfý diye geçmektedir.  Vakfyesinin görüldüðü belirtlien deftere, vakfýn tevliyet þartlarý ile vakfýn gelirlerinin görevliler arasýnda nasýl daðýtýlacaðý da yazýlmýþtýr. Türbenin vakýflarý arasýndaki Zengicek’e baðlý Saray Köyü, Zulmanda Köyü ve Suvarýk Köyü isimleri yazýlan deferde, Saray Köyü ile ilgili vakfiye yok denilerek Nefse Hatun’a kayýtlý olduðu belirtilmiþtir.
                Ancak incelediðimiz vakfyelerde Zulmanda ile Suvarýk köylerinin Sultan Hatun’un vakfý olduðu kayýtlýdýr.

1483 yýlýnda, Sultan Hatun Türbesi Vakf’nýn tevliyet Seyyid Ýsa üzerindeydi. Ayný tarihte vakfýn geliri, Suvarýk’tan hâsýl-ý nýsf-ý öþr 1.600 akçe, Zulmanda Köyü’nden hâsýl-ý öþr olarak 1.200 akçeydi. Toplamda ise vakfn bu iki köyden 2.800 akçe geliri vardý.
                1500 yýlýnda Sultan Hatun Türbesi Vakf’nýn mütevellisi Mevlana Taceddin idi. Bu tarihte vakfýn iki köyden 2.720 akçe geliri vardý.

1522 yýlýnda Konya merkezde bulunan Sultan Hatun Türbesi Vakf’nýn gelirleri iki köyden toplam 7.055 akçeydi.

Sultan Hatun’un vakfa konu türbesinin Konya’da olduðu belirtilirken, türbenin Turgutoðullarý Türbesinin yanýna eklenmiþ bir yapý olma ihtimali de vardýr.
                M. Zeki Oral’ýn vakfiye ile ilgili verdiði bilgilere göre Sultan Hatun vakýf gelirlerinin 1/6’sýný mütevelli olanlara, 5/6’sýný ise yedi parçaya bölerek türbede pazar ve cuma geceleri Kur’an okuyup haftada bir defa hatim edecek olan hafýzlara eþit olarak tahsis etmiþti.

Kayýtlardan anlaþýldýðýna göre Turgutoðullarý Türbesi için kurulan vakýflarýn mütevellileri batn-ý evvelde evlâd-ý evlâd-ý evlâd-ý vâkýfûn olduðundan ayný kiþilerdi. 1872’de Turgutoðlu Ahmet Bey, Sultan Hatun, Baðdat ve Nefise Hatun vakýflarýnýn mütevellileri Mehmet, Nuh, Mustafa ve Hüseyin adlý kiþilerdi.

Sultan Hatun Vakf’nda, XVI. yüzyýlýn ilk yarýsýna kadar yedi cüzhân görev yapmaktaydý. Bu tarihten sonra cüzhân sayýsý 12’ye çýkarýlmýþ ve bunlara 3.720 akçe ücret ödenmiþti.
                Sultan Hatun Vakfye Nüshasýnýn Tercümesi

Yusuf Þah Kýzý Sultan Hatun adlý hayýr sahibesinin kýymetli vakýflarýnýn beðenilen vakfiyesinin suretidir. Hamd; ululuk sahibi olan kâdir, izzet ve egemenlik sahibi olan ezici büyük Allah’adýr. O, onlara ezelilikten sonra ‘ihlas’ sözüyle hitap et. Asýl konuya gelince: Dünya gurur yurdudur, sürur yurdu deðildir. Yusuf Þah Bey’in kýzý aziz ve yüce Sultan Hatun; þer’î, kavlî ve filî tasarruflarýn, aþaðý, dünyevî süslerinin caiz olma durumunu görünce, öðrendi ve sanki onun akan su üzerindeki bir nakýþ olduðunu düþündü.  

Ahiret yurdunun canlý olduðunu anladý, eðer bilselerdi. O “vakfet, habset”, sel gibi akýt ve halis, sadýk olarak Allah’ýn cemali niyet ve onun rýzasýný dileyerek vakfetði tüm mülklerinden ve kendisine en sevimli gelen þeylerden açýk bir düþünceyle ve sarih bir sözle tasaddukta bulundu. Akýl saðlýðý, zenginin ve gözün ödülü olursa onun güveni hediyeleþmekle olur. Devamýnda Þah Sultan hatun’un mülkiyetinde olup vakfýna akar yazdýrdýðý köyler ile ilgili sýnýr bilgileri yer almaktadýr. (Zulmanda Köyü ile Suvarýk Köyü’nün yarýsýndaki araziler, binalar, mezraalardaki haklarý, akla gelen yerler, çöplerin atlma yerleri, meskenler ve meralardýr.)

Hamit Þafakcý Vakýflar Dergisi 44 - Aralýk 2015 Yrd. Doç. Dr., Artvin Çoruh Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öðretm Üyesi