41. Hatice Sultan

III. Mustafa’nýn ve Adilþah Sultan’ýn kýzý olan Hatice Sultan’ýn VGM Arþivi’nde üç vakfiyesi bulunmaktadýr. 14 Mart 1811 tarihli ana vakfiyesinde, annesi Adilþah Sultan tarafýndan yaptýrýlan ancak tamir edilemeyecek derecede harap olan Adilþah Kadýn Camii’ne bedel olmak üzere, annesinin ruhu için yeniden bir cami, harap olan caminin arsasýna da bir mektep ve bir çeþme yaptýrmýþ, bunlarý vakfetmiþtir. Vakfýn gelirini oluþturmak üzere dükkân, çiftlik, ev gibi akarlar vakfetmiþtir. 14 Mart 1811 tarihli zeyl vakfiyesine mekteple ilgili þartlarýný yazdýrmýþtýr. 12 Temmuz 1811 tarihli ikinci zeyl vakfiyede ise hac mevsiminde hacýlara su daðýtýlmasý ve Ravza-i Mutahhara’nýn temizliðiyle ilgili þartlar bulunmaktadýr.

 

42. Sineperver Ayþe Valide Sultan

IV. Mustafa’nýn annesi, I. Abdülhamid’in altýncý kadýn efendisidir. 1 asýl ve 3 zeyl vakfiyesi VGM Arþivi’ndedir. 1810 tarihli ana vakfiyesinde, Ýstanbul At Pazarý Manisalý Mehmet Paþa Mahallesi’nde yaptýrdýðý bir mektep, ayný yerde bir çeþme, bu mektep ve çeþme için iki masura içme suyu ile bunlarýn giderlerini karþýlamak üzere çiftlikler, han ve menzil vakfetmiþtir. Vakfiyede sýbyan mektebi ve Enderun’da mevlit okutulmasý, her hafta Salý günü ikindi namazýndan sonra Lalesi Camii’nde ulemadan birinin vaaz vermesi gibi hayýr þartlarý yer almaktadýr. 1814 tarihli 1. Zeyl Vakfiyesiyle vakfýn akarlarýný arttýrmýþtýr. 1824 tarihli 2. Zeyl Vakfiyede mektep ve vakýf görevlilerine çeþitli tahsisatlar yapýlmýþtýr.

 

43. Nakþidil Valide Sultan

II. Mahmud’un annesi, I. Abdülhamid’in yedinci kadýn efendisidir. Türbesi Fatih külliyesi tabhanesinin karþýsýndadýr. Nakþidil Valide Sultan’ýn VGM arþivinde 1 asýl ve 1 zeyl vakfiyesi vardýr. 1812 tarihli ana vakfiyeyle Ýstanbul Ayvansaray’da Ebû Zer el-Ðýfârî Hazretlerinin türbesi bitiþiðindeki sahibi ve vâkýfý belli olmayan camiyi ihya etmiþ, yanýna bir sýbyan mektebi yaptýrmýþ, cami ve mektep için bir miktar suyla birlikte vakfetmiþtir. Bunlarýn giderlerini karþýlamak üzere akar olarak 7.500 kuruþ vakfetmiþtir. 1813 tarihli zeyl vakfiyeyle, vakfýn akarlarýný arttýrarak Mora Yarýmadasý’nda bulunan çiftlik ve müþtemilatýný vakfýna eklemiþtir.

 

44. Bezm-i Alem Valide Sultan

II. Mahmud’un ikinci kadýný, Abdülmecid’in annesidir.1852’de vefat etmiþtir. Osmanlý tarihinin en hayýrsever sultanlarýndan biri olan Bezm-i Alem Valide Sultan’ýn VGM Arþivi’nde biri ana, onüçü zeyl olmak üzere ondört vakfiyesi bulunmaktadýr. 13 Mayýs 1840 tarihli vakfiyeyle Galata’da yaptýrdýðý çeþmeye su baðlamakta, Eyüp Sultan Türbesi’ne koydurduðu Sakal-ý Þerif ’in her sene bayramdan önce halkýn ziyaretine açýlmasýný þart etmekte, vakfýn geliri olmak üzere menzil ve nakit para vakfetmektedir.

Zeyl vakfiyelere bakýldýðýnda; 1840 ve 1841 tarihli birinci ve ikinci zeyl vakfiyelerle vakfa yeni akarlar eklenmektedir. Yine 1841 tarihli üçüncü zeyl vakfiyeyle hem akar eklenmekte hem de Beþiktaþ Yahya Efendi Dergâhý’na görevliler atanýp ücret tahsis edilmektedir. 1841 tarihli dördüncü zeyl vakfiyeyle Medine’de Ravza-i Mutahhara yakýnlarýna konulacak kitaplar vakfedilmekte, hatim þartlarý düzenlenmektedir. 1841 tarihli beþinci ve altýncý zeyl vakfiyelerle vakfýn akarlarý arttýrýlmaktadýr. 1842 tarihli yedinci zeyl vakfiyeyle hem vakfa akar ilave edilmekte, hem de Ravza-ý Mutahhara karþýsýnda okunacak Kur’an-ý Kerim görevlileri belirlenmekte, Medine’de yaptýrýlan sebil vakfedilip görevlileri ve tahsisatlarý düzenlenmektedir. 1842 tarihli sekizinci zeyl vakfiye ile Haremeyn’e yapýlan tahsisat arttýrýlmakta, yeni akarlar eklenmektedir. 1844 tarihli dokuzuncu zeyl vakfiyeyle vakfa birçok akar eklenmekte, Eyüp Sultan Türbesi’ne konulan avizeye balmumu ve türbedara ücret tahsis edilmektedir. 1845 tarihli onuncu zeyl vakfiyeyle vakfa eklenen yeni akarlarla birlikte, Hac esnasýnda Safa ve Merve arasýndaki yolun temizlenmesi için temizlikçi tayin edilmekte, Mekke’de haftada iki gün Þifâ-i Þerif okunmasý þart olunmaktadýr.

1846 tarihli onbirinci zeyl vakfiye Valide Sultan’ýn günümüzde Bezmialem Vakýf Üniversitesi bünyesinde faaliyette bulunan hastane, cami ve hamamdan oluþan külliyesini düzenlemekte, bu birimlerin görevlilerini, görevlerini ve ücretlerini tayin etmekte, vakfa birçok yeni akar eklemektedir. 1849 tarihli onikinci zeyl vakfiyeyle yeni akarlar vakfa katýldýðý gibi, Merkez Efendi Zaviyesi’ne Þeyh Mehmet Efendi türbesine, Mekke’de Harem-i Þerif müezzin ve imamýna tahsisat yapýlmakta, Kâbe’de cüzhan görevlendirmekte, Medine’de yaptýrýlan büyük sebile sebilci tayin edilmekte ve þeyh Mehmet Can Tekkesi’ne su nakledilmesi þart edilmektedir. Valide Sultan, 1851 tarihli onüçüncü ve son zeyl vakfiyede ise yaptýrdýðý Rüþdiye mektebini ve yeni okumaya baþlayan çocuklara tahsis ettiði Yeþil Mektebi vakfetmekte, bunlarýn görevlilerini, görevlerini, ücretlerini belirlemekte, giderleri karþýlamak üzere yeni akarlar vakfetmektedir. Vefatýndan sonra tamamlanan Dolmabahçe’deki Bezm-i Âlem Camii de Valide Sultan’ýn hayratý arasýnda yer almaktadýr.

 

Vakýf Gureba Hastanesi ve Diðer Vakýflarý

 

Bezmiâlem Valide Sultan 19. asrýn baþlarýndan 1839’a kadar hükümdarlýk yapan önemli reformlarýn padiþahý Sultan II. Mahmud’un eþi, Tanzimat padiþahý olarak bilinen Sultan Abdülmecid’in ise annesidir. Oðlu Sultan Abdülmecid’in cülûsuyla valide sultanlýk makamýna yükselen ve vefatýna (1853) kadar örnek bir valide sultan hayatý yaþayan Bezmiâlem Valide Sultan akýllý, tedbirli, þefkatli ve cömert bir kadýn olarak dünyevî hýrs ve gösteriþlerden kendini alýkoymaya muvaffak olmuþ seçkin bir insandýr. O,eþi adýna adýna pek çok vakýf kuran vefalý bir eþ, oðlu Sultan Abdülmecid’e karþý müþfik ve sevgi dolu bir annedir. Harem’in israf ve gösteriþ merakýna bir ölçüde engel olabilen, gerektiðinde devlet iþlerinde padiþahýn yardýmcýsý, aldýðý kararlarýnýn destekçisi; fakat mevkiini hiçbir zaman kötüye kullanmayan bir valide sultandýr.

Osmanlý tarihinde “en çok vakýf kuran valide sultan” olma vasfýný taþýyan Bezmiâlem Valide Sultan, gelirlerini hayýr iþlerine harcayan, kurduðu vakýflarýyla haktan aldýðýný halka daðýtabilen manevî dünyaya sahip bir idarecidir.

Kurduðu vakýflarý bakýldýðýnda Bezmiâlem Valide Sultan’ýn tam bir vakýf insan olduðu anlaþýlmaktadýr.

Bezmiâlem Valide Sultan’ýn banisi olduðu vakýflar için düzenlenen vakfiyeler bir asýl üç zeyl olmak üzere dört nüsha olup tanzim tarihleri1256-1267 (1840-1851) yýllarý arasýdýr. Valide Sultan’ýn vakfiyeleri ciltli bir halde toplam 399 sayfadan, varak hesabýyla 200 varaktan meydana gelmiþtir.

Vakfiyelerine göre Bezmiâlem Valide Sultan’ýn vakýf akaratlarý(vakýflarý için gelir getirici mülkleri Ýstanbul içinde Beykoz, Riva, Göksu, Anadoluhisarý, Kanlýca, Ýncirliköy, Üsküdar, Beþiktaþ, Ýstanbul’un Sur içi dediðimiz semtleri, Bakýrköy ve Silivri’de yer alýrken, Ýstanbul dýþýnda ise Gemlik, Ayvacýk, Edremid, Kemer Edremid, Ýzmir, Furni Adasý, Selanik ve Varna þehirlerinde bulunmaktadýr. Akarat içinde Ayvacýk, Edremid, Kemer Edremid ve Furni Adasý’nda oldukça çok sayýda zeytin aðaçlarý, zeytin mengeneleri ve zeytin maðazalarý bulunmaktadýr.

Vakýflarýna gelir getiren mülkler ev, dükkân, fýrýn, maðaza, taþ ve su deðirmenleri, kýymetli arsalar, gümrük binalarý, kireç ocaðý, samanlýk, han, mandýra, çömlekhane, Boðaziçinde sahilhaneler, çiftlik, tarla, bað, bahçe, bostan, koru, mer’a, zeytin aðaçlarý, zeytin mengeneleri gibi çok azla çeþitlilik göstermektedir.

Bezmiâlem Valide Sultan bütün gelir kaynaklarýný vakfederek kurduðu ve ilelebet halka ücretsiz hizmet etmeye devam etmelerini þart koyduðu çok fazla hayýr kurumu yaptýrmýþtýr. Bunlarýn baþýnda Ýstanbul’da kimsesiz ve yoksul hastalarýn ücretsiz tedavileri için kurduðu vakýf Gureba-yý Müslimin Hastahanesi gelmektedir. Bezmi Alem Vakýf Gureba Hastanesi, 1621’de açýlan son Osmanlý Dârüþþifasý olan Sultan Ahmed Dârüþþifasý’ndan 226 yýl sonra hizmete giren ve Tanzimat’tan sonra hastahane olarak tasarlanan ilk vakýf hastanesidir. (Hastahane adýyla kurulan ilk sivil kurum) hastahanenin klasik Darüþ-þifa’lardan farký cami merkezli olmayýp hastane merkezli olmasýdýr.

Vakýf Gureba Hastanesi faaliyete geçtiði tarihten günümüze kadar vakýf kimliðiyle çalýþmaya devam etmektedir.

Ýslâm coðrafyasýnda, Abbasiler döneminden baþlayarak geliþen darüþþifalarýn ilk örneði, Ahmet bin Tolun’un Mýsýr’da yaptýrdýðý darüþþifadýr (875). Nureddin Mahmud (Þam, 1066), Nizamülmülk (Baðdat, 1072), Necmeddin gazi (Mardin, 1122), Gökböri (Musul, 1156) Dârüþþifalarý, Büyük Selçuklu Devleti’nin önde gelen vakýf kurumlarýdýr. Bu gelenek Anadolu Selçuklu Devleti’nde de sürdü. Anadolu Selçuklularý, dârüþþifalarý genellikle ticaret yollarý üzerindeki þehirlerde kervansaraylarla yan yana kurdular. Bunlarýn baþlýcalarý; Gevher Nesibe (Kayseri, 1206), Keykâvus (Sivas, 1217), Melik turan (Divriði, 1228), Kemaleddin Karatay (Konya, 1255), Atabay (Kastamonu, 1273), Cemaleddin Ferruh (Çankýrý, 1235) ve Amasya (1308) Dârüþþifalarýdýr.

Osmanlý Devleti’nin büyüme döneminde, bir yandan Anadolu’daki Selçuklu dârüþþifalarý kullanýlýrken bir yandan da fethedilen þehirlerde yeni dârüþþifalar yapýldý. Padiþahlar, valide sultanlar ve hasekiler adýna yapýlan; cami,  medrese, imaret, tabhane, kervansaray, hamam, çeþme ve dükkânlar gibi yapýlardan oluþan külliyelerin bir parçasý olan Osmanlý dârüþþifalarýnýn ilki Bursa’daki Yýldýrým Bayezid Dârüþþifasý’dýr (1400). Onu Ýstanbul’daki Fatih Dârüþþifasý (1470), Edirne II Bayezid Dârüþþifasý (1488), Manisa Hafsa Sultan Dârüþþifasý (1539), Haseki Hürrem Sultan Dârüþþifasý (1550), Süleymaniye Dârüþþifasý (1556), Atik Valide Nurbanu Sultan Dârüþþifasý (1582) ve Sultan Ahmed Dârüþþifasý (1621) izlemiþtir. Osmanlý Hanedanýnýn yaptýrdýðý bu sekiz dârüþþifanýn beþi payitaht Ýstanbul’daydý ve tamamý vakýf saðlýk kurumlarýydý.

Hepsinin giderleri, vakfedilen mülklerden elde edilen gelirlerle karþýlanýyordu, hasta tedavisi ve bakýmý ücretsizdi.

18. yüzyýlda, dârüþþifalarýn gelirlerini saðlayan vakýf mülklerinin bir bölümü Osmanlý Devleti sýnýrlarý dýþýnda kalmýþ, bir kýsmý baþkalarýnýn eline geçmiþti. Mevcutlarýn gelirleri de düzenli olarak takip edilmediðinden bakýmsýzlýk nedeniyle görkemini kaybetmiþ olan dârüþþifalarda akýl hastalarý çoðalmaya baþladý. Sonralarý Dârüþþifalar Bimarhane adýný alýp, akýl hastalarý için birer barýnak olurken III. Selim döneminde (1789-1807) ilk askeri hastaneler açýlmaya baþlandý. II. Mahmud Yeniçeriliði laðvedip kurduðu yeni ordu, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye’nin saðlýk hizmetlerini karþýlamak üzere askeri hastanelerin sayýsýný artýrdý. Mimari ve iþletme açýsýndan dârüþþifalardan çok farklý olan bu askeri hastanelerin isimlerinde “Hastane” sözcüðü kullanýlmaya baþlandý.

Tüm eksikleri tamamlanan ve Sultan Abdülmecid tarafýndan 12 Mart 1847 Cuma günü resmen açýlan hastahaneye ertesi gün hasta nakledilmeye baþlanmýþ, böylece Osmanlý Týp Tarihi açýsýndan ayrý bir öneme sahip bu hastahane faaliyete geçmiþtir. Valide Sultan, daha sonra torunu Sultan Abdülhamid tarafýndan tamamlanacak olan Mekke’de de bir Gureba Hastanesi’nin temellerini attýrmýþtýr.

Valide sultan hastane yerleþkesine hastalar ve çalýþanlarýn ibadetlerini yerine getirmeleri için bir cami yaptýrmýþtý. Vakfiyenin camiye ayrýlan bölümünde görüldüðü üzere, burada cami imamýna ölüm halindeki hastalara kelime-i þahadet getirtmeleri ve ölenlerin cenazelerinin Ýslâmî usullere uygun biçimde kaldýrýlmalarýný saðlamak vazifesini vermiþtir.

Hastahane vakfiyesine göre hastanenin önündeki çeþme, bir kârgir hamam, dokuz dükkân ve bunlara baðlý olan üç masura akar tatlý su, cami arkasýnda bulunan aðaç dikili bahçe evkaf-ý mazbute (Ýdaresi Evkaf Nezareti'ne ait olan vakýflar)  olmak üzere vakfedilmiþtir.

Hastane vakfiyesiyle; Baðdat Eyâleti gelirleri fazlasýndan olmak üzere yýllýk 750 kese ve Trabzon Ýskelesi Gümrüðü ve Tevabi-i mukâtaasýnýn 11/12 (on ikide on bir) hissesinin yýllýk kayýtlý bedeli olan 39.847 kuruþ olmak üzere bu iki gelirin toplamý 4 yük 14.847 kuruþ, hastanenin önünde bulunan hamam, dükkânlar ve bostan kiralarýyla birlikte hastanenin masraflarýna tahsis etmiþti.

Valide Sultan bu gelirlerle hastanenin tamiratý ve tayin edilen müdür, kâtipler, tabipler, cerrahlar, eczacýlar, sülükçü ve hâvenzen (havanda ecza döðen), müvezzi (daðýtýcý) ve elbise nezaretiyle vekilharc, elbise yamaðý, serhademe (baþ hademe), 24 hademe-i hastegân (hastalara hizmet edenler, hastabakýcýlar), altý meydancý, beþ iþçi, bir berber ve iki bevvâbýn (kapýcýnýn) maaþ ve tayýnlarý (ayni olarak verilen, yem bedeli vs. ödemeler) ve hastanenin bütün levazýmatýnýn görülmesini, bu miktar yetmediðinde diðer vakýflarýnýn gelirlerinin kullanýlmasýný istemiþti. (Vakfiyede Bezmiâlem Valide Sultan’ýn hastaneye vakfettiði mülkleri bütün ayrýntýlarýyla, arazi ve bahçeler üzerinde bulunan aðaç sayýlarýyla yer almaktadýr.)

Evkaf Nezareti muhasebe kayýtlarýna göre 1885 yýlýnda, Bezmiâlem Valide Sultan’a ait vakýflarýn yýllýk gelirini 1 milyon 221 bin 817 kuruþ olarak bildirmiþ, hastanenin yýllýk masrafý 770 bin küsur kuruþ ile “Dersaadet ve taþrada masarif-i saire” olarak yazýlan 558 bin küsur kuruþ, gelirden düþüldüðünde 100 bin küsur kuruþ açýk vardý.  Hastahane’nin  1893 yýlý geliri hastaneye tahsis olunan 375.000 kuruþ, Trabzon gümrük mahallinin 5 buçuk hisse senedi karþýlýðýnda 39.847 kuruþ ve Mersin Ýskelesi gümrük mahallinden gelen 360 kuruþ olmak üzere toplam 415.207 kuruþ olmuþ, 1899 yýlýnda tahsil edilemeyen 580.000 kuruþ alacaðý bulunuyordu.

Bezmiâlem Valide Sultan Vakfiyesi Arapça Giriþ Metni, Türkçe Çevirisi

“Hamd, gizliliklere vâkýf (onlarý bilen), olmuþ ve olacak olan her þeyin kendi hükmüne baðlý olduðu Allâh’a aittir. Salât onun sevgilisi, kurtuluþ yolunu açýklayanve ihlâsýn vazifelerini belirleyen Hz. Muhammed’e, dünya ve din iþlerini yürütmede onun yerine geçen râþid halifelerine, deðerli ailesine ve Ýslâm’ýn prensipleriniayakta tutmalarý þart olan yüce ashâbýna olsun.

Ýmdi, yüce kiþilik sâhibi, iyilikleri bol, yüce beþik (anne), dünya ve ahret saadetinin sebeplerini hazýrlayan, cömertlik ve iyilik kaynaðý, hayrât ve güzellik menbaý, takvâda Hz. Haticetü’l-Kübrâ’nýn takipçisi, olgunlukta Hz. Aiþetü’l-Hamrâ’nýn benzeri, âlemlerdeki bedirler bedri (dolunaylar dolunayý) olan; mü’minlerin emîri ve muvahhidlerin imamý, Allâh’ýn halifesi olup adýyla minberlerin ve paralarýn süslendiði, emriyle akidlerin yapýlýp bozulduðu, Sultan Mahmud Han oðlu Sultan Abdulmecid Han’ýn annesi olan bu vakýf kurucusu Hazreti Vâlide Sultan’ýn vakfettiði þeylere vâkýf oldum (bilgim oldu).

Bu vakýf, yüce þer’î meclisde (mahkemede) bana getirildi ve bazý ileri gelen yüce kiþilerin de hazýr bulunmasýyla huzurumda duruþma yapýldý. Ben de, müctehidler arasýndaki görüþ birliðini ve ayrýlýklarý bilerek ve onlarýn delillerinden güçlü olaný ve Müslümanlarýn durumunu güçlendirecek olaný tercih ederek bu vakfýn bütün rükunlarýyla, þartlarýyla, sýnýrlarýyla ve þekilleriyle sahih olduðunun lüzûmuna (hukuken baðlayýcýlýðýna) ve lüzûmunun sahih olduðuna hükmettim.

Allahým! Ondan (Vâlide Sultan’dan) bu sadaka-i câriyeleri (sürekli hayýrlarý= vakýflarý) kabul et ve onu iki cihanda yüce derecelerle ve bol ikramlarla mükâfatlandýr. (Bu yazýyý yazan) Ben, cömert olan Rabbinin keremini isteyen kul, günahlarý baðýþlansýn, Vakýflar Müfettiþi es-Seyyid Mehmed Emin Âsaf ’ým. Mühür: Mehmed Emin Âsaf ”

Vakýf Gureba Hastanesi’nin nizamnamesine göre; hastaneye baþvuran hastalar önce tabib-i evvel (baþhekim) tarafýndan muayene edilir, hastalýðý tedavi edilebilir ise yatýþ izni verilirdi. Tedavisi mümkün olmayan hastalýðý olanlar kabul edilmezdi. Yatacak hasta, ayrý bir koðuþta bir gece elbisesiyle yatar, ertesi günü muayene edilir, taunluysa (vebalýysa) tauna mahsus koðuþa, bulaþýcý hastalýðý varsa bulaþýcý hastalýk koðuþuna gönderilirdi.

Yatan hastalarýn elbiseleri ile diðer eþyasý bir torbaya konup mühürlenir, hasta da kendi torbasýný mühürleyip, mührünü boynuna asardý. Taburcu olduðunda torbasýný alýr, vefat edenlerin torbalarý varislerine verilirdi. Ýyileþen hastalar beþ gün daha hastanede tutulur, taburcu edilen hastalar memleketlerine gönderilirdi.

 

Vakýf Gureba Hastanesi’nin Türk Týbbýna Katkýlarý Hastabakýcýlýk/Hemþirelik

Müslüman erkekler için açýlmýþ bir hastane olmasýna karþýlýk Kýrým Savaþýnýn ardýndan kadýn-erkek Kafkasya göçmenlerine, 1860’da da göçmen Çerkes kadýnlara kapýsýný açmasý ve bu dönemde hastanede ülkemizde ilk olarak kadýn hastabakýcýlar çalýþmaya baþlamýþtýr. I. Dünya Savaþý sýrasýnda(1915) ülkemizde ilk kadýn hastabakýcý kursu Vakýf Gureba hastahanesinde açýldý.

Cumhuriyet’in ilânýndan sonra açýlan ilk hastabakýcýlýk (hemþirelik) okulunun müdürlüðüne, Bezmiâlem Valide Sultan Vakýf Gureba Hastanesi Baþhekimi Dr. Ömer Lütfü (Eti) tayin edildi.

 

Ýlk Samariten Kurslarý/Ýlkyardým Dersleri

Besim Ömer Paþa’nýn giriþimiyle baþlayan Ýlkyardým Dersleri’nin amacý, kazaya uðrayanlara hekim gelinceye kadar yapýlmasý gereken ilkyardýmýn esaslarýný öðretmekti. Hilal-i Ahmer Cemiyeti’nin gazetelere verdiði ilânlarla, “Türk kadýnlarýnýn sosyal hayatýnda devrim yapacak yeni bir teþebbüs” olarak duyurulan ve okuma yazma bilen hanýmlarýn davet edildiði  ve 15 Ekim 1927 de baþlayan kurslarýn teorik dersleri Vakýf Gureba Hastanesi Baþhekimi Dr. Ömer Lutfi (Eti) nezaretinde Hilal-i Ahmer Hastabakýcý Mektebi’nde verilirken, Uygulamalar, Vakýf Gureba Hastanesi Opr. Muavini Dr. Kazým Ýsmail Bey (Gürkan) tarafýndan Vakýf Gureba Hastanesi’nde gösterilip yapýldý. 

Gureba Hastanesi, 1867 yýlýnda eðitime baþlayan Mekteb-i Týbbiye-i Mülkiye’nin (Sivil Týp Okulu) staj hastanesiydi. Stajlarýný hastanede yaptýktan sonra diplomalarýný alan genç hekimler tayin edildikleri yerlerde göreve baþlardý. 1908’den itibaren Osmanlý Dârülfünunu Týp Fakültesi öðrencileri stajlarýný Vakýf Gureba Hastanesi’nde yaptýlar. Vakýf Gureba Hastanesi’nin en önemli hizmetlerinden biri de mütehassýs (uzman) hekim yetiþtirmesidir. Hastanede ilk uzmanlýk eðitimi fizik tedavi alanýnda verilmeye baþlanmýþtýr. 1901 tarihinde Teþrih-i Maraz (patoloji) ve Tedavi-i bil-ma ve bil-mesh (su ve masajla tedavi/ fizik tedavi) alanlarýnda uzman yetiþtirilmeye baþlandý. Böylece Vakýf Gureba bir eðitim hastanesine dönüþtü. Dr. Ýzzet Emin Bey masaj ve elektrik ve tedâvi-i bi’l-mâ (hidroterapi ve elektrik tedavisi) mütehassýsý unvanýyla 1914 yýlýna kadar hastanede çalýþtý.

Vakýf Gureba’da uzman doktor olan asistanlar arasýnda da; Prof. Dr. Kazým Ýsmail (Gürkan, cerrahi), Sait Abdülkadir (cerrahi), Nuri Ziya (dahiliye), Necmeddin Hakký (dahiliye), Ahmet Naci (göz), Yusuf Kemal (cildiye), Tahsin Orhan (üroloji), Tarýk Temel (röntgen), Sidor(laboratuvar), Mahmud Ziya (laboratuvar) bulunmaktadýr.

Bir süre eðitim yetkisi elinden alýnan Vakýf Gureba hastanesi 1981- 2010 yýlýna kadar eðitim ve araþtýrma hastanesi olarak faaliyet gösterdi.

Bezmiâlem Vakýf Üniversitesi 24 Nisan 2010 tarihli ve 27561 sayýlý Resmi Gazete ile 2809 sayýlý Yükseköðretim Kurumlarý Teþkilat Kanununa eklenen Ek. 124. maddeyle, T.C. Baþbakanlýk Vakýflar Genel Müdürlüðü tarafýndan kurulmuþtur. Bezmiâlem Valide Sultan ile torunu Abdülhamid-i Sani (II. Abdülhamid) ve Silahtar Abdullah Aða mazbut vakýflarýna ait tüm menkul ve gayrimenkullerin intifa hakký, Bezmiâlem Vakýf Üniversitesi Mütevelli Heyeti’ne verilmiþtir. Günümüzde, Bezmiâlem Vakýf Üniversitesi Týp Fakültesi Hastanesi olarak uzun tarihinden kaynaklanan birikimiyle saðlýk hizmeti ( Týp, Eczacýlýk ve Diþ Hekimliði ve saðlýk meslek yüksekokullarý)   vermeye devam etmektedir.

Valide sultanýn bina ettirdiði bir diðer cami ise hayattayken inþasýna baþlanan vefatýndan sonra oðlu Sultan Abdülmecid tarafýndan tamamlanan Dolmabahçe Câmii’dir.

Bezmiâlem Valide Sultan ilimle uðraþanlara ve ilim tahsil edenlere yaptýðý ihsanlarla, kurduðu vakýf kütüphane ve eðitim kurumlarýyla dinî yönünü ilimle taçlandýran bir valide olma özelliðini ön plana çýkarmýþtýr. Bu baðlamda kurduðu eðitim kurumlarýndan biri Sultan II. Mahmud Türbesi’nin arkasýnda yaptýrdýðý rüþdiye mektebi ve hemen bitiþiðine ise buraya öðrenci yetiþtirmek üzere Yeþil Mektep adýyla bir sýbyan mektebidir. Benzeri tüm vakfiyelerde olduðu üzere Valide Rüþdiyesi/ Darülmaarif ve Yeþil Mektep’te verilecek dersler, hocalarý ve okulun diðer çalýþanlarýyla mektepteki eðitim hakkýnda detaylý bilgi yer almaktadýr. Valide Sultanýn yaptýrdýðý bir diðer eðitim kurumu ise 1844 yýlýnda Edirnekapý Molla Aþki Mahallesi’nde inþa edilen Bezmiâlem Sýbyan Mektebidir.

Bezmiâlem Valide Sultan’ýn dinî ve ilmî dünyasýnýn yansýmasý kurmuþ olduðu kütüphanede karþýlýðýný bulur. Valide Sultan dinî, tarihî, astronomi, astroloji, týp, dilbilim, lugat ve farklý alanlardaki mecmualardan oluþan sanatsal deðeri yüksek hususi bir kütüphanesi bulunmaktaydý. Hususi kütüphanesindeki çoðu el yazmasý 439 ciltlik bir külliyatý kurduðu Darülmaarif Mektebi’nde bir kütüphane yaptýrarak buraya vakfetmiþtir.

Bezmiâlem Valide Sultan Ýstanbul’da hayrat çeþmeler yaptýrmýþ ve ya tamir ettirip halkaný hizmetine sunmuþtur. Bu çeþmelerden bir kaçý Beþiktaþ-Maçka’daki Valide Çeþmesi, Gurebâ-yý Müslimin Hastahanesi Çeþmesi, Sultanahmet’teki Üçler Çeþmesi, Tarabya’daki Bezmiâlem Çeþmesi olarak zikredilebilir. Valide Sultan ikisi Medine’de, birisi Kerbelâ’da olmak üzere üç adet sebil yaptýrmýþtýr.

Vakýf olarak kurduðu hastane, camiler, okullar, çeþmelerin dýþýnda Valide Sultanýn vakfiyelerinde Kur’an-ý Kerim ve salavat-ý þeriflerin okunmasýný þart koþtuðu vakýflarý da bulunmaktaydý. Bezmiâlem Sultan ile oðlu Abdülmecid arasýnda kuvvetli bir bað vardý. Bezmiâlem Valide Sultan’ýn birbiri ardýsýra üç erkek evladýný kaybetmiþ olmasý Sultan Abdülmecid’e karþý annelik baðýný daha da kuvvetlendirmiþ olmalýdýr. Nitekim kurmuþ olduðu vakýflarda, oðlunun ömrünün ve saltanatýnýn hayýrla ve saðlýkla devam etmesi ve uzun olmasý duasýyla Kur’an-ý Kerim ve salâvât-ý þerîflerin daima okunmasýný þart koþmuþtur.

Meselâ Ravzâ-i mutahharada okunmak üzere vakfedilen üç cilt Delâ’il-i Hayrât’ýn herbirini üç kiþi her gün bir kýsmýný tilavet ederek haftada bir, üç hatim bitirilecek ve yapýlan duada önce Hz. Muhammmed, Ashâbý, eren ve evliyalara hediye edilecekti. Ardýndan duada Sultan Abdülmecid’in ömrünün ve saltanatýnýn hayýr ve saðlýkla uzun senelerce devamý ve kendisine (Bezmiâlem Valide Sultan’a) hayýrlý ömür ve afiyeti için dua yapýlacaktý. Bezmiâlem Valide Sultan, ölünceye kadar kendisinin Osmanlý Devleti’nde bir kadýnýn gelebileceði en yüksek mevkiye ulaþmasýna vesile olan padiþah Sultan II. Mahmud’un ruhu için ihsanlarda bulunur ve kurduðu vakýflarda muhakkak zevci Sultan II. Mahmud’a yapýlacak dualara yer verirdi. Mesela Valide Sultan, Sultan Mahmud’un vefatýndan sonra inþa edilen türbesine bir duacý, on cüzhandan oluþan on bir görevli tayin ettirir. Bunlar hergün Kur’an-ý Kerîm’den bir kýsým okuyarak haftada bir hatim tamamlayacaklardýr. Valide, perþembe günleri öðleden sonra bu hatimi bitirmelerini, perþembe gecesi dualarla Sultan II. Mahmud’un ruhuna hediye etmelerini vakfiyesinde þart koþmuþtur.

Vakfiyelerinde eþi Sultan Mahmud’un ruhu için yaptýðý hayýrlar ve okuttuðu Kur’an-ý Kerim’ler ve salavât-ý þerîfler de vardý. Meselâ Beþiktaþ Yahya Efendi Dergâhý’ndaki hatip, imam, devirhan, birinci, ikinci müezzinler ve kayyumdan oluþan altý kiþinin, her gün Kur’ân-ý Kerim’den bir kýsým tilavet etmeleri vakfiyede yer alan bir maddeydi. Buna göre adý geçen görevliler her yirmi günde bir hatim bitirerek hâsýl olan sevabý, önce Peygamber Efendimiz ve Ashâb-ý Kirâmýn, ardýndan geçmiþte sultanlýk yapmýþ Osmanlý padiþahlarýnýn ve bilhassa zevci Sultan II. Mahmud’un ruhuna hediye etmeleri valide tarafýndan vakýf þartý olarak belirtilmiþti. Yaptýklarý bu vazife için adý geçen görevlilere vakfiyesinden belirli bir ücret tahsis edilmiþti. Bu durum ayný zamanda cariyelikten valide sultanlýða gelmiþ bir kadýnýn vakfiyesinde, Âlî Osman’da padiþahlýk etmiþ olanlara sürekli dualar gönderilmesini vakfetmesinin, onun Osmanlý kimliðini benimsediðini ve kendisini hânedandan biri olarak görerek, ecdadý için hayýr yaptýðýný gösterir.

Medine-i Münevvere’de Ravza-i Mutahhara’daki mahfel-i þerifde “þimdiye kadar Kur’an-ý Kerîm okunmasý tahsis olunmadýðýndan dolayý” Allah rýzasý için sabah namazýndan sonra Yasin Suresi, öðle namazýndan sonra Nebe Suresi, ikindi namazýndan sonra Fetih Suresi, akþam namazýndan sonra Ýhlas Suresi ve yatsý namazýndan sonra Tebâreke Suresi okunmasýný valide sultan vakfiyesine dâhil ettirmiþtir. Bu sureler okunduktan sonra her akþam yapýlan duada sevabýnýn önce Hz. Muhammed ve Ashâb-ý Kirâm’a, ardýndansa Sultan II. Mahmud’un ruhuna hediye edilmesi ve Bezmiâlem Valide Sultan’ýn ömrünün devamýný hayýrla ve saðlýkla geçirmesinin dilenmesi vakfiyede þart koþulmuþtu.

Bunun için Þeyhü’l-harem vasýtasýyla bir vazifeli görevlendirilmesi ve kendisine belirli bir ücret tahsisi, vakfiyede yer alan diðer hususlardandý.

Bezmiâlem Valide Sultan, Kerbelâ’da Hz. Hüseyin’in türbesi avlusunda zevci Sultan II. Mahmud’un ruhunu þâd etmek üzere bir de sebil yaptýrmýþtý. 1847 (1263) yýlýnda inþa edilen bu Bezmiâlem Sebili dýþýnda Valide sultan eþi Sultan II. Mahmud’un ruhu için Ýstanbul’da da, biri Topkapý’da diðeri Alibeyköyü’nde bulunan iki çeþme bina ettirmiþti.

Hayatýný vakýf kurmaya adayan Bezmiâlem Valide Sultan’ýn son vakfý ise kendisi ve oðlu içindi. Bu, ölümünden sonra ücretleri kendi vakýf gelirlerinden karþýlanmak üzere bir duacý ve on hatim okuyan görevliden oluþan on bir kiþinin her gün kabri baþýnda Kur’ân-ý Kerim tilâvet etmeleriydi. Böylece her pazartesi akþamý bitirilen bir hatimin, yapýlan dualarla önce Peygamber Efendimiz ve Ashâbýna, ardýndan kendisinin (Bezmiâlem Valide Sultan) ruhuna hediye edilmesini þart koþuyordu. Bu nihaî vakfýna eklediði son madde ise “ Nûru Ayný oðlu Sultan Abdülmecid’in ömrünün ve saltanatýnýn hayýrla devamýnýn”, yapýlan duâda zikredilmesiydi. Bir annenin evlâdý için yaptýðý dua böylece kurduðu bu vakýfla ebedileþiyordu.

Dünya durdukça halkýna hizmet vermesi için kurduðu hastanesi, açtýðý ibadethaneleri, mektepleri, çeþme ve sebilleriyle, hayatý boyunca ihtiyaç sahiplerine yardýmlarý ve ihsanlarýyla devletin baþýndaki bir validenin ayný zamanda halkýnýn da anasý olduðunu gösteren Bezmiâlem Valide Sultan, Osmanlý vakýf Kültürünü anlamada muhteþem bir örnektir.

BEZMÝÂLEM VALÝDE SULTAN VAKIF GUREBA HASTANESÝ Nuran YILDIRIM Prof. Dr., Bezmiâlem Vakýf Üniversitesi, Týp Fakültesi Týp Tarihi ve Etik Anabilim Dalý

HAKTAN ALDIÐINI HALKINA DAÐITAN ÖRNEK VAKIF ÝNSANI: BEZMÝÂLEM VALÝDE SULTAN / Arzu TERZÝ

Prof. Dr., Ýstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, Osmanlý Müesseseleri ve Medeniyeti Tarihi Anabilim Dalý Öðretim Üyesi.

 

 

 

45. Pertevniyal Valide Sultan

II. Mahmud’un hanýmý, Abdülaziz’in annesidir. Aksaray meydanýnda, 1871’de tamamlanan, cami, çeþme, mektep, kütüphane, türbe, türbedar odasý, muvakkithane, karakol binasý ve dükkânlardan oluþan bir külliye inþa ettirmiþtir.  Ayrýca Adana ve Konya’da cami yaptýrmýþtýr. Ýstanbul’da sebilleri ve çeþmeleri bulunmaktadýr. Yahya Efendi Dergâhý’ný onartmýþ, Anadolu’da suyollarý yaptýrmýþtýr.

 

46. Adile Sultan

II. Mahmud’un kýzý, Abdülmecid ve Abdülaziz’in kýz kardeþi, II. Abdülhamid’in halasýdýr. 1826’da doðmuþ, 1899’da vefat etmiþtir. Ýstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar Bölümü’nde 14 vakfiyesi bulunmaktadýr. Külliye tarzýnda büyük eserler yaptýrmamýþ ancak birçok yerde hayýr kurumlarý kurmuþ, var olanlara destek olmuþtur. Günümüzde Fýndýklý’daki sarayý Mimar Sinan Üniversitesi, Kandilli’deki sarayý Kandilli Kýz Lisesi, Koþuyolu Validebað’daki sarayý ise öðretmenevi ve kültür merkezi olarak hizmet vermeye devam etmektedir. Silivrikapý’daki Bâlâ Dergâhýný yeniden yaptýrmýþ, burada bir sýbyan mektebi kurmuþtur. Küçük Mustafa paþa semtinde Gül Camii karþýsýnda bir sýbyan mektebi, Galata mevkiinde diðer bir sýbyan mektebi vardýr. Dudullu’da çeþme, Galata Mevlevihanesi ve Seyit Nizam türbesinde sarnýç, Galata’da Arap Camii’nde þadýrvan ve sarnýç yaptýrmýþtýr. Altunizade Ýsmail Paþa Mahallesi koruluk mevkiinde namazgâh yaptýrmýþtýr. Adile Sultan, Eyüp Sultan Hazretleri’nin kabrinin sað tarafýndaki kadýnlar mescidi denilen odayý tamir ettirerek kendisinin itikafa girdiði yer olarak yeniden yaptýrmýþtýr. Buraya Adile Sultan Ýtikaf Odasý denilmiþtir.

Fatih’te Nakþidil Valide Sultan Türbesi’nde hatim okunmasý, eþi Mehmed Ali Paþa ve kýzý Hayriye Haným Sultan’ýn bulunduklarý türbenin bakýmý için yaptýðý vakýflar vardýr. Medine-i Münevvere’de dokuz odalý ev, bahçe, arsa, deðirmen, kuyu, fýrýn, dükkân, maðaza ve sebilhane yaptýrmýþ, susuzlara su saðlamýþtýr. Buradaki fakirler için tahsisat ayýrmýþtýr. Yine Medine-i Münevvere’de büyük bir hurma bahçesi vakfetmiþ, evler yaptýrýp fakirlerin ihtiyacýna tahsis etmiþtir. Medine’de Bâb-ý Ribat denilen 14 kapýlý oda, sofa, mutfak ve müþtemilatýndan oluþan bir yer yaptýrarak fakir ve ihtiyaç sahibi kadýnlarýn ihtiyaçlarý için vakfetmiþtir. Mescid-i Nebevi’de kullanýlmak üzere birçok eþya vakfetmiþtir. Ýstanbul Silivrikapý’da Seyyid Nizam Dergâhý þeyhi ve burada verilen yemekler için tahsisat yapmýþtýr. Validebað’daki arsa ve tarlalarýný vakfetmiþ, ayrýca insanlarýn ve hayvanlarýn içmeleri için kazdýrýlan su kuyularýný vakfetmiþtir. Gül Camii yakýnýnda yaptýrdýðý Mektep, Kasýmpaþa Mevlevihanesi, Merkez Efendi, Seyit Nizam Dergâhý ve buradaki sarnýçlar için tahsisat ayýrmýþtýr. Kadýköy’e baðlý Altunizade’de Bað Köþkü, Galata’da Bereketzade Mahallesi, Yüksekkaldýrým’da dört katlý ev, sarnýç ve dükkânlardan elde edilen gelirden Fatýma (R.A.) Validemizin Türbesine ve Galata Mevlevihanesi’ne tahsisat yapmýþtýr. Beylerbeyi’ndeki Ýstavroz denilen yerdeki Bedevi Dergâhý’na, Mekke’deki Nakþi Dergâhý’na hizmet veren Mehmet Can Dergâhý’na ve Medine fakirlerine tahsisat yapmýþtýr.

Adile Sultan da Medine’de sadece kimsesiz ve caresiz azat edilmiþ kadýn kölelerin barýnabileceði haneleri vakfetmiþti. Kýbrýs Araþtýrmalarý ve Ýncelemeleri Dergisi, II/4 (Þübat 2019) ss. 61-74 Kýbrýs Sicillerinden Kadýnlarýn Kurduðu Vakýf Örnekleri  Fatma Þensoy

 

 47. Perestu Kadýn (Valide Sultan)

Sultan Abdülmecid’in dördüncü kadýn efendisi, II. Abdülhamit’in analýðýdýr. Osmanlý döneminin son Valide Sultanýdýr. Asýl adý Rahime’dir. Perestu Valide Sultan’ýn VGM arþivinde 1889 tarihli tek bir vakfiyesi vardýr defterde kayýtlýdýr. Valide Sultan Ýstanbul Mecidiyeköy’de bir cami (Perestu Valide Sultan Camii, bu günkü adýyla Mecidiyeköy Merkez Camii), cami yakýnýnda bir sýbyan mektebi, caminin imam ve müezzinin ikameti için iki menzil bina ederek vakfetmiþ, akar olarak da onbir dükkâný vakfa baðlamýþtýr. OSMANLI DÖNEMÝ HANIM SULTAN VAKIFLARI VE SOSYAL POLÝTÝKA UYGULAMALARI Eyüp Sabri KALA Dr. Öðr. Üyesi, Fatih Sultan Mehmet Vakýf Üniversitesi, Hukuk Fakültesi.

 

 

MihriþahValide Sultan

 

III. Mustafa’nýn kadýn efendilerinden olan Mihriþah Sultan 1761 yýlýnda III. Selim’i dünyaya getirerek hem þehzade anasý, hem de III. Mustafa’nýn baþkadýný olmuþtur. Mihriþah Sultan 1728- 1761 arasýndaki 33 yýllýk sürenin ardýndan Harem-i Hümâyunda erkek þehzade doðuran kadýndýr. Mihriþah Sultan’ýn III. Selim’den baþka Hibetullah ve Fatma Sultan adýnda iki kýzý daha vardýr. 1789 yýlýnda oðlu III. Selim’in 28. Osmanlý padiþahý olmasý üzerine Valide Sultan ünvanýný alan Mihriþah Sultan kendini hayýr hasenat iþlerine adamýþ ve devlet iþlerine karýþmamýþtýr. Mihriþah Valide Sultan hayýr iþlerini kalýcý kýlmak için vakfýný kurmuþ neredeyse Valide Sultanlýðýný vakýf hizmetlerine adamýþtýr. 1805 yýlýnda 60’lý yaþlarda vefat eden Valide Sultan, Eyüp Sultan’da yaptýrmýþ olduðu külliyenin bir parçasý olan türbeye defnedilmiþtir.

Mihriþah Valide Sultan, vakýf kurma gayesini vakfiyelerinde ifade etmiþtir. 30 Nisan 1790 tarihli vakfiyede (“Allah'ýn sana iyilik yaptýðý gibi sen de iyilik yap…” Kasas 77) ayetini, 9 Temmuz 1795 tarihli vakfiyede (“Mallarýný Allah yolunda harcayanlarýn durumu, yedi baþak bitiren ve her baþakta yüz tane bulunan bir tohum gibidir. Allah dilediðine kat kat verir. Allah lütfu geniþ olandýr, hakkýyla bilendir.” Bakara 261) ayetleri zikredilerek buradaki müjdelere mazhar olmak üzere Valide Sultan’ýn mallarýný vakfederek sadaka-i cariye oluþturmayý mutat hale getirdiði anlatýlmaktadýr.

24 Ocak 1797 tarihli zeyl vakfiyede Hz. Peygamber’in (s.a.v.) “Su nasýl ateþi söndürüyorsa sadaka da hatalarý öyle siler, süpürür6” hadis-i þerifinden ilhamla Valide Sultan’ýn sadaka-i cariye olarak kurduðu vakfýn mizan gününde sýrattan kolay geçmesine vesile olacaðýna olan inancý aktarýlmaktadýr.

Mihriþah Valide Sultan, vakfýn hayýr hizmetlerini yürütmek üzere birçok hayýr müessesesi kurmuþtur. Bu vakýflarý kýsaca incelemek gerekirse:

 

Eyüp Mihriþah Valide Sultan Külliyesi:

Mihriþah Valide Sultan’ýn en en önemli ve büyük hayratý Eyüp’teki külliyesidir. 9 Temmuz 1795 tarihli vakfiyeye göre yýllýk 1800 akçe ile kiralanan arsaya imaret, sebil, çeþmeler ve türbeden oluþan bir külliye kuran Valide Sultan daha sonra külliyenin karþýsýna bir sýbyan mektebi yaptýrýp vakfetmiþtir 

 

Ýmaret: 

Ýmaret, Mihriþah Valide Sultan külliyesinin en önemli hizmet birimidir. Ýki türbedar odasý, iki habbaz (ekmekçi) odasý, iki aþçý odasý, iki mütevelli odasý, sofa, sebil odasý, odunluk, dört tuvalet, kiler, mutfak, fýrýn ve bir büyük ambar ile sair müþtemilattan ve daha sonra yapýlan bir imaret odunluðundan oluþmaktadýr.

Ýmarette günlük 600 yemek (ihtiyaca göre artýrýlacak)  354 gün ekmek-fodula), 324 gün sabah çorbasý, 276 gün öðle çorbasý, her perþembe ve Ramazan ayýnda 30 gün olmak üzere toplam 74 gün Koyun etli ve nohutlu Pilav ayný þekilde her Perþembe ve Ramazan ayýnda 30 gün olmak üzere 74 gün zerde yapýlarak daðýtýlýyordu. Hazýrlanan yemek ihtiyaç sahiplerine, vakýf çalýþanlarýna (imaret görevlilerine, vakfýn genel yönetiminde yer alan görevlilere, Mehmet Paþa ve Humbarhane Camii görevlilerine, Vefa’da yaptýrýlan büyük handaki mescit görevlilerine, Mehmet Paþa Sýbyan Mektebi ve Eyüp’teki Sýbyan Mektebi görevlilerine, Eyüp Camiindeki kütüphane görevlilerine, Eyüp’teki sebil ve türbe görevlilerine) daðýtýlmasý þart koþulmuþtu.

Ýmaretten Eyüp’te Þeyh Selâmi Efendi tekkesine günlük 6, Alibeyköy’de el-Hac Nazif Efendi Tekyesi’ne günlük 6, Ýstanbul’da Denizabdal yakýnýnda bulunan Þeyh Himmetzâde Zâviyesi’ne günlük 3, Unkapaný yakýnýnda bulunan Þazeli es-Seyyid eþ-Þeyh Ahmed Efendi Zaviyesine günlük 5, Alibeyköy’de Þazelî eþ-Þeyh Abdullah Efendi Zâviyesi’ne günlük 3, Üsküdar’da Çinili Camii yakýnýnda bulunan Hacý Numan Bey’in Nakþibendî Zâviyesi’ne günlük 5 yemek tahsisatý yapýlmýþtý.

Ýmaret’te 34 farklý görev için 25 kiþi istihdam edilmiþti. Bunlar Ýmaret yöneticisi(Þeyh) Duacý, kiler mühürdarý, malzeme alýþ veriþini yapan vekilharç, kiler kâtibi, ambarcý, mütevelli odasý müstahfýzý, kantarcý, mezbelekeþ, kapýcý, tamirci teþrifat için yasaðî, 3 aþçý, 3 aþçý yamaðý, 3 fýrýncý ve 1 ekmek taþýyýcý olarak belirlenmiþti.

Mihriþah Valide Sultan Ýmareti hizmet vermeye baþladýðý 1795-1911 arasýnda 116 yýl kesintisiz hizmet vermiþ 1950’lerin baþýndaki ikinci açýlýþýndan bu yana Vakýflar Genel Müdürlüðü uhdesinde ihtiyaç sahiplerine hizmet vermeye kesintisiz olarak devam etmektedir.

 

Türbe

Valide Sultan, Eyüp Ýmareti’nin bitiþiðinde ve Eyüp Sultan Hazretlerinin türbesine en yakýn noktada kendi türbesini inþa etmiþ ve vakfetmiþtir. Valide Sultan, günlük türbedarlýk hizmetleri için 3 türbedar, temizlikçi, kapýcý, türbe çeþmeleri için taskeþ ve bir tuvalet temizleyicisi olmak üzere toplam 7 kiþi görevlendirilmiþtir. Valide Sultan’ýn türbesi sadece bir mezar deðildir. 9 Temmuz 1795 tarihli vakfiyede, her hafta Pazar ve Perþembe günleri ikindi namazýndan sonra türbede cemiyet halkasý oluþturularak hatm-i hâcegân yapýlmasý, 21 Zilhicce 1209 tarihli vakfiyede ise sabah namazýndan sonra türbede 30 kiþinin katýlýmý ve herbirinin birer cüz okumasýyla hatim yapýlmasý, hâsýl olan sevabýn Valide Sultan’ýn, evlat ve ecdadýnýn ruhlarýna hediye edilmesi þartý bulunmaktadýr. 11 Kasým 1800 tarihli vakfiyede ise türbede muhafaza altýnda bulunan Lihye-i Þerif ’in her sene Mevlid kandilinde öðlen namazýný müteakip büyük bir ihtiramla sandukadan çýkartýlarak ziyarete açýlmasýný ve bilahare sandukaya konularak türbede saklanmasýný þart koþmuþtur.

1 Ocak 1801 tarihli vakfiyeyle hafýz bir kiþinin haftada iki gün türbede hazýr bulunan talebeye Kur’an eðitimi vermesi þartý getirilmiþtir. Türbede Mihriþah Valide Sultan’dan baþka Sultan III. Mustafa’nýn Adilþah Kadýn’dan olan kýzlarý Beyhan Sultan ve Hatice Sultan, Sultan III. Selim’in þehadeti sýrasýnda yanýnda olan dördüncü kadýný ve Valide Sultan’ýn gelini Refet Kadýn Efendi ile Sultan Abdülmecid’in dördüncü kadýný ve Sultan II. Abdülhamit Han’ýn üvey annesi Rahime Perestu Valide Sultan’ýn kabirleri bulunmaktadýr.

 

Sebil

Valide Sultan külliyesinin imaret giriþinde mimari açýdan külliyenin en görkemli unsuru olan Sebil bulunmaktadýr. Beþ pencereli olarak inþa edilen ve her penceresinde su verme yeri olan Sebil’de  sebîl-i evvel ve sebîl-i sâni olmak üzere iki sebil görevlisi vardýr. Ayrýca sebilin iki tarafýnda iki de çeþme bulunmaktadýr.

 

Sýbyan Mektebi

Sýbyan Mektesi külliye kuruluþundan sonra yaptýrýlýp vakfedilmiþ, altýnda çeþmesi olan ahþap bir binadýr. Mektepteki eðitim hizmetlerini yürütmek üzere tecvit ve tertil üzere Kur’ân-ý Kerim okuyabilen bir muallim, bir halife-i mektep ile hafýz bir meþk hocasý görevlendirilmiþtir. Mektebin hocasýna Eyüp’te yaptýrýlan 4 menzilden birinde oturma hakký verilmiþtir17. Ayrýca mektebin ve altýndaki çeþmenin hizmetlerini yerine getirmek üzere bir kapýcý tayin edilmiþtir.

Mektepte eðitim gören 40 öðrencinin her birine vakýftan günlük iki akçe ile imaretten günlük yarým yemek, her yýl Þaban ayýnda giyecek yardýmý ve 20’þer para harçlýk verilip, mektep çalýþanlarýndan muallim, halife-i mektep ve bevvaba da yýllýk giyecek tahsisatý yapýlmýþtýr. Vakfiyede ayrýca mektep ihtiyaçlarý için yýllýk 50 kuruþ seyir bedeli, 50 kuruþ kömür bedeli ve 10 kuruþ desti, bardak ve süpürge bedeli tahsisatý yapýlmýþtýr.

 

Dini Müesseseleri

Valide Sultan tarafýndan Aksaray Gureba Hüseyinaða Mahallesinde Mehmet Paþa Camii, Hasköy Humbaracýlar kýþlasý avlusundaki Humbarhane Camii ve Levent’te Levent Kýþlasý Camii, Valide Sultan’ýn inþa ettirilerek vakfedilen camilerdir. Bu camilerden Mehmet Paþa Camii, 30 Nisan 1790 tarihli vakfiye sinde Vlide Sultan vakfýnýn ilk hayýr eseri olarak hizmete alýnmýþtýr. Valide Sultan vakfiyesinde cami için 11 farklý görev sayarak bu görevler için 15 kiþi görevlendirmiþ, görevlilere verilecek ücretleri ve diðer tahsisatlarý belirlemiþtir.

 

Humbarhane Camii:

III. Selim’in baþlatmýþ olduðu orduda yenilik ve Nizâm-ý Cedit kapsamýnda, 1792’de Hasköy Halýcýoðlu’nda kurulan Humbaracýlar ve Laðýmcýlar kýþlasýnýn camisi Valide Sultan tarafýndan yaptýrýlmýþtýr. Vafiyede Humbarhane Camii için 9 farklý görev sayýlarak bu görevler için 14 kiþi görevlendirmiþtir. Valide Sultan, 9 Temmuz 1795 vakfiyesiyle Humbaracýlar Kýþlasý arkasýnda Humbarhane Camii’nin birinci ve ikinci imamý için iki ev, müezzin ve kayyýmlarý için altlý üstlü iki oda yaptýrmýþtýr. 24 Ocak 1797 tarihli vakfiyesiyle de Hasköy Abdüsselam mahallesinde yaptýrmýþ olduðu menzilin oturma hakkýný Humbarhane Camii baþ kayyýmýna vermiþtir.

 

Levent Kýþla Camii

24 Ocak 1797 tarihli vakfiyede, Valide Sultan’ýn Galata’ya baðlý Ýstinye nahiyesine tabi Levent Çiftliði denilen yerde bulunan arsasý üzerine, günlük beþ vakit, Cuma ve bayram namazlarý kýlýnmak üzere kendi mallarýyla ahþap bir cami yaptýrdýðý anlatýlmaktadýr.

 

Eðitim Müesseseleri

Valide Sultan, vakýf eðitim hizmetleri kapsamýnda Aksaray, Levent ve Eyüp’te üç sýbyan mektebi yaptýrmýþ, bunlarýn görevlilerini ve tahsisatlarýný belirlemiþtir. Ayrýca Eyüp Camii kütüphanesine 247 cilt kitap vakfedip, kütüphanenin görevlilerini atamýþ, tahsisatýný belirlemiþtir.

 

Aksaray Sýbyan Mektebi

Valide Sultan’ýn ilk vakfiyesi olan 1790 tarihli vakfiyede, harap olan ve yangýnda tamamen yok olan Mehmet Paþa Camiiyle birlikte, yine Mehmet Paþa tarafýndan yaptýrýlan ve harap olan sýbyan mektebinin yeniden ihya edildiði anlatýlmaktadýr. Vakfiyede, ihya edilen sýbyan mektebi için hoca, halife-i mektep ve hat üstadý olmak üzere üç personel görevlendirilmektedir. Yine ayný vakfiyede, sýbyan mektebinin öðrencileri, hocalarý ve mektep ihtiyaçlarýnýn karþýlanmasý için tahsisat ayrýlmýþtýr.  30 öðrencinin eðitim göreceði mektepteki öðrencilere her yýl giyecek ve ayakkabý bedeli ödenecektir.

 

Levent Kýþlasý Sýbyan Mektebi

Valide Sultan, Levent Çiftliði kýþlasýnda yaptýrdýðý ahþap caminin bitiþiðinde bir de ahþap sýbyan mektebi yaptýrmýþtýr. Mektepte bir muallim ve bir halife- i mektep olmak üzere iki kiþi görevlendirmiþtir.

 

Eyüp Sultan Camiinde Kitaplýk

Valide Sultan, Mushaflar ve muhtelif ilim dallarýndan oluþan 247 ciltlik kitabý vakfetmiþ, bu kitaplar Eyüp Sultan Camii’nin içinde sol tarafta bulunan iki dolaba konulmuþ, dolaplar kütüphane olarak kullanýlmýþtýr. Kütüphane için hafýz-ý kütüp olarak iki görevli tayin edilmiþtir. Kütüphane Cuma günü hariç her gün güneþin doðuþundan ikindi vaktine kadar ilim ehline hizmet vermiþtir. Yapýlan katalog çalýþmasýnda Valide Sultan’ýn kethüdasý Ataullah Efendinin yaptýðý vakýfla kütüphanenin 462 cilt kitaba ulaþtýðý tespit edilmiþtir.

 

Sosyal Müesseseleri

Valide Bendi

Sultan I. Mahmud Bahçeköy’de eski su bendi olarak anýlan, günümüzde ise Topuzlu Bent diye bilinen bendi yaptýrýp bu bentten, Validesi Saliha Sultan’ýn Beyoðlu’nda yaptýrdýðý makseme kadar suyollarý yaptýrarak Galata, Tophane, Beþiktaþ vesair yerlere yirmi üç lüle beþ masura su akýtmýþtýr.

Ancak bu bentlerden gerekli fayda temin edilemeyince Arabacýoðlu Mandýrasý Deresi denilen yerde Sultan Beyazýt Vakfý mütevellisinin izniyle büyük yeni bir su bendi inþa ettirmiþtir. Yaptýrdýðý su bendi ile I. Mahmut Bendi arasýnda da yeniden kuyu ve kanallar yaptýrmýþtýr. Su bendini, su kanallarýný ve yeni bentten I. Mahmut bendine baðlanan 23 lüle mülk mâ-i lezizi 24 Ocak 1797 tarihli vakfiyeyle vakfetmiþtir. Mihriþah Valide Sultan Bendinden Sultan I. Mahmud Bendine baðlanan yirmi üç lüle mülk suyun on altý lülesi, I. Mahmud Han’ýn önceden belirlediði yerlere akýtýlacak, iki lülesi mecra hakký olarak býrakýlacak, kalan beþ lülesi de Valide Sultan’ýn dilediði yerlere akýtýlmak üzere Beyoðlu maksemine baðlanmýþtýr.

 

Çeþmeler

Mihriþah Valide Sultan birçok çeþme yaptýrýp bu çeþmelere su baðladýðý gibi, baþka vakýflar tarafýndan yaptýrýlan çeþmelere su baðlayarak da hayýr hizmetlerini devam ettirmiþtir. Vakfiyelerde 12 çeþme yaptýðý belirlenin Valide Sultan’ýn yaptýrdýðý çeþmeleri saymamýz gerekirse;

1. Levent Kýþlasý yakýnýndaki çeþme

2. Hasköy Humbaracýlar Kýþlasý duvarýndaki çeþme

3. Hasköy’de Gümüþhane bitiþiðindeki çeþme

4. Üsküdar Karacaahmet’teki çeþme

5. Üsküdar Ýhsaniye’deki çeþme

6. Ýstanbul Balýkpazarý’ndaki çeþme

7. Dolmabahçe’deki çeþme

8. Fýndýklý’daki çeþme

9. Fýndýklý’daki diðer çeþme

 

Harameyn Hizmetleri

Valide Sultan, 30 Nisan 1790 tarihli vakfiyesinde, vakfiyede geçen akarlarýn yýllýk gelirinden her yýl Mekke-i Mükerreme’ de Ebu Kubeys ve Hindi daðlarýndaki iki münadiden her birine 10’ar kuruþ gönderilmesini þart koþmaktadýr. Bu bedel, her yýl sürre eminine teslim edilerek adý geçen münadilere ulaþtýrýlacaktýr. 1 Ocak 1801 tarihli vakfiyeyle Mekke’ye giden Sürre alayý ile her yýl vakýftan 500 kuruþ gönderilmesi ve layýk olan 50 fakire 10’ar kuruþ olarak taksim edilip daðýtýlmasý þart koþulmuþtur.

Sultan Ahmed Han tarafýndan Medine-i Münevvere ‘de Bab-ý Rahme hizasýnda  inþa ettirilen ve zamanla harap olan sebil, abdest musluklarý ve karþýsýndaki helalar 24 Ocak 1797 tarihli vakfiyeyle Valide Sultan tarafýndan yeniden bina ve ihya edilmiþ, tamir ve bakýmlarý için 150 kuruþ, sebil ve helalardaki 5 adet kandil avizenin zeytinyaðý vesair ihtiyaçlarý için 40 kuruþ, Harem-i Saadet musluklarýna su nakleden sakalarýn ücreti olarak 40 kuruþ, Hac mevsiminde hacýlar toplandýðýnda ayný sebile su taþýyan sakalara 50 kuruþ olmak üzere vakýftan yýllýk 280 kuruþun Medine’ye gönderilmesini þart koþmuþtur. Sayýlan iþleri idare etmek üzere Medine’de ikamet eden Trabluslu el-Hac Ýsmail Efendi, vakfýn mütevelli kaymakamý ve nazýrý olarak tayin edilmiþtir. Tamiratlarýn yönetimi ve ücret daðýtýmlarý için kendisine yýllýk 150 kuruþ tahsis edilmiþtir. Böylece Medine’deki tüm bu hizmetler için vakýftan yýllýk 430 kuruþ tahsisat yapýlmýþtýr.

Vakýf tarafýndan her sene iki vukiye halis ud42 ve bir þemam-ý anber alýnarak Medine-i Münevvere’de sakabaþýlara teslim edilmesi, Ravza-i Mutahhara’da her Cuma ve Pazartesi gecelerinde bu tütsülerin yakýlarak hazýr bulunan cemaate güzel koku sunmak için tütsüleme yapýlmasý þart koþulmuþtur.

11 Kasým 1800 tarihli vakfiyede, Medine’de Ravza-i Mutahhara’da ulemadan faziletli bir kiþi tarafýndan her gün Buhârî hadis kitabýndan yeterli miktarda hadis okunmasý hayýr þartý olarak yer almaktadýr. Yapýlan hizmet karþýlýðýnda görev sahibine vakýftan günlük 100 akçe ödenecektir.

 

Diðer Hayýr Hizmetleri

30 Nisan 1790 tarihli vakfiyeyle III. Selim tarafýndan Nizâm-ý Cedit kapsamýnda kurulan Teberdarlar Ocaðý askerlerine yýllýk 1500 kuruþ yemek bedeli gönderilmesi,

9 Temmuz 1795 tarihli vakfiyeyle her hafta Salý ve Cuma günleri Galata Mevlevi hanesinde, Mevlevi mukabelesi öncesinde Mevlevihane’nin postniþini Þeyh Mehmet Galip Dede Efendi tarafýndan Mesnevi okumalarý ve talimi yapýlmasý,

24 Ocak 1797 tarihli vakfiyeyle, Ýstanbul Arabacýbeyazýt Mahallesinde Vanlý Þeyh Seyyit Ahmet Efendi’nin bina ettiði Nakþibendi Dergâhýnda Cuma ve Pazartesi geceleri Hatmi Hâcegân ve kelime-i tevhid zikri yapýlmasý ve sonrasýnda her gün beþ vakitte devletin devamý, Valide Sultan’ýn sýhhat, afiyet ve iki cihan saadeti için dua edilmesi,

24 Ocak 1797 tarihli vakfiyesiyle Üsküdar’a baðlý Kadýköy’de bulunan Sa’diye Tarikatýndan Abdülbaki Efendi Zaviyesi’nin fukara ve derviþleri için zaviye þeyhine yýllýk yirmi kuruþ, Eyüp Ýmaretinden günlük altý yemek ve altý çift fodula tahsisi,

24 Ocak 1797 tarihli vakfiyede, Galata Tophane Firuz Aða Mahallesi’nde bulunan Sirkeci Camii’nin, aydýnlatma için gerekli zeytinyaðý, mumyaðý ve balmumu ihtiyaçlarýnýn karþýlanmasý için yýllýk altmýþ vukiye zeytinyaðý, oniki vukiye mumyaðý ve altý vukiye balmumu alýnmasý,

2 Nisan 1800 tarihli vakfiyeyle, kendi vakfýnýn akarlarýndan olan Rumeli Vilayetindeki Davutpaþa Çiftliði’nin gelirinden 1250 kuruþun imdadiye olarak her yýl Nazperver Kadýn Vakfýna verilmesi,

Konya’da Hazret-i Mevlânâ türbesindeki on sekiz þamdanda her yýl beþ mübarek gecede yakýlmak üzere balmumu bedeli olarak vakfýndan yýllýk üçyüz kuruþ tahsisat ayrýlmasý,

Sarayýn ve Ýstanbul’un asayiþinden sorumlu olan Bostancýlara ait Bostancýlar Hastanesi tabibi için günlük 12 akçe ücret, yýllýk 150 kuruþ ilaç bedeli, cerrah için günlük 12 akçe ve yýllýk 100 kuruþ merhem ve malzeme bedeli tahsis edilmesi ayrýca günlük 11’er akçe ile bir çavuþ, hastalarýn ve yaralýlarýnýn hizmetini görmek üzere de dört hasta bakýcý görevlendirilmesi, Eyüp Otakçýlar civarýndaki Mehmet Bey mescidinin aydýnlatýlmasý için senelik 18 vukiye mumyaðý, Ramazan ayý için 10 vukiye, diðer günlerde kullanýlmak üzere 30 vukiye olmak üzere toplam 40 vukiye balmumu, kandil, fitil ve þamandýra için senelik 5 kuruþ tahsisat ayrýlmasý, mescit imamýna günlük 5 akçe, müezzin ve kayyýmýna da 3 akçe ücret verilmesi vakýfenin þartýdýr.

11 Kasým 1800 tarihli vakfiyeyle Galata Sarayý’nda bulunan kütüphaneye bereket ve saadet vesilesi olmak üzere konulan Lihye-i Þerif (Sakal-ý Þerif) in her sene Mevlid, Regaip, Miraç ve Berat gecelerinde olmak üzere yýlda dört kere ziyarete açýlmasý için gecelik 164 kuruþ, yýllýk 656 kuruþ tahsisat ayrýlmasý,

Eyüp’te, Valide Sultan Ýmaretinin karþýsýnda bulunan ve mülkiyeti Eyüp Sultan Vakfýna ait olan bostanýn ebniye vakýflarýndan Kâtip Halil Efendi Vakfýna yýllýk 38 kuruþ imdadiye ödenmesi vakfiyelere þart olarak konulmuþ ve uygulanmýþtýr.

Eyüp Sultan Camii’nin yeniden yapýlmasý sýrasýndaki taþýnýrken Eyüp Sultan Vakfýna ait 22 dükkan, Sinan Paþa Vakfýna ait 2 dükkan ve Bahriye Hatun Vakfýna ait 2 dükkan olmak üzere yýkýlan toplam 26 dükkanlarý arsalarý  için ödenmesi gereken mukataa (kira) bedelleri 11 Kasým 1800 tarihli vakfiyeyle Valide Sultan tarafýndan üstlenilmiþ, Eyüp Sultan Vakfýna 51 akçe, Sinan Paþa Vakfýna 14 akçe, Bahriye Hatun Vakfýna 2,5 akçe olmak üzere günlük toplam 67,5 akçenin adý geçen vakýflara her yýl ödenmesi vakfiyeyle kabul edilmiþtir.

1 Ocak 1801 tarihli Vakfiyeyle, Ýstanbul’da Denizabdal yakýnýnda bulunan Þeyh Himmetzâde Zaviyesine Eyüp Ýmaretinden günlük üç yemek istihkaký, senelik 150 kuruþ mevlid-i þerif tahsisatý, fukaranýn yemeði için aylýk 25 kuruþ ödeme yapýlacaktýr.

Her sene haremin bir yerden baþka bir yere nakl-i hümayun gerçekleþtiðinde harem aðalarýnýn tümüne gidiþ akçesi olarak 250 kuruþ, geliþ akçesi olarak 250 kuruþ olmak üzere toplam beþyüz kuruþun vakýftan ödenecektir.

Her sene vakfýn mütevelli kaymakamý vasýtasýyla layýk bir kiþi belirlenerek Valide Sultan’ýn ruhu için hacca gönderilmesi için vakýftan 1.500 kuruþ ödenecektir.

            Vakýf gelirlerinden, Denizli Kadýköy’de bulunan Kýrcýtaþ Mescidi’nin hademesinin ücreti için yýllýk 48 kuruþ, mescidin aydýnlatma giderleri için yýllýk 36 kuruþ olmak üzere yýllýk toplam 84 kuruþ gönderilecektir.

1 Ocak 1801 tarihli vakfiyeyle Eyüp Sultan Camii görevlilerinin namazlardan sonra dua etmeleri için caminin üç imamý ile baþ müezzinine günlük beþer akçe ödenecektir. Ayasofya, Beyazýt, Fatih ve Eyüp Sultan Camilerinin muarriflerinin her Cuma namazýndan sonra Valide Sultan’ýn ismini yâd etmeleri için Ayasofya Camii müezzinine 20, Beyazýt, Fatih ve Eyüp Sultan Camii müezzinlerine her Cuma günü için 10’ar akçe ödeme yapýlacaktýr.

Mihriþah Valide Sultan vakýf hizmetleri için 127 tarým iþletmesi, 42 ticarethane 10 Gedik hakký, 9 Ýmalathane, 3 Arazi, 2 Mesken, 4 Mukataa geliri olmak üzere 196 akarý vakfetmiþti. Vefatýndan sonra oðlu III. Selim’e intikal eden malvarlýðý ise III. Selim tarafýndan annesinin vakfýna vakfedilmiþtir. Böylece hayatý boyunca edinmiþ olduðu tüm malvarlýðý vakýf mülke dönüþmüþtür. MÝHRÝÞAH VALÝDE SULTAN VE VAKFI Ýdris AKARÇEÞME Araþtýrmacý, Fatih Sultan Mehmet Vakýf Üniversitesi

 

 

Vuslat Kadýn

 

                I. Mahmud’un kadýnlarýndan olan Vuslat Kadýn, I. Mahmud'dan bir çocuk dünyaya getirmiþ ancak evladý çocuk erken yaþta vefat ettiðinden hakkýnda ayrýntýlý bilgi yoktur.

            Kaynaklarda Vuslat Kadýn’ýn ismine ise hayýrsever bir saraylý olarak yaptýrdýðý hayrat ve bunlara vakfettiði akarlar vesilesiyle rastlanmaktadýr. Buna göre Vuslat Kadýn’ýn, harap halde bulunan, Medine’de bir darüþþifa ile Kasýmpaþa Eyyühüm Efendi Mahallesi’nde bir çeþmeyi yeniden inþa ettirdiði anlaþýlmaktadýr. Darüþþifa için Müslümanlarýn kutsal topraklarýndan biri olan Medine’yi seçmesi ayrý bir önem taþýmaktadýr. Vuslat Kadýn da benzeri pek çok Osmanlý devlet adamý ve zengini gibi Medine’de ihya ettiði darüþþifa ile burada bulunan hem yerel halkýn hem de hac ve umre ziyaretçilerinin saðlýk konusundaki sýkýntýlarý için bir dizi tedbirler almýþ, yürütülecek hizmetlerin süreklilik arz etmesi için kendisine has olarak temlik edilen çiftliðin gelirlerini de buraya vakfetmiþtir.

            Vuslat Kadýn’a ait 1161/1748 tarihli vakfiye; vakfa ait akarlarý sýraladýktan sonra vakýfta görev alacak idari ve hizmet personelinin hangi özelliklere sahip olmalarý gerektiði ile ne kadar ücret alacaklarý hususunda bilgi vermektedir. Bunun dýþýnda vakfiye, Medine’deki darüþþifada sunulacak yemek hizmetlerinin ayrýntýlarýna da yer vermektedir. Padiþah, sultan, valide sultan, saray erkâný ve vezir vakýflarýnýn her biri Harameyn vakýflarýndan olup bu vakýflarýn nezaret görevi 996/1588 senesinden itibaren darüssaade aðalarýna tevdi edilmiþtir. Vuslat Kadýn’a ait vakfýn, hayratýnýn biri Medine’de diðeri Ýstanbul’da akarýnýn ise, biri Mora Adasý’nda diðeri ise Ýstanbul’dadýr. Bu vakýfta da hayrat ile akar arasýndaki mesafenin uzaklýðý dikkat çekmektedir.

            Vakýf tevliyetini þahsýna alan Vuslat Kadýn görevini bilfiil yerine getiremeyeceðinden, bu görevi mütevelli kaymakamý olarak gayretli ve iþ bilen birinin yürütmesini þart koþmuþtur.

            Nâzýr ve mütevelli dýþýnda vakfýn idari personeli arasýnda yazý iþlerini yürüten bir kâtip ve tahsilat iþlerini yürüten bir de câbî bulunmaktadýr.

            Vuslat Kadýn’ýn Medine ve Ýstanbul Kasýmpaþa’daki hayratý için kurduðu vakfa ait gelirlerin büyük bir kýsmýný Sultan I. Mahmud’ un kendisine temlik ettiði çiftlik oluþturmaktadýr. 1748 tarihli vakfiyede, çiftliðin Mora Ceziresi’ndeki Kalavrita’da bulunduðu ve Beçako ismiyle meþhur olduðu kayýtlýdýr. Çiftlik elli çift arazi, iki bin beþ yüz dut aðacý, birtakým binalar ve tarým aletlerinden oluþmaktadýr.

            Beçako çiftliðinin, Ýspenç (Baþ Vergisi) ve mahsul satýþý ve bir bað, bir deðirmen, bir kilise, on sekiz çiftten hâsýl olan gelirlerle birlikte yýllýk geliri, toplam on dört bin beþ yüz akçeyi bulmaktadýr. Vakfa ait Ýstanbul Bahçe kapýsý haricindeki arsa üzerinde bulunan han Vuslat Kadýn Vakfý’na mukataa geliri saðlamakta, bu hanýn altýnda yer alan birer ekmekçi fýrýný, ekmekçi dükkaný, manav, sarraf ve berber dükkanýnýn kira gelirleri vakfýn gelir kalemlerini oluþturmaktadýr.

            Vakfýn giderlerini; idari ve hizmet personelinin ücretleri ile Medine darüþþifasý için gönderilen surre tahsisatý oluþturmaktadýr.

Vuslat Kadýn, Kasýmpaþa’nýn Eyyühüm Efendi Mahallesi’nde halkýn su ihtiyacýný gidermek üzere yaptýrdýðý çeþme için de görevli tayin edilmesini þart koþmuþtur. Buna göre; çeþmeye gelen suyolundan sorumlu olan suyolcusuna (râh-i âbî) günlük iki akçe, halkýn su içmesi için çeþmede bulunmasý gereken tasý sabah koyup akþam kaldýrmakla görevli kiþiye (hâfýz-ý tâs-ý çeþme) ise günlük üç akçe tahsis olunmuþtur.

            Vuslat Kadýn ayrýca, çeþmenin zamanla tamire ihtiyaç duymasý halinde gerekli olan tamir masrafýnýn da vakfýn gelirlerinden karþýlanmasýný vakfiyesinde bildirmiþtir. Vakfýn gelirleri arasýnda yer alan Ýstanbul Bahçekapýsý’ndaki handa görevli hancýya ise, hanýn altýndaki dükkânlarýn kiralarýný tahsil etmesi karþýlýðýnda günlük beþ akçe tahsis olunmuþtur.

            Surre, sözlükte akçe kesesi ve para çýkýný anlamlarýna gelmektedir.  Ýslam devletleri tarafýndan Haremeyn olarak adlandýrýlan Mekke ve Medine halký ile Kudüs halkýna gönderilen hediyelerin genel adýdýr. Haremeyn’e surrenin ilk olarak ne zaman gönderildiðine dair kesin bir bilgi bulunmasa da Abbasiler zamanýnda gönderildiði görüþü hâkimdir. Abbasilerin ardýndan gelen bütün Ýslam devletlerinin Haremeyn’e surre göndermeye devam etmeleri bu icraatýn bir geleneðe dönüþmesini saðlamýþtýr.

            Osmanlý Devleti’nin de, yaygýn rivayete göre ilk surre Çelebi Mehmed (1403-1421) zamanýnda gönderilmiþtir. Çelebi Mehmed’in ardýndan II. Murad (1421-1451) ve II. Mehmed’in (1451-1481) saltanat dönemlerinde de surre gönderilmeye devam etmiþ ve II. Bayezid (1481-1512) döneminde surrenin her yýl gönderilmesi mutat hale gelmiþtir.

            Osmanlý sultanlarýnýn dýþýnda Haremeyn vakýflarý olarak isimlendirilen vakýflar da Mekke, Medine ve Kudüs halký için surre tahsisatýnda bulunmuþlardýr. Haremeyn vakýflarýndan olan Vuslat Kadýn’ýn vakfýndan Medine’deki darüþþifasý için yaptýðý tahsisat da surre tahsisatýdýr. Her gün çorba ve Cuma günleri ise, pilav ve zerde piþirilmesi için yýllýk satýn alýnmasý istenen pirinç, yað, nohut, soðan, karabiber, tuz, bal, safran, gülsuyu ve darüþþifa görevlileri için tahsis edilen 1300 guruþun, her sene düzenli olarak vakfýn gelirlerinden ayrýlarak Haremeyn-i Þerifeyn Hazinesine teslim edilmesi ve surre emini vasýtasýyla Medine’de bulunan darüþþifa nazýrýna ulaþtýrýlmasý þart koþulmuþtur. Yemek malzemeleri dýþýnda yine darüþþifa için gerekli olan senelik yüz elli guruþluk odun, ayda onar guruþtan senede yüz yirmi guruþluk ekmek ve aydýnlatmada kullanýlmak üzere doksan vukýyye zeytinyaðý da vakfýn gelirlerinden karþýlanmaktadýr Bu malzemelerin yýllýk masrafý 757 guruþtur. Yýllýk surre tahsisatý olan 1300 guruþtan geri kalan 543 guruþ ise, darüþþifada görevli hizmet sýnýfýna aittir. Vuslat Kadýn, Medine’deki darüþþifasýnda görev yapmak üzere on üç personele ücret tahsisinde bulunmuþtur. Bunlar arasýnda en yüksek tahsise sahip olan nâzýr, darüþþifada tedavi gören hastalardan, görevli personelden ve yürütülen hizmetlerden sorumlu olarak darüþþifanýn en üst yetkilisidir.

            Darüþþifadaki hastalarýn tedavisiyle ilgilenecek hekim ve cerrahýn iyi bir eðitim alarak týp ilminde mahir ve hastalara þefkatle yaklaþacak iþinde uzman olmasý, hekimde olmasý istenmekte olup cerrah ise, ameliyat ve hacamat iþlerinde yetenekli olduðu herkesçe bilinen biri olmalýdýr. Hekim ve cerrahýn hastalarýn tedavisiyle daha rahat ilgilenebilmesi için iþini özveriyle yapan iki kiþi hasta bakýcý olarak görev yapmasý istenmektedir. Hasta bakýcýlarýn görevleri; çamaþýrlarýný yýkamak ve kandillerini yakmak gibi hastalarýn ihtiyaç duyduklarý iþlerini görmektir.

Darüþþifada bir hekim, bir cerrah ve iki hasta bakýcý olmak üzere toplam dört saðlýk personeline çalýþmaktadýr. Sucu olarak görev yapan kiþi ise, kanaatimizce içme suyunu tedarik ettikten sonra darüþþifaya getirmekle ve buradaki görevli ve hastalara daðýtmakla görevlidir. Bunlarýn dýþýnda ekmekçi, temizlikçi, kapýcý ve süpürgeci darüþþifanýn genel hizmetlerini yerine getirmekle mükelleftirler. Darüþþifada tedavi gördüðü esnada hayatýný kaybeden kiþileri yýkamak üzere bir gassalin görevlendirilmesi, bu hayratýn Medine halkýna yönelik hizmetlerinin kiþinin ölümünden sonra da devam ettiðini göstermektedir. (Vakýflar Dergisi  Vakýflar Genel Müdürlüðü Yayýnlarý Ankara - Yýl: Aralýk 2019 • Sayý: 52  Abdullah Çakmak  Dr. Öðr. Gör., Afyon Kocatepe Üniversitesi Ýslami Ýlimler Fakültesi, Ýslam Tarihi ABD) isimli çalýþmadan özetlendi.