21. Þah Sultan

Yavuz Sultan Selim’in kýzý, Kanuni Sultan Süleyman’ýn kýz kardeþidir. Eyüp Silahtar Aða Caddesi’nde bir cami inþa ettirmiþtir. Camiyle birlikte deniz kenarýnda Mevlevi Tekkesi, tekkeye ait hücreler ve sýbyan mektebi yaptýrmýþ, vakfetmiþtir.

Beyhan Sultan Mektebi

Üsküp‟te kurulan en önemli mekteplerden birisi Beyhan Sultan Mektebi’dir. Beyhan Sultan mekteb-i Þerifi vakfýnda yevmi 4 akçe vazife ile halife-i mekteb olan Mustafa bin Hacý Mahmud hacc-ý Þerif’de vefat edince yerine Üsküp Naibi Abdulfettah Efendi’nin ve þeyhülislam Mevlana Mehmed Emin Efendi’nin ilamýyla 25 Aðustos 1776 tarihinde merhumun oðlu Abdulgani Halife görevlendirilmiþtir.

Beyhan Sultan Türbesi

Sultan Murat Camii avlusu içerisinde caminin kýble yönündeki güney duvarýnýn bitiþiðinde bulunan ve halk arasýnda türbeye “Beyan Baba” denilmekte olduðu rivayet edilmiþtir. Beyhan Sultan Türbesi’nin kitabesine göre inþa tarihi 1556-1557 yýlýdýr.  Taþ levha üzerine Osmanlýca yazýlmýþ kitabede Þöyle yazmaktadýr: “Bu meþhed-i þerif þemim ile perran ide / Her dem nesim-i ravza-i dâru‟s-selam ola Tarihi bu türbenin ol kim diler desun/ Envar-ý lütf-i razýka daim makam ola 964”  Anlamý: Bu kýymetli Þehidin bulunduðu yer güzel koku ile uçsun. Her zaman cennet bahçesinin rüzgarý essin. Bu türbenin tarihini kim ister söylesin. Rýzýk veren Cenab-ý Hakk‟ýn lütfunun nuru daima makamý olsun. 964 /1556-1557

Haným Hatun Valide-i Osman Paþa

Yavuz Sultan Selim’in kýzý olan Haným Hatun’un kocasý Çoban Mustafa Paþa ve kendi adýna zengin temliklerini vakfettiði pek çok vakýf eseri vardý. Evkafýnýn toplam hâsýlý 93.397 akçeyi bulmaktadýr.

22. Hürrem Sultan

Kanuni Sultan Süleyman’ýn hanýmý, II. Selim’in annesi olan Hürrem Sultan Osmanlý hanedanýnýn en hayýrsever kadýnlarýndan birisidir. Birçok hayrat bina etmiþtir. Ýstanbul Haseki’de Mimar Sinan’a yaptýrdýðý külliye, cami, medrese, darüþþifa, sýbyan mektebi, hamam, kervansaray ve su tesislerinden oluþmaktadýr. Medrese için kütüphane kurmuþ ve kitap vakfetmiþtir. Kariye isimli tekkeyi medreseye çevirtti ve Ayasofya civarýnda çifte hamam yaptýrdý.

Hürrem Sultan Kudüs’te halen faaliyetine devam eden, cami, kervansaray, tekke, dürüþþifa, kütüphane ve imaretten oluþan bir külliye daha yaptýrmýþtýr. Ýmaretin mutfaðý, yemekhanesi, fýrýný, kileri, avlusu, ambarý, odunluðu ve tuvaletleri bulunmaktadýr. Hürrem Sultan’ýn Kudüs vakfýnda 55 hacýyý barýndýran bir misafirhane ve günde 400 yoksulu doyuran imaretinde 36 kiþi calýþmaktaydý. Kýbrýs Araþtýrmalarý ve Ýncelemeleri Dergisi, II/4 (Þübat 2019) ss. 61-74 Kýbrýs Sicillerinden Kadýnlarýn Kurduðu Vakýf Örnekleri Fatma Þensoy

Hürrem Sultan’ýn vefatýndan sonra Kanuni onun adýna Mekke ve Medine’de de imaret inþa ettirmiþtir. Böylece Hürrem Sultan’ýn dinimizce üç kutsal þehir olan Mekke, Medine ve Kudüs’te hayratý bulunmaktadýr. Bu vakýflarýn dýþýnda yine Kanuni’nin Hürrem Sultan adýna yaptýrýp vakfettiði Cisri Mustafa Paþa’da kervansaray ve camiden oluþan bir imaret daha bulunmaktadýr. Ayrýca Edirne’ye su getirtip çok sayýda mahalle ve çeþmeye baðlatmýþtýr.

Hürrem Sultan hayratý için H. 947/M. 1440 ve H. 958/M.1551 Ankara’da bir camii 52 oda ve 21 dükkanlý Yeni Han, Karacapaþa Mahallesi’ndeki çifte hamam, Nevbethane Mahallesi’nde bir hane, sahile yapýlmýþ olan bir kayýkhane, Ayo-Lanka Mahallesi’nde fevkani ve tahtani iki ev, diðer tahtani üç ev ve bir ekmek fýrýný, dört adet dükkan, bezirhane müþtemil bir hane, Hacý Mübarek Evkafý’ndan olan arsa üzerindeki üç adet dükkan, bostancýbaþý evkafýndan üç adet dükkan, camii kurbunda on adet oda, Karaman Pazarý’nda kâin fevkâni ve tahtâni 32 oda ve beþ adet dükkaný havi binalarý, mumhane civarýnda kâin fevkâni ve tahtâni 54 adet oda, 16 adet dükkan, 30 adet mahzen ve iki adet ekmekçi fýrýný, Ayasofya Evkafý’ndan bir arsa üzerindeki 35 adet dükkan, yine ayný yerde kâin Ayasofya Evkafý’ndan 34 bab dükkan ve bir adet baþçý dükkaný, Unkapaný’nda altý adet mahzen, Ayakapý’da kâin bir ekmek fýrýný, Edirnekapý civarýnda kâin dört bab evi müþtemil iki hane ve bir ekmek fýrýný, Edirne Kapý dýþýndaki silahhane binasý, Ebu Eyub-i Ensari Kasabasý’ndaki ekmek fýrýný, Galata’da fevkani iki, tahtâni bir ev, Ayasofya Evkafý’ndan çok sayýda evi müþtemil büyük hane, Galata Kalesi haricinde yedi bab oda ve dükkanlara muttasýl haney, Beþiktaþ’ta kâin herkesçe meþhur bir haný, Silistre Sancaðý tevabiinden Ahyolu Kazasý’nda kâin birbirine yakýn 14 köy Silistre’de birbirine komþu 11 adet köy, Aydos’a baðlý Ýmnus köyü ve tavabindeki Arklý mezrasý, Çorlu kazasýna baðlý Umurcu Köyü, Silivri’ye baðlý Kabakçý mezrasý ile Aydýn Sancaðý’na baðlý Kadýncýk Çiftliðini vakfetmiþtir.

Hürrem Sultan’ýn H. 964 tarihli Arapça vakfiyesi ise, Anadolu ve Arap Yarýmadasý’ndaki yerlerdeki bazý vakýflarýyla ilgilidir.

Vakfiyeye, Hürrem Sultan’ýn Kudüs’te Elsit Mahallesi’nde bina ettirdiði yüksek taklý, yüce ravklý Cami-i Þerifi ve imaret etrafýndaki 55 odanýn dindar mü’minlerin salihlerine ve muvahhid müttakilerden mücâvir olanlara, nefislerini tabiat kirlerinden temizleyen zâhitlere, ahkâmý þer’iyyeyi ihlâl etmeksizin þeriat ipine tutunanlara, bina edilen geniþ bir hanýn yolculara ve misafirlere vakfedildiði yazýlýdýr. Hürrem Sultan, bu hayratý için Trablusþam’da bir köy ve bir nahiye ve bir mezra  Gazze’de 1köy, Kudüs-ü þerife baðlý bir köyün 2500 dirhem hissesini, Trablus’un Þeyh Tathac Mahallesi’nde kâin iki han ve dükkânlarýn tamamýný, Han-ý Adimi Mahallesi’nde vaki bir hanýn tamamýný, Reþhiyn Köyünde dört adet deðirmen, Beþniyn Karyesi arazisinde kâin dört adet deðirmeni, Beyt-i Makdis-i Þerif’te kâin iki adet hamamýn temamý, Kudüs tevabiinden Beyt-i Kesa karyesinin tamamý ve Harube mezreasý, Kefercins denilen köyde 24 kýrat asýldan 18 kýrat mikdarý hisse, Keferiana Köyü ve Keferitab mezreasýný, Bakiü’l-fan Köyü’nü, Beyt-i Lukya Köyü’nü ve Beyt-i Nuþef mezreasý ile Rükübis mezreasýný, Beyti’l-Âhim karyesindeki 24 kýrat asýldan 18 kýrat mikdarýndaki hissenin tamamýný, Beyt-i Cala karyesindeki 24 kýrat asýldan 18 kýrat mikdarýndaki hissenin tamamýný, Remle tevabiinden Kenise Köyü’nü, Bi’rimaiyn Köyü’nü, Sebtare Köyü’nün 24 kýrat asýldan 12 kýrat mikdarý hissenin tamamýný, Unnabe Köyü’nü, Safriye Köyü’nün 21 kýrat hissesinin tamamýný, Harita Köyü’nü, Cendas Köyü’nün 24 kýrat asýldan yedi kýrat mikdarý hissesini, Yazder Köyü’nü, Yahudiye Köyü’nü, Beyt-i Decin Köyü’nün 18 kýrat ve bir kýratýn sekizde biri mikdarýndaki hissesini, Beyt-i Þena Köyü’nü, Rantaya Köyü’nü, Na’lin karyesinde olan 24 kýrat asýldan 18 kýrat mikdarý hissesini, Nablus tevabiinden Kafon Köyü’nü, Ben-i Saab Nahiyesi’nde Haþanetü’l-Cemasiyn Mezreasý’nýn rub’ hissesini vakfetmiþti. Vakfiyelerine göre Þehzâde Mehmed’in validesi þeklinde kaydedilmiþ bulunduðu Silistre Sancaðý vakýf defterindeki kayýtlara göre Haseki Sultan, Rusikasrý’na baðlý iki, Aydos’a baðlý 45 ve Ahyolu’na baðlý 20 olmak üzere toplam 67 adet köyün geliri olan 549.390 akçeyý vakfetmiþtir.

 23. Gülfem Hatun

Kanuni Sultan Süleyman’ýn azatlý cariyelerindendir. Hayýr, hasenata önem vermiþ hanýmlardandýr. Üsküdar’da vakýf kurmak üzere arazi satýn almýþtýr. En önemli vakýflarý da, Üsküdar’da kendi adýyla anýlan Gülfem Hatun Mahallesi’ndedir. 1542 (949) tarihli vakfiyesine göre burada cami, kervansaray, imaret ve mektep inþa ettirmiþtir. Vakfýný tamamlayamadan vefatý üzerine kalan kýsmý Kanuni Sultan Süleyman Mimar Sinan’a tamamlattýrmýþtýr. Bu yapýlardan günümüze sadece cami gelebilmiþtir.

Gülfem Hatun’un Manisa’da vakýflarý bulunmaktadýr. Bunlar arasýnda çeþmeler, dükkânlar, nakit para vakýflarý sayýlabilir. Karacaahmet Sultan Türbesi’ni de tamir ettirmiþtir.

24. Mihrimah Sultan

1522-1578 yýllarý arasýnda Ýstanbul’da doðup ölen Mihrimah Sultan Kanuni Süleyman’ýn Hürrem Sultan’dan olan kýzý ve Sadrazam Rüstem Paþa’nýn eþidir.   Hümaþâh’ýn yanýsýra Osman adýnda bir çocuðu daha bulunan Mihrimah’ýn siyasi kararlarda etkili olma tutkusu yanýnda hayýr ve bayýndýrlýk iþlerinde de önemli bir lider durumunda olduðu görülür.

Süleymaniye, Haseki ve eþi Rüstem Paþa Külliyeleri’ne yaptýðý yardýmlarýn yaný sýra Edirnekapý (1566) ve Üsküdar’da iki büyük külliye (1547) yaptýrarak Ýstanbul’un imarýna katkýda bulundu. Arafat Daðý’ndan Mekke’ye suyolu döþetmiþti.  Sultan Süleyman’ýn kýzý için yaptýrdýðý kabul edilen külliyenin inþâsýna 1540’da baþlanmýþ ve yedi yýl içinde tamamlanmýþtýr. Mimar Sinan’ýn mimarbaþý olduktan sonra Þehzâde Külliyesi ile eþ zamanlý olarak ele aldýðý külliye, cami, medrese, sýbyan mektebi, imaret-tabhane ve han yanýnda suyollarý, çeþme ve hela gibi tesislerden oluþmaktaydý. Külliyede ikisi özgün, biri sonradan eklenmiþ olan üç çeþme, bir þadýrvan ve iki su haznesi bulunmaktadýr. 

Mihrimah Sultan’a babasý Sultan Süleyman tarafýndan temlik edilen Selanik Sancaðý’nda ki hala mülk statüsünde kaydedildiði, bu köylerden Avrathisarý’na baðlý olanlarýn Mihrimâh Sultan tarafýndan kýzý Ayþe Sultan’a H. 978 (M. 1573-74) yýlýnda hibe edildiði belirtilmekte, Ayþe Sultan’ýn annesi ve babasý tarafýndan kurulan vakýflara mütevelli tayin edildiði bilinmektedir. Vakfiyelerine göre Mihrimah Sultan adýna Selanik Sancaðýnda dokuz, Avrathisarý’nda iki ve Yeniþehir/Platimana’da 37 köy olmak üzere toplam 48 köy tesbit edilmiþ olup bu köylerden vakýf adýna toplam 188.269 akçe gelir elde edilmektedir.

Vakýf, Evrenos Gazi Evkafý’ndan sonra, sancakta en yüksek gelire sahip ikinci vakýf durumunda olup vakfýn geliri, Sancakta hesaplanabilen toplam vakýf gelirinin yaklaþýk % 13’ünü teþkil etmektedir. Mihrimah Sultan Üsküdar’da yaptýrmýþ olduðu cami-i þerif için Niðbolu Sancaðý’na baðlý Çernovi Nahiyesi’nde toplam 116.376 akçe geliri olan 10 köyü vakýf olarak yazdýrmýþtýr. Ayrýca Kanuni Nevrekob kazasýnda mülkü olan üç köyü (Ýstarçeþte, Dolani ve Libahak) kýzý Mihrimah Sultân’a temlîk etmiþ ve Mihrimah Sultan da bu köylerin 56.053 akçeyi bulan gelirlerini vakfetmiþtir. Mihrimah Sultan Vakfý adýna Balkanlardaki üç Sancakta (Selanik, Siroz ve Niðbolu) kayýtlý bulunan 61 yerleþim biriminden elde edilen toplam hâsýlýn ise, 360.698 akçe olduðu hesaplanmýþtýr.

Mihrimah Sultan H. Evâil-i Rebiü’levvel 970 tarihli vakfiyesinde eþi Rüstem Paþa’nýn kabrinin bulunduðu mevkide bir musluk ve ma-i safi inþa ederek, Üsküdar’da bina ettiði imâreti için evkafýndan cihet tayin ettiði belirtilmektedir. Türbede bekçi olan 12 nefere yevmi birer buçuk, 24 nefer tilâvet erbabýna üçer akçe, otuz nefer cüzhânýn ser-mahfeline, cüzleri tertib edene ve noktacýya üçer akçe, diðer 27 nefere ikiþer akçe, buhurcuya iki akçe, dört nefer sakiye dörder akçe, noktacýya üç akçe ve sakiyan için iki akçe sarf olunmasý vakfiye þartýdýr. Üsküdar’da “Mihrimah Sultan Vakfý”na ait H. evail-i Ramazan 975 tarihli bir diðer Vakfiyede vakýf köyler kayýtlý olup Üsküdar’daki imarette piþirilmeye meþrût levâzýmýn miktarýnda düzenlemeye gidilmiþtir.

Mihrimah Sultan Vakfý’na ait H. 978 tarihli bir diðer vakfiyede Vâkýfe, Üsküdar’da binâ ettiði Ýmâret-i Âmire’de görevli olan vazifelilerin özellikleri ve ta’yin yevmiyeleri belirlenmekte ayrýca Beytullahi’l-Haram’da Makam-ý Ýbrahim aleyhi’s-selamda 30 nefer cüzhân, Medine-i Münevvere’de Mescid-i Nebi’de 30 nefer cüzhân, Hazret-i Halilü’r-Rahman’da 30 nefer cüzhândan dokuz nefer ser-mahfele üçer, diðerlerine ise ikiþer akçe, her birine cihet-i nezaret olarak senevî onar filori verilmesi þarta baðlanmýþ olup, bunlarýn herbirinin yapacaðý iþler tafsilatlý olarak anlatýlmaktadýr.

Mihrimâh Sultan Evkafý ile ilgili en teferruâtlý bilgilerin bulunduðu vakfiye, H. Zilhicce 965 tarihlidir. Üsküdar’da deniz sahilinde binâ ettirdiði imaret, Karabaþ Mahallesi’ndeki Yenibahçe’de yaptýrdýðý mekteb edebi bir dille anlatýlarak, bunlarýn mesâlihi için vakfedilen akarât kaydedilmiþtir. Mihrimah Sultan vakýf gelirinden 5000 dinar altýnýn her sene Mekke ve Medine fukarasýna gönderilmesi þartýný diðer vakýf þartlarýna eklemiþtir. tamirât için gerektiðinde kullanýlmak ve yeni akârat satýn almak üzere 10.000 altýn tayin etmiþtir. Vakfiye bundan sonra vakfýn hukuki lüzumu ile ilgili kýsma geçerek sonlanmaktadýr.

OSMANLI DÖNEMÝ HANIM SULTAN VAKIFLARI VE SOSYAL POLÝTÝKA UYGULAMALARI Eyüp Sabri KALA Dr. Öðr. Üyesi, Fatih Sultan Mehmet Vakýf Üniversitesi, Hukuk Fakültesi

Vedat Turgut Balkanlarda Bacýyan Evkafý

25. Nurbanu Sultan

Nurbanu Sultan, Kanuni Sultan Süleyman’ýn oðlu II. Selim’in hasekisi      ve III. Murad’ýn annesidir. Doðum yeri ve ailesi hakkýnda bilgi bulunmayan Nurbanu ismi verilerek saraya yerleþen Valide Sultan, Osmanlý dünyasýnýn siyasi, sosyal, entelektüel, mimari açýdan zirvede olduðu bir dönemde haremde yetiþtirilmiþ ve eðitilmiþtir. Valide Sultan, yaþadýðý zaman diliminde, sarayda ve Osmanlý toplumu içinde saygýnlýk kazanmýþ bir sima olmasýnýn yaný sýra uluslararasý boyutta da tanýnan bir þahsiyet olmuþtur. Hayýrseverliði ve ve icraatlarý sayesinde zamanýn vefasýzlýðýna karþý koymayý baþarmýþ ve ismi günümüze kadar yaþamýþtýr.

9 yýl Valide Sultanlýk yapan Nurbanu Sultan’ýn eþi ve oðluyla iliþkilerine kýsaca bir göz atýldýðýnda onun baskýn ve etkileyici bir karaktere sahiptir. Venedik elçisi Jacobo Soranzo’nun “hasekinin güzel ve olaðanüstü akýllý olmasý nedeniyle majesteleri tarafýndan çok fazla sevildiði ve sayýldýðý söyleniyor” demesi Selim’in Nurbanu Sultan’ý elçilerin dikkatini celbedecek derecede sevdiðini ve saygý duyduðunu göstermektedir. Ýstanbul’da bulunan (Jocopo Ragazzoni) elçinin kaydýna göre, Selim oðluna olan saygý ve sevgisinin ifadesi olarak annesini nikahlamýþtýr. 1573’te Ýstanbul’a gelen elçi Andrea Badoaro’da (haseki) deniyor ve Majesteleri tarafýndan çok seviliyor”demektedir.

Nurbanu Sultan Osmanlý tarihinde bazý ilklerin sahibidir. Çifte minareli cami yaptýrma ayrýcalýðýna sahep tek kadýndýr. (Çifte minareli cami yaptýrma padiþahlarýn kullandklarý bir ayrýcalýktý) Onun inþa ettirdiði Atik Valide külliyesini benzerini bir baþka saraylý kadýn yaptýramamýþtýr. Mimar Sinan’ýn tasarlayýp yaptýðý Atik Valide Külliyesi cami, medrese, tekke, sýbyan mektebi, dârülhadis, dârülkurrâ, imaret (aþhane, tabhane, kervansaray), dârüþþifa, türbe ve hamamdan oluþmaktadýr.

Valide Sultan’ýn diðer bir vakýf hayratý ise Lapseki Külliyesi’dir. Ýmaret, mektep, mescit ve tekkeden oluþmaktadýr. Bunlarýn dýþýnda suyollarý yaptýrmýþ, bazý semtlere çeþmelerden su baðlatmýþ, Harameyn hizmetleri ve zaviyeler “için vakfýndan tahsisat ayýrmýþtýr. Hamam, deðirmen, salhane, þemhane, dükkân, menzil, ev, fýrýn gibi akarlar vakfetmiþtir.

Atik Valide külliyesi 18. Yüzyýlýn en büyük vakfý olma özelliðine sahiptir. Gelirlerinin bir kalemi Halep göçer Türklerine ait Yeni il hassýydý. Külliyenin yeni il hassýndan aldýðý gelir 3.000.000 (üç milyon akçe) ydi. Vakýf pek çok köyün cizye ve vergi geliri ile desteklenirken ayrýca Ýstanbul’da gelir getirici 250 taþýnmaza sahipti. 

Bu en büyük Valide Sultan külliyesi imaretinde günlük 1000 kiþilik iki öðün yemek çýkýrtýlýyordu.

Nurbanu Sultan camiine bir kütüphane vakfeden ilk kadýndýr. Günümüzde Hacý Selim Aða kütüphanesine taþýnan koleksiyonda mjhtemelen bir kaçýný kendisinin sipariþ ettiði on altý nefis Kuran vardýr.

            Nurbanu Sultan, kendisi icin “Valide Sultan” namý kullanýlan ilk padiþah annesi olarak tarihe geçmiþtir. Nurbanu eþinin türbesine gömülen ilk padiþah kadýnýdýr.

Nurbanu Sultan’ý Osmanlý tarihinde ilklerin sultaný yapan padiþah eþi ve padiþah annesi olmanýn verdiði ayrýcalýklardýr.

Valide Sultanýn vakfiyesi de ilktir. Onun Üsküdar külliyesine ait vakfiyesi, “vâkýfe hazretleri” diye baþlayýp “þart kýldý” þeklinde biten cümlelerden anlaþýlacaðý üzere bizzat kendisinin telkiniyle hazýrlanmýþtýr.  Dolayýsýyla vakfiyesi Nurbanu Sultan’ýn manevi dünyasýný yansýtmaktadýr dersek kanaatimizce yanlýþ olmayacaktýr. Nurbanu Sultanýn hassas kiþiliði vakfiyesine de yansýmýþtýr.

Vakfiyesine, külliyede çalýþacak herkesin özelliklerini tek tek yazdýrmýþtýr. Mesela hal ve hareketleri düzgün, takva ehli, dünyaya meyil etmeyen, namazýn þartlarýný güzelce bilen beþ adet musalliyan tayin edilmiþ olup bunlarýn görevi her gün tadil-i erkâna uygun yirmiþer rekat namaz kýlýp, sevabýný Nurbanu Sultan ruhuna hibe etmektir. Ayný þekilde okunan Kuran ve çekilen tesbihlerin de vakýfenin ruhuna hibe edilmesi þartý vardýr. Nurbanu Sultan, vakfiyesinde tayin ettiði beþ kiþinin okuduklarý cüzlerin sevabýnýn Hz. Muhammed, Hz. Aiþe ve Hz. Fatýma’nýn ruhlarýna hediye edilmesini istemektedir.

Bu örnekler Nurbanu Hatun’un ahiret inancýný ve öldükten sonra hayýr kapýsýnýn kapanmamasý arzusunu göstermesi bakýmýndan dikkat çekmektedir. Ayný zamanda onun Ýslâm ve Osmanlý kültürüne ne derece aþina olduðunun bir göstergesi olarak düþünülebilir. Zira bu þekilde Hz. Peygamber, onun sevgili eþi Aiþe (RA) ve biricik kýzý Fatýma (RA) ile manevi bir bað kurmaya çalýþmaktadýr.   

Nurbanu Sultanýn hassas kiþiliði darüþþifa da görev yapacak týp doktorlarý için belirlediði þartlarda kendini göstermektedir. Valide Sultan darüþþifaya tayin edilecek iki doktorun, týp ve hikmetin tüm esrarýna sahip olduktan sonra “tedavide ince ve yumuþak davranan… acz ve tembelliði kendilerine reva görmeyen, hastalara sanki en yakýný gibi merhametli davranan, sert sözlerden kaçýnan, nabýzlarýný, ateþlerini ve diðer durumlarýný yoklayýp duran, daima hastalarýn hâllerini soran” davranýþlar sergilemelerini þart koþmuþ, görevlerini ihmal etmeleri durumunda aldýklarý paranýn hela olmayacaðý ve ahirette daimi azaba düçar olacaklarý þeklinde tehdit etmiþtir. Vakfiyede ki baþka bir þart ise Nurbanu Sultan’ýn ölümünden sonra kadýn kölelerinden 150 tanesinin azat edilmesi ve her birine 1000 altýn verilmesidir.

Küçük yaþtan itibaren Ýslam kültürüyle içiçe yaþayan ve yetiþen Valide Sultan yaþayýþýna uygun bir merhamete ve diðergamlýða, Ýnebahtý savaþýnda esir düþen Kara Ali’nin serbest býrakýlmasý için Venedik dojuna bir Müslümanýn köle olamayacaðýný ifade ettiði mektup göndermesi, Harem-i hümayunda görevli Samuel Sevi adlý Yahudi bir doktorun ve diðer bir kýsým Yahudilerin mallarýnýn tazminatýnýn ödenmesi için devreye girmesi, mahkumlarý affetmesi için oðluna baþvurmasý delil gösterilebilir. Bu durumun, daha sonra özellikle borçlarýndan dolayý hapiste yatmakla olan mahkumlarýn affedilmesi giriþimlerinde valide sultanlara mahsus geleneðin oluþmasýnda önemli bir adým olmuþtur.

NURBANU VALÝDE SULTAN’IN HAYATI VE ÞAHSÝYETÝ Fatma KAYTAZ Fatih Sultan Mehmet Vakýf Üniversitesi, Tarih Bölümü

ATÝK VALÝDE SULTAN KÜLLÝYESÝNDE ÝDARÝ VE MALÝ YAPI (1590-1830) Ramazan PANTIK Hacettepe Üniversitesi, Tarih Bölümü

M. Baha Tanman DÝA

26. Ýsmihan Sultan  

Sultan II. Selim’in Nurbânu Sultan’dan doðan kýzý olup, 1545 yýlýnda Manisa’da dünyaya gelen Ýsmihan Sultan, Þehzâde Selim ile Bayezid’in mücadelesi sýrasýnda 1562’de Þehid Mehmed Paþa ile evlendirildi. Ýsmihan Sultan Babasý II. Selim ve kardeþi III. Murad zamanlarýnda haremin en nüfuzlu kadýnlarý arasýnda yer alan Ýsmihan Sultan’ýn kýsa boylu, çirkin fakat zeki ve hýrslý bir kiþiliðe sahip olduðu rivâyet edilmektedir. KalaylýkozAli Paþa ile yaptýðý evlilikten bir sene sonra 1585’te lohusa döþeðinde vefat eden Ýsmihan Sultan, babasýnýn Aya-Sofya’da bina ettirdiði türbesine defnedildi. Sultan II. Selim’in kýzý Ýsmihan Sultan’ýn Çirmen Sancaðý’nda vakfettiði dört köy ve iki mezrâ’nýn toplam 21.445 akçe geliri vardý. Ýsmihan Sultan tüm hayrâtý için çeþitli yerlerden toplam 15 köy ve iki mezrâ’dan vakfý adýna toplam 62.186 akçe geliri vakfetmiþti. Eyüp’te eþiyle birlikte Sokullu Mehmet Paþa Külliyesini yaptýrmýþtýr. 1568-1579 yýllarý arasýnda yaptýrýlan külliye, Mimar Sinan eseri olup medrese, darülkurra, türbe, çeþme ve kütüphaneden oluþmaktadýr. Eyüp Sultan Camii’ne yakýn olmasý nedeniyle külliyede cami yer almamaktadýr. V.Turgut

Gevherhan Sultan

Sultan II. Selim’in kýzý olan Gevherhan Sultan, 1544 yýlýnda Manisa’da doðmuþ olup, annesinin Nurbânu Sultan olmasý muhtemeldir. 1562’de Piyale Paþa ile diðer kýz kardeþleriyle beraber evlendirilen Gevherhan Sultan 1578’de eþinin ölümü üzerine üçüncü vezir Boyalý Mehmed Paþa ile izdivâç yapmýþtýr. Caðaloðlu’nda H. 995’te (M. 1587) bir medrese bina ettiren Gevherhan Sultan, babasý tarafýndan kendisine temlik edilen emlâk ve köylerini buraya vakfetti. Gevherhan Sultan, Medine fukarâsý için Lofça’ya baðlý, 4684 akçe geliri olan iki köyü vakfetmiþtir. Gevher Han Sultan’ýn bu köylerle beraber Tatovan köyünün gelirini de Medine-i Münevvere için vakfettiði belirtilmektedir.

Gevherhan Sultan’ýn Ýstanbul, Filibe, Edirne (Paþa), Niðbolu, Dimetoka, Eðriboz ve Týrhala’daki Evkafýna ait vakfiyesi H. evâil-i Ramazan 1018 tarihlidir. Bundan sonra, Medine-i Münevvere’de Ravza-i Mutahhara’da 30 neferin birer cüz-i þerif tilâvet etmesi mukâbilinde senevi 360 sikkeyi tasarruf ettiði belirtilmekte ve bunu müteakib, vâkifenin Kostantiniyyeti’l-Mahmiyye’deki Avrat Pazarý Ýðneci Mahallesi’nde hududlarý belirtilmiþ bir medresesi ile Rumeli’nde Fethü’l-Ýslam Kasabasý’nda inþa ettirdiði câmi-i þerif ve hamamýnýn yanýndaki dekâkini vakfettiði haber verilmektedir. Gevherhen Sultan hayratlarý için 101 köyü akar olarak vakfiyesine yazdýran Gevherhan Sultan Anadolu’da Elmaluborlu Kazasý’na baðlý Bostanbükü karyesindeki câmisi için Dârü’s-Saltanatü’s-Seniyyetü’l-Mahmiyye dahilindeki muhtelif büyutu ve Kýrkçeþme Suyu’ndaki dolabýný ve Eski Saraysuyu’ndaki çeþmesini vakfetmiþ, vakfettiði sarayýnda hayatta oldukça kendisi, sonra Hadice Haným Sultan’ýn oturmasýný þart etmiþtir. Vakýf þartlarý arasýnda Aþure Günü’nde ve Kadir gecesi’nde beþ nefer yetime birer takiye, kapama, birer zebun ve birer çift pabuç alýnarak her sene on yetimin mesrûr edilmesi þartý da bulunmaktadýr.

Semendire’deki “Gevher Han Sultan Hazretleri Vakfý”na ait H. evâil-i Ramazan 1032 tarihli vakfiye ile, vâkýfe gider kalemlerini açýklamaktadýr.

ÞAH SULTAN ve ZAL MAHMUD PAÞA

Þah Sultan, II. Selim’in Nurbanu Sultan’dan olan kýzýdýr. II. Selim’in þehzadeliði sýrasýnda 1546 yýlýnda Manisa’da dünyaya gelmiþtir. Elimizde yeterli bilgi mevcut olmasa da bir þehzade kýzý olmasý hasebiyle iyi bir eðitim almýþ olduðu düþünülmektedir. 1562 yýlýnda Kanuni Sultan Süleyman’ýn torunlarýný evlendirmeye karar vermesiyle 16 yaþýnda ilk evliliðini gerçekleþtirmiþtir. Þehzade Selim ile Þehzade Bayezid’in mücadelesinde Selim’in üstünlüðünü saðlamada yararlýlýk gösteren Sokollu Mehmed Paþa Ýsmihan Sultan ile, Piyale Paþa Gevherhan Sultan ile, Þah Sultan ise Enderunî olan Çakýrcý Hasan Aða’yla 100.000 akçe mehir karþýlýðýnda nikahlanmýþtýr. Þah Sultan ile nikâhlanan Çakýrcý Hasan Aða’nýn rütbesi yükseltilerek 1563’de Bosna Valisi, 1570’de ise 1570’de Rumeli Beylerbeyliði görevine getirilen Hasan Aða gayet silahþor, âkil ve kerim olarak anýlan bir bürokrattý. Þah Sultan Hasan Paþa ile evliliði üç yýl sonra boþanmayla sona erdi. Zal Mahmud Paþa ile 1566 senesinde evlendirilen Þah Sultan hayatýnýn sonuna kadar da onunla yaþamýþtýr. Þah Sultan’ýn önemli bir özelliði ise genç yaþta (26) hacca gitmiþ olmasýdýr.

            5 Kasým 1577 tarihinde 31 yaþýnda vefat eden Þah Sultan, kendisinden 13 gün önce ölen eþi Zal Mahmut Paþa’nýn yanýna, Eyüp’te inþasý devam eden külliyenin bahçesine defnedildi.

Þah Sultan, babasý tarafýndan kendisine Filibe’de temlik edilen on dört köyün gelirleri ile bir vakýf kurmuþ ve hanedanýn diðer kadýn üyeleri gibi hayýr iþlerinde bulunmuþtur. Bu arada 1572 yýlýnda eþi Zal Mahmud Paþa ile birlikte, Eyüp’te bir cami ve iki medrese inþa ettirmeye baþlamýþ, vefatlarýndan sonra bir türbe ve çeþme ilave edilerek, külliye tamamlanmýþtýr.

Þah Sultan hayatýnýn büyük bölümünü Ýstanbul dýþýnda geçirdiði için hakkýnda fazla bilgi bulunmamaktadýr. Þah Sultan’ýn Zal Mahmud Paþa ile olan ikinci evliliði babasý II. Selim’in tahta oturmasýyla oldu. II. Selim o sýrada Anadolu Beylerbeyi olan Zal Mahmud Paþa’ya vezirlik rütbesi vererek kýzýyla evlendirdi.

Gelibolulu Ali’ye göre Zal Mahmud Paþa’nýn adaletiyle meþhur, cömert, mülayim bir adam olan paþa Pirlepe’de bir çeþme, hamama su temini ve yine Ankara’da bir çeþme ile mescid inþa ettirmiþti.

              Vakfiye de Zal Mahmud Paþa’nýn 30 Mart 1577’de,  Þah Sultan’ýn ise paþadan on üç gün sonra vefat ettiði hatýrlatýlarak, kalan mallarýnýn üçte biri ile bir cami, medrese ve kararlaþtýrdýklarý hayrat ve vakýflarý kendileri hayattalarmýþ gibi tamamlanýp, bitirilmesini hatta Þah Sultan’ýn mallarýnýn söz edilen üçte birinden baþka diðer üçte ikisini de vakfetmesini kardeþi III. Murad’dan rica ettiði,  o tarihte hayatta olan Valide Nurbanu Sultan’ýn da bu iþ için vasî yapýldýðý, hayratlarýnýn mütevelliliðine ise Zal Mahmud Paþa’nýn divan katibi Hüseyin Aða’nýn getirilmesi, mal varlýðý ile vakfýn durumunun takibi için hangi asýr olursa olsun vezir-i âzamýn nazýr olmasý þeklindeki vasiyetlerinden söz edilmiþtir. Vakfiyeye göre Þah Sultan ile Zal Mahmud Paþa’nýn aslýnda ayný külliye içerisinde fakat kendilerine ait farklý vakýflarý bulunmaktadýr. Þah Sultan’ýn kýz kardeþleri Gevherhan, Ýsmihan ve Fatma Sultanlar ise Þah Sultan’ýn mirasýndan kendilerine düþen hisseden feragat edip, aðabeyleri III. Murad’ýn da izniyle mallarý vakf ederek, Þah Sultan’ýn son arzusunu yerine getirmiþlerdir.

Vakýf þartlarýndan bir diðeri ise Þah Sultan’ýn vasiyeti gereðince medreselere lazým olan kitaplarýn vakf edilip bir hafýz-ý kütüb tayin edilmesi, gelir getirecek uygun akarlar satýn alýnmasý, görevlilerin ücretleri ile hayratlarýn arttýrýlmasý, ilimde hevesli olup, fakir olan öðrencilere 1 akçe, daniþmentlerin fakirlerine ise 10’ar akçeye varýncaya dek ek ücret verilerek, odalarda sâkin olmalarýdýr.

Vakfiye þartlarýndan birisi vakfýn mali durumuna göre iki üç senede bir yahut her sene Þah Sultan ve Zal Mahmud Paþa’nýn ruhlarý için bir sene birinin, diðer sene ise ötekinin niyetine hacca gidilmesi, on beþ kiþinin her gün tesbih edip cüz okumasýdýr.

Yine vakfiyeye göre giderlerden artan 86.000 akçe Pirlepe’deki çeþmenin suyolu için harcanmýþ kalan miktar (174.308 akçe) vakýflarýn mütevellisi Mustafa Kethüda’ya teslim edildiði kaydedilirken yazýlan þerhe göre vakýf mütevellisi her sene Eyüp Sultan Cami ve Külliyesi Vakfý’na 320 akçe ödeme yapacaktý.

II. Selim’in kýzý Þah Sultan ile II. Selim-III. Murad dönemlerinde vezirlik yapmýþ eþi Zal Mahmud Paþa Ýstanbul Eyüp’te vakýf olarak cami ve medrese inþa ettirmiþlerdir. Eyüp’teki külliye, zeminin eðimli olmasý nedeniyle iki kademede inþa edilmiþtir. Zal Paþa Caddesi yönündeki ilk kademeye cami, þadýrvan avlusu ve avluya birleþen bir medrese bulunmaktadýr. Ýkinci alt kotta, Defterdar Caddesi yönünde yer alan alanda ise ikinci medrese ile türbe binasý ve bu alaný sýnýrlayan avlu duvarýnýn dýþ yüzüne bir çeþme yerleþtirilmiþtir. Zal Mahmud Paþa’nýn Ankara ve Filibe’de de vakýflarý Eyüp vakfýyla birleþtirilmiþti.  

En baþta vakýflar paþa ve sultan tarafýndan ayrý ayrý kurulmuþlardýr. Hatta Þah Sultan kuracaðý vakýf için babasý II. Selim’in vakfýndan borç almýþtý. Ayrýca II. Selim kýzý Þah Sultan’ýn yaptýrmak istediði vakýf için 1567 senesinde Filibe’de Persadin ve Pavlikan köylerinin Küpsi nahiyelerini, Dercek, Perestice, Þetce, Savver, Fevniye, Vaslakuh, Peruskuva, Curel, Meldava, Vaþtova, Nevsel Çavuþ ve Nevsel Cedid köylerini temlik ederek, vakfetmesine müsaade etmiþti.

Zal Mahmud Paþa ve Þah Sultan hayatta iken inþasýný planladýklarý külliyenin ilk biten parçasý 1579 yýlýnda öðretime açýlan ve Þah Sultan’a nisbet edilen medrese olmuþtur. Cami’nin temeli ise vefatlarýndan hemen sonra 1577 yýlýnda atýlmýþtýr. Zal Mahmud Paþa Camii’ni mükellef ve mükemmel olarak tanýmlayan Evliya Çelebi, camiden “bir irem baðý içinde iki tarafý ana yol olan aydýnlýk bir camidir ki, Osmanlý ülkesindeki vezir camilerinin içinde böyle aydýnlýk bir cami yapýlmamýþtýr. 366 billûr cam ile süslenmiþ bir camidir... Altý tamamen talebe hücreleridir…Bu camide olan mimarî özellik bir camide yoktur. Avlusunun üç tarafý medrese odalarý ile süslenmiþtir. Dört tarafýndaki güllük gülistanlýk içindeki bülbüllerin naðmeleri insana hayat verir. Minaresi gayet sanatlý ve yüksektir. Koca Mimar Sinan bu cami yapýlýþýnda bütün ustalýðýný göstermiþtir” diye bahseder. Vakýf kanalý ile cami ile medresenin ortasýna bir de þadýrvan  inþa edilmiþtir.

Vakfiye’de hatip, imam, vaiz, kayyým, sirâcî, muvakkit, müezzin, ferraþ, buhûrî, noktacý, eczâhân, þeyh, ser-mahfil, hafýzlar, ehl-i kuran, hafýz-ý mahzen, muvaþþahhân, muarrif, kanavâti, sandûkî, naʿathân ve mevlidhânýn tayin edileceði kararlaþtýrýlmýþ olup cami personelinin yýllýk ücret toplamý 70.445 akçeyi buluyordu.  

Þah Sultan ve Zal Mahmud Paþa’nýn külliyesinde Þah Sultan’a nispet edilen ilk medreseyle birlikte iki ayrý medrese bulunmaktadýr. Þah Sultana nispet edilen medrese caminin son cemaat yerini karþýsýnda olup kubbeli bir dershane, sekiz hücre ile üstleri ayný tonozla örtülmüþ deðiþik ölçü ve biçimde beþ hücreden müteþekkildir.

Zal Mahmud Paþa’ya nispet edilen medrese ise taþ merdiven ile inilen türbenin de bulunduðu yaklaþýk 4 metre aþaðýda bulunan bahçede denize bakan kýsýmda yer alýr. Burada bir umumi dershane, on talebe odasý, çok sayýda tuvalet ve çeþme bulunmaktadýr.    Medresede çalýþanlarýn yýllýk toplam ücreti ise 66.552 akçeyi bulmaktadýr. (2 Müderris, 2 muavin, 24 daniþmed (öðrenci-günlük 2 akçe-) ve 24 Bevvab (hademe).

Vakfiyede medresede görev alacak iki müderris için akranlarý içinde parmakla gösterilen, akranlarýndan üstün, fazilet sahibi ve ilminde ilerlemiþ kiþiler olmalarý istenmiþtir. Günlük 8 akçe alan bu müderrislerin eðitimi aksatmamalarý, sebepsiz yere dersi terk etmeyip, þeriat ve fýkýh iþlerinde geniþ bilgisi olan, dinin emrettiði þeylere sýmsýký baðlý kalan kiþiler olmasý þart koþulmuþtur.

Þah Sultan ve Zal Mahmud Paþa’nýn vasiyetleri üzerine karý koca yan yana defn olunmuþlardýr. 600.000 akçe masrafla inþa edilen türbede 1 türbedar, 12 bekçi ve 1 destari (sarýkçý) ve 1 cüzhan görevlendirilmiþti.

Günlük 5 akçe ile vazifelendirilen türbedârýn, aðýrbaþlý ve dindar olmasý, Þah Sultan ve Zal Mahmud Paþa’nýn ruhlarý için cüzhânlarýn sabah namazýndan sonra türbede toplanýp, on beþ cüz okumalarý vakýf þartlarýndandý.

Þah Sultan ve Zal Mahmud Paþa’nýn hayratlarýný arasýnda, vefatlarýndan sonra 1589-90 yýllarýnda yapýlan bir çeþme bulunuyordu.

Zal Mahmud Paþa ile Þah Sultan’ýn yaptýrmýþ olduðu vakýf eserlerine gelir getirmesi için Filibe’de 1.161.500 akçe masrafla 63 hücre ve 16 dükkanlý bir han yaptýrýlmýþ, hanýn tamir ve masraflarý için 1.251.563 akçe karþýlýðý eðirmenler satýn alýnmýþtý. Þah Sultan ve Zal Mahmut Paþa vakýflarýný inceleyen Betül Kahraman’ýn tespitlerine göre ilerleyen zamanlarda, farklý yerlerde vakfýn gelir getiren 6 dükkan, 1 Çuka dingi, 1 fýrýn ve 4 deðirmen, 24 hücre ve 1 Þemhane’si (Mumlarýn muhafaza edildiði oda.) bulunuyordu.

Zal Mahmud Paþa muhtemelen Anadolu Beylerbeyliði sýrasýnda Ankara’da hayrat da olarak bir çeþme ve bir mescid yaptýrmýþ, hayratý çin 13 dükkan yaptýrarak vakfetmiþ, hayratý için bir vakýf kurmuþtu.  

            Zal Mahmud Paþa’nýn hayattayken Ankara’da yaptýrdýðý hayýr eserlerinin dýþýnda Pirlepe’de de bir çeþmesi bulunmaktadýr. Ayrýca, Pirlepe hamamýnýn suyunu da vakfetmiþti.

            Osmanlý Arþivi’nde yer alan vesikalar ile Evkaf Nezareti tarafýndan tutulan muhasebe defterlerinden vakfýn varlýðýný Cumhuriyet Dönemi’ne kadar sürdürdüðü anlaþýlmaktadýr.

1774 yýlýndan sonra Rusya’nýn Karadeniz’in kuzeyinde uyguladýðý politikadan ötürü bu bölgeden Osmanlý Devleti’ne çeþitli göç dalgalarý yaþanmýþtýr. Bunlarýn en büyüðü ise 1859-1862 yýlýnda gerçekleþmiþtir. Bu göç dalgalarý sýrasýnda 1860 yýlýnda Nogaylar ve Kýpçak kabilesinden olan ve Ýstanbul’a muhacir olarak gelen iki yüz seksen kiþi Þah Sultan ve Zal Mahmud Paþa Külliyesi içerisindeki medreselerde iskân ettirilmiþti.

Þah Sultan ve Zal Mahmud Paþa’nýn medreselerinin 3 Mart 1924’te Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Tevhid-i Tedrisat Kanununun kabul edilerek medreselerin kapanmasýna kadar eðitim-öðretim hayatýna devam ettiði düþünülmektedir.

FATÝH SULTAN MEHMET VAKIF ÜNÝVERSÝTESÝ LÝSANSÜSTÜ EÐÝTÝM ENSTÝTÜSÜ TARÝH ANABÝLÝM DALI TARÝH PROGRAMI YÜKSEK LÝSANS TEZÝ VAKFÝYESÝ IÞIÐINDA ÞAH SULTAN VE ZAL MAHMUD PAÞA KÜLLÝYESÝ: CAMÝ, MEDRESE, TÜRBE VE ÇEÞMESÝ BETÜL KAHRAMAN                                                                                                                                                                                                                                  2019

27. Safiye Valide Sultan

III. Murad’ýn hanýmý, III. Mehmed’in validesidir. Safiye Sultan tarafýndan yapýmýna baþlanan Eminönü’ndeki Yeni Cami’nin temelleri 1597 yýlýnda atýlmýþtýr, ancak camiinin tamamlanmasý Turhan Valide Sultan’a nasip olmuþtur. Üsküdar’da Karamanlý köyünde cami ve çeþme yaptýrmýþ, Fatih’te Ýmam Gazali neslinden bir zatýn mezarý üzerine türbe inþa ettirmiþtir. 1598’de kendi adýný taþýyan bir medrese, 1610’da Kahire’de Melike Safiye Camii adýyla bir cami yaptýrmýþtýr. Borcu olanlara, savaþ zamanlarýnda orduya vakfýndan tahsisat ayýrmýþtýr. Vakfiyesinde III. Murad’ýn türbesinde Kur’an okunmasý, Mýsýr’daki emlakinden Mekke, Medine ve Kudüs’te Kur’an okuyacak 120 hafýz ile Mekke’deki sebil, mescit ve kuyulara bakacak hizmetlilere tahsisat ayýrmýþtýr.

28. Ayþe Sultan

III. Murad’ýn kýzýdýr. VGM Arþivi’nde üç vakfiyesi bulunmaktadýr. 1602 tarihli ilk vakfiyesinde kendisinden önce vefat eden eþi Ýbrahim Paþa’nýn ruhu için Kur’an-ý Kerim okunmasý, teþbih çekilmesi, onun yerine kaza namazý kýlýnmasý, hacca gidilmesi hususlarýnda hayýr þartlarý ve bu iþler için görevlendirilen kiþiler yer almaktadýr. Vakfýn akarý olarak ev, kayýkhane, menzil, dükkân, arsa, bahçe, deðirmen, koyun ve çiftlik vakfetmiþtir.

Yine 1602 tarihini taþýyan zeyl vakfiyesinde bir medrese vakfetmiþ, bunun görevlilerini, görevlerini, ücretlerini belirlemiþtir. Ayrýca vefatýndan sonra türbede her gün altmýþ cüzhan tarafýndan iki hatim okunmasý, 24 cüzhan tarafýndan gece ve gündüz Kur’an okunmasý, kendisi adýna kaza namazý kýlýnmasý, hacca gidilmesi, aþure gününde fakirlere aþure daðýtýlmasý, her yýl mevlit okutulmasý þartlarýný vakfiyesinde düzenlemiþ, bu iþler için görevliler tayin etmiþtir. Vakfiyede, eþi Ýbrahim Paþa’nýn türbesinin yanýnda bir çeþme yaptýrýp onu da vakfettiði görülmektedir. Ayþe Sultan’ýn yine 1602 tarihli ikinci zeyl vakfiyesinde ise, vakfa yeni akarlar katýlarak vakýf gelirleri arttýrýlmýþtýr.

29. Mahpeyker Kösem Valide Sultan

I. Ahmed’in eþi, IV. Murad ve I. Ýbrahim’in annesi, IV. Mehmed’in babaannesi olan Mahpeyker Kösem Sultan Osmanlý tarihinde önemli kadýnlarýndan biridir. Üsküdar’ýn en önemli külliyelerinden olan ve Çinili Camii, medrese, þadýrvan, sebil, sýbyan mektebi, çeþme ve çifte hamamdan oluþan külliyeyi yaptýrýp vakfetmiþtir. Külliyenin tarihi 1640’týr.

Ayrýca Üsküdar merkezinde hamam, Ayasofya - Kapalý Çarþý arasýnda çifte hamam, Yenikapý’da hamam, Çakmakçýlar’da içinde cami bulunan Valide Haný’ný yaptýrýp akarlarý arasýna katmýþtýr. Ayrýca her yýl Kâbe yollarýnda bulunan fakirlere Surre Alayý ile gönderilmek üzere para tahsis etmiþtir. Kösem Valide Sultan Osmanlý’da Kadýnlar saltanatý denilince akla ilk gelen Valide Sultanlardan birisidir þüphesiz. Metin Hasýrcý’nýn yazdýðýna göre hayýrseverliði ile halký kendine baðlamýþtý.

26 trilyonluk bir serveti bulunan Kösem Sultan'ýn, pek çok vakfý (Ýstanbul, Mekke, Medine) vardý, Camilere, hanlara, Seyyidlerle, fukaralara yardýmý hiç eksik olmazdý. Ramazan, üç aylar ve bayramlarý tebdili kýyafet her tarafa koþturarak geçirirdi. Borçlarý yüzünden hapiste yatanlarýn borçlarýný öder ve bulunduklarý hapishanelerden, halas ederdi. Fakirlerin kýzlarýnýn çeyizlerini yapardý. M. Hasýrcý- Büyük Osmanlý Tarihi

30. Hatice Turhan Valide Sultan

Osmanlý Ýmparatorluðu´nda valide sultanlar yüksek gelirli ve nüfuzlu kadýnlardý. Üst seviye gelire sahip olan ve gelirlerini hayýr iþlerinde deðerlendiren Valide Sultanlardan birisi de Sultan Ýbrahim´in hasekisi, IV. Mehmed´in ise validesi olan cariye asýllý Hatice Turhan Sultandýr.

Dönemin nüfuzlu valide sultaný olan Hatice Turhan Sultan vakfiyesini 1663 yýlýnda kaleme aldýrdý. Valide Sultan´ýn en büyük vakfý bugün Eminönü semtinin ayrýlmaz parçasý olan Yeni Camii Külliyesi´dir. Mýsýr Çarþýsý´ný da kapsayan bu abidevi eserlerin bânisi olan Sultan, hem payitaht Ýstanbul´da vakýflar hem de Çanakkale´de iki kale inþa ettirdi.

Hatice Turhan, Ýbrahim´in baþ hasekisi ve IV. Mehmed´in annesidir. Harem de kendisine Hz. Peygamberin ( sav) Muhammed´in ilk eþi Hz. Hatice´nin ismi verildi ve bu isimle tanýndý. Beyaz tenli, koyu kahverengi saçlý, mavi gözlü, boylu poslu, narince çok güzel bir kýz olan Sultan dikkat çekici güzelliðiyle Sultan Ýbrahim tarafýndan beðenildi ve padiþahýn hareminde yer aldý. Oðlu IV. Mehmed´in yedi yaþýnda tahta çýkmasýyla Valide Sultan oldu. Valide sultanlar 16. yüzyýldan sonra ciddi biçimde tebarüz ettiler. Turhan Sultan, valide sultan mevkiine geldiðinde ailenin yaþlý kadýnlarýndan deðil yirmili yaþlarýný süren çok genç bir kadýndý. O dönemde Valide sultanýn gücünü kendisine verilen maaþ gösterirdi. Ýlk valide sultan olan Nurbanu Sultan´ýn maaþý günlük iki bin akçe idi.

Hatice Turhan Sultan kayýnvalidesi Kösem´in 1651´de öldürülmesiyle Harem´in baþý oldu ve maaþý üç bin akçeye yükseltildi. Turhan Sultan´ýn otoritesi Kösem Sultan´ýn öldürülmesinden sonra temayüz etti. Hatice Turhan Sultan, 1656´ya kadar vezir-i azam atamalarý da dâhil tek yetkili konumdaydý. 1656´da Köprülü Mehmed Paþa´yý olaðanüstü yetkilerle donatýp sadrazam olarak atadý. Köprülü soyundan gelen sadrazamlar yarým yüzyýlý aþkýn bir süre hizmet verdiler ve ülkeye belirli bir istikrar getirdiler. Sultan 1683 tarihinde Edirne’de vefat etti. Hatice Turhan Sultan’ýn kabri, bânisi olduðu Yeni Valide Külliyesi’nin türbe kýsmýndadýr.

Vakýf öncellikle öncelikle dinî bir kaygýnýn ve cennete ulaþma arzusunun tezahürüdür. Ýslam dini insanýn fýtratýnda olan verme güdüsünü bu güdüyü hassaten teþvik, hatta emreder. En varlýklýsýndan en yoksuluna kadar malýný vakfedenlerin amacý Kur´an-ý Kerîm’deki hayýr iþleyenlerin Allah tarafýndan ödüllendirileceði vaadidir.(“ Sadakalarý açýktan verirseniz ne güzel! Fakat onlarý gizleyerek fakirlere verirseniz bu, sizin için daha hayýrlýdýr ve günahlarýnýzdan bir kýsmýna da keffaret olur. Allah yaptýklarýnýzdan hakkýyla haberdardýr.” Bakara 271) 

Hatice Turhan Sultan, 7 Mart 1663 tarihinde bir vakfiyesinde (“Mallarýnýzla, canlarýnýzla Allah yolunda cihad edin.” Tevbe 41)  emrine uyarak iki cihanda sevaba nail olmak için hayýr yaptýðýný belirtmektedir. Hatice Turhan Sultan´a ait 1663 tarihli vakfiye, Sultan´ýn Ýstanbul´dan Mekke-Medine´ye kadar uzanan vakýflarýnýn yönetim, personel, ücret bilgileriyle, þartlarýný kapsamaktadýr. Bütün bu vakýflarýn masraflarýný karþýlamak üzere Ýstanbul, Ezdin, Manisa, Kale-i Sultaniye, Soma ve Bergama gibi Sultan´ýn farklý yerlerdeki mülkleri, çiftlikleri ve dükkânlarý vakfedilmiþti. Vakfiyenin aðýrlýðýný ise sultanýn en büyük eseri olan Yeni Valide Külliyesi Vakfý ve vakýf görevlileri oluþturmaktadýr. Külliye 1665´te açýlmasýna karþýn iki sene önceden vakfiyesi hazýrlanmýþtý.

Vakfiye þartlarýndan birisi de hacýlarýn yoldaki su ihtiyacýný karþýlamak üzere 65 deve kiralanmasý, bunlarla hacýlarýn eþyalarýnýn ve ihtiyaç duyduklarý miktarda suyun taþýnmasýdýr.

Hatice Turhan Sultan Çanakkale Seddü´l-bahr´ içinde bir cami, bir mektep, bir hamam (kadýnlar ve erkekler için), kale muhafýzlarý için evler, dükkânlar ve benzersiz çarþýlarý olan iki kale yaptýrdý. Bu özelliðiyle Valide Sultan Osmanlý tarihinde kale yaptýran ilk Valide Sultandýr. Vakfiyede Hatice Sultan´ýn Ýslam´ýn infâk emrine nâil olmak için Karadeniz Sahili´nden Çanakkale Boðazý dýþýnda eski Ýstanbul ismiyle bilinen yerde (birbirine karþýlýklý) iki kaleyi inþa ettiði ifade edilmektedir. Akabinde Fatih Sultan Mehmed´in 15. yüzyýlýn ortalarýnda boðazýn en dar yerinde yaptýrmýþ olduðu Kilitbahir´de geniþ çaplý bir onarým baþlattý.

Yeni Cami

Hatice Turhan Sultan´ýn en büyük eseri günümüz Eminönü semtinin ayrýlmaz parçasý olan Yeni Camii´dir. Ýnþaat faaliyetlerinin azaldýðý 17. Yüzyýlda Sutanahmet ve Yeni Valide Camii bu yüzyýlda yapýlan önemli eserlerdendi. Yeni Valide Külliyesi cami, türbe, sýbyan mektebi, sebil ve Mýsýr çarþýsý olmak üzere beþ ana unsurdan müteþekkildi. Evliya Çelebi´ye göre Ýstanbul´daki onuncu selâtîn camiidir. Vakfiyeye göre caminin iki imamý da ilimleriyle ve yumuþak huyluluk ile bilinen, “zühd ve takva” sahibi kimseler olmalýydý. Ýmamlar beþ vakitte dönüþümlü olarak “ehl-i sünnet ve´l-cemaat” akidesi üzere imamlýk yapacaklardý.

Ýmamlarýn sabah namazýndan sonra Yasin Suresi´ni, öðle namazýndan sonra birer aþr-ý þerif, Yine ikindiden sonra ise Nebe Suresi´ni okumalarý gerekiyordu. Özürsüz olarak görevlerini terk etmeyip yerlerine baþka birini koymamalýydýlar. Vazifelerinin karþýlýðý olarak günlük otuz akçe alacaklardý.

Yine vakfiyede cami kandillerinin iki kez teizlenmesi, camide her gün 90 kiþinin mihrap önünde Kuran-ý Kerim okumasý (sabah 30 kiþi Kuran-ý kerim okuyup Peygamber Efendimiz´in ruhuna baðýþlayacak, ikinci otuz kiþi öðle namazýndan sonra okuyup diðer peygamberlere gönderecek, üçüncü otuz kiþi de akþam namazýndan sonra okuyup sevabýný enbiyâ, evliyâ, asfiyâ ve özellikle Peygamberimizin evlat ve soyundan gelenlere hediye edeceklerdi. Her gruptan en lâyýk kiþi hatim duasýný yapacaktý. Cüzler okunduktan sonra her grup, devletin devamý ve müminlerin ruhlarý için dua edip salavat getirmeliydiler ve günlük ücretleri üç akçe, reislerinin ise beþ akçeydi.) yirmi ehl-i takvâ kiþinin kuþluk vaktinde camide toplanýp üç bin yüz (3100) adet kelime-i tevhid çekmesi (toplam 70.000-zikir bitmeden zaruretsiz kimse yerinden kalmayacaktý.) Zikir bittikten sonra vâkýfe/Hatice Turhan Sultan için dua edilmesi, Takva ehli birinin kütüphanecilik yapmasý ve camideki kütüphaneyi koruyup rehinsiz kitap vermemesi (ücreti 15 akçe) kitap ilminde mâhir bir görevlinin verdiði kitaplarý tek tek deftere kaydetmesi (günlüðü 10 akçe) sanatkâr bir mücellidin cami ve mektepteki kitaplar tamire muhtaç olduðunda ciltlerini yenilemesi- günlük 10 akçe) Mülazýmýn vakfýn bina duvarlarýna yazý yazmak isteyenleri “def etmekle, hatta gerekirse darb ile defetmesi”-günlük 6 akçe) vakfiyeye þart olarak yazýlmýþtý.

Çarþý (Mýsýr Çarþýsý)

Mýsýr Çarþýsý Yeni Valide Külliyesi´ne gelir getirmek üzere vakfedilmiþtir. Çarþý da toplam 88 eyvanlý dükkân ve hücre bulunmaktadýr. Çarþýnýn kuzeybatý cephesindeki dükkânlarýn karþýsýndaki bir fýrýn ile bazý gelirler mevkufat olarak kaydedilmiþtir.

Sýbyan Mektebi

Yeni Valide Külliyesi´nin bir diðer yapýsý sýbyan mektebi idi. Sýbyan mektebi, türbe bahçeleri arasýnda yer alýyordu. Sofa, hela ve bir derslikten ibaretti. Sýbyan mektebinde muallim, halife ve kayyým görevliydi.

Sebil

Külliyenin önemli bir parçasý olan sebil, külliyenin azametine uygun büyükçe bir yapýdýr. Bina büyük hazneli bir çeþme ile dýþarý doðru taþýk sebil kýsmýndan müteþekkildir. Vakfiyeye göre yaz günlerinde üç ay süreyle sebile kar verilmek için, yirmi bin akçe verilmesi mütevelliye þart koþuldu. Günlük on akçe (toplam 40) ücretle dört kiþi sebilci olarak görevliydi. Ramazan gecelerinde ise caminin üç kapýsýnýn önünde daðýtýlmak üzere her sene üç bin vakiyye Atina balý satýn alýnýp teravihten sonra cemaate daðýtýlacaktý. Ne kadar pahalý olursa olsun mutlaka Atina balý alýnmalýydý. (11 Nisan 1731 tarihli bir arþiv belgesine göre Atina´dan bal alýnmasýna devam ediliyordu.)

Türbenin/sebilin her kapýsýna (toplam üç kapý) iki kiþi þerbetçi tayin edilecekti (100 akçe)   Ramazan ayý, yaz günlerine tesadüf ederse sebile tayin olunan kar, caminin kapýlarýnda daðýtýlan þerbete de katýlacaktý.

Türbe

Eminönü´deki Yeni Valide Camii´nin bahçe tarafýndaki büyük ve heybetli türbe Valide Turhan Sultan´ýn türbesidir. Türbe, kare biçimli olup kubbelidir. Ýstanbul´un en büyük türbelerinden biridir. Toplam yüz elli sekiz kiþi türbede istihdam edilmiþti. Turhan Sultan’ýn vakfýnda üç yüz otuz kiþi Kur´an-ý Kerîm okuyan cüzhan olarak görev yapýyordu.  17. YÜZYILDA BÝR VALÝDE SULTAN:HATÝCE TURHAN SULTAN VE VAKIFLARI Nurdan ÞAFAK** Doç. Dr., Fatih Sultan Mehmet Vakýf Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü

Nurdan ÞAFAK BÝR VAKIF ÞARTI OLARAK ATÝNA BALI MESELESÝ Tarih Dergisi Sayý 60 (2014/ 2