TASAVVUF TERÝMLERÝ 

Çalýþmamýzý geliþtirmeden önce bazý terimlerin açýklanmasý zaruridir. Saygýdeðer okuyucunun da kabul edeceði üzere her bilim dalýnýn kendine ait bir terminolojisi vardýr. Kaynaklarda dinimize ait kavramlarýn sözlük ve ýstýlah manasýndan mutlaka bahsedilir. (Mustalah veya ýstýlahýn Türkçe’deki karþýlýðý terimdir. Terim, bir ilim veya sanat dalý mensuplarýnca özel ve özgün anlam yüklenen kelime ve terkiplerdir. Bir kelimenin ýstýlah kabul edilebilmesi için onun anlamý üzerinde ilgili bulunduðu ilim ve sanat mensuplarýnýn ittifak etmesi gerekir.)Tasavvufun da kendisine mahsus bir terminolojisi vardýr. Tasavvuf terimleri yüz yýllardýr ayný ýstýlah anlamýyla kullanýlmaktadýr. Bu çalýþma Ehl-i tasavvufun ittifak ettiði bu anlamlar ile okunmalý ve deðerlendirilmelidir.

Tasavvuf kavramlarýnýn (ýstýlâhât-ý sûfiyye) baþlýca ortaya çýkýþ nedenleri þunlardýr:

1-Anlaþýlmasý zor konularýn ehli tarafýndan daha kolay anlaþýlmasýný saðlamak

2-Ehil olmayanlardan tasavvufi sýrlarý saklamak

3-Ýlim olmanýn doðal bir gereði olarak kendi terimlerini oluþturmak

4-Tasavvufa yönelik bazý tenkitlerin etkisiyle -özellikle zâhir ehline karþý- tasavvufun kendini terimleriyle ifade etme çabasý.

ÝMAN: Ýnanmak, din adýna teblið ettiði konularda peygamberi doðrulamak anlamýnda bir terim. Kalp ile tasdik, dil ile ikrara îman denir.

AKAÝD (ÝTÝKAD): Ýslâm dininde inanýlmasý gereken esaslarýn bütünü ve bunlarý konu edinen ilmin adý.

ÞERÝAT: Ýslâm’a ait dinî, ahlâkî ve hukukî hükümler bütünü anlamýnda bir terim. DÝA)

Þeriat, terim olarak ise Ýslâm’a ait dini, ahlâkî ve hukûkî hükümler bütününü ifade etmektedir. Þeriat, ubudiyete (kulluða) sýmsýký sarýlmaktýr.(Kuþeyri) Þeriat ve hakikat kavramlarý sûfîlere ait birer ýstýlâh olup þeriat ile zâhirdeki halin sýhhatinin, hakikat ile bâtýndaki halin düzeltilmesi kastedilir. (Hücviri)

ÝSLAM: Ýslam, doðrudan doðruya esaslarý Kur'an-ý Kerim'e dayalý olup Hz. Muhammed (sav) tarafýndan insanlýða bildirildiðine inanýlan ilahi mesajý belirleyen bir terimdir ki bu bizzat Kur'an'da da bu çerçevede kullanýlmýþtýr. Ýslam ilahiyatý, bu teorik çerçeve üzerinde uðraþýr. Ýslamiyet ise, bu ilahý mesajýn Müslümanlar tarafýndan pratiðe geçirilmesi sonucu yaþanýlan, kültürleþen biçimidir. Bu biçim, zamana, mekana uyarlanarak bu zaman ve mekan içindeki daha eski kültürel altyapýlarýn etkisiyle deðiþik yorumlar, uygulamalar ve zihniyetler yaratýr ki, iþte buna da Müslümanlýk denir. Bu deðiþkenlik yüzünden bir tek Müslümanlýk deðil, birçok Müslümanlýklar vardýr. A.Y Ocak

NAS (NASS):  Nas’ýn terim olarak iki anlamý vardýr. Bunlardan ilk akla geleni genel kullanýmýdýr ki Allah’ýn ve Hz. Peygamber’in sözünü ifade eder. (Kur’an ve sünnet’in lafýzlarý.)

SÜNNET: Hz. Peygamber’in söz, fiil ve onaylarýnýn ortak adý, þer‘î delillerin ikincisi.

SÜNNÝ/EHL-Ý SÜNNET: Hz. Peygamber ile ashabýn dinin temel konularýnda takip ettikleri yolu benimseyenler anlamýnda bir tabir. (DÝA)

HETERODOKSÝ: Herhangi bir dinin yerleþik inancýndan farklýlaþan ayný din içindeki ana gövde ya da resmi din yorumunun dýþýnda olan farklý farklý bir doktrini ifade eden kavramdýr. Ortodoks, lügat anlamý itibarýyla bir din hakkýndaki doðru ibadet, doðru teolojik anlayýþ ve doðru uygulamaya iþaret etmektedir. Heterodoks:Grekçe) ‘baþka öðreti’ anlamýna gelmektedir. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/heterodoksi Hakan OLGUN

Bu heterodoks Türk Müslümanlýðýnýn -Türk tarihi çerçevesinde düþünmek kaydýyla- siyasi, sosyal ve teolojik olmak üzere üç boyutu, bu boyutlarýn, Sünni Müslümanlýktan ayrýlan üç temel karakteristiði vardýr. a) Siyasi boyut: Sünni Ýslam, Türk tarihinde genellikle devletin, siyasi otoritenin resmi tercihini oluþturmuþtur. Bunun sebeplerini tartýþmak ayrý bir konudur. Ama bu, bir tek Safevi devleti hariç daima böyle olmuþtur. Oysa heterodoks Ýslam, genellikle bu siyasi otorite ile uyuþamayan sosyal çevrelerin ideolojisini teþkil eden "paralel Ýslam" konumundadýr. Yani heterodoks Ýslam, sosyal bir zýtlaþmayý da belirler. b) Sosyal boyut: Sünni Ýslam'ýn çoðunlukla yerleþik çevrelerin dini tercihi olmasýna karþýlýk, heterodoks Ýslam büyük çapta konar-göçer çevrelerin inancýný oluþturur. c) Teolojik boyut: Sünni Ýslam'ýn Kur'an ve Sünnet temeline dayalý geliþmiþ, sistematik ve yazýya geçmiþ, bir teoloji meydana koymasýna raðmen, heterodoks Ýslam, sistematik olmayan, mitolojik, senkretik ve sözlü (þifahi) bir teoloji, daha doðrusu bir inanç mozayiði oluþturmuþtur. Sosyologlarýn ve antropologlarýn yüksek Ýslam olarak isimlendirdikleri, Ýslam'ýn kitabý esaslarýna sadýk olup ayný zamanda geliþmiþ ve rafine bir kültür ve san'at ortaya koymuþ olan "þehirli Ýslam"dýr. Bu Ýslam, Türkiye tarihinde Ehl-i Sünnet veya kýsaca Sünnilik denilen yoruma dayanýr. Ýkincisi ise, tarihsel kökeni itibarýyla sosyal taban olarak daha çok kýrsal (köyler ve konar-göçer) kesime dayanmakta olup, yine sosyolog ve antropologlarýn popüler Ýslam dedikleri, kýsmen mitolojik inanç ve kültlerle karýþýk, popüler bir san'at ve kültür ortaya koyan "halk Ýslamý"dýr. Bu halk Ýslamý'nýn Türk toplumu arasýnda iki biçimi vardýr: Birincisi Sünni yorumu benimsemiþ halk kesiminin sergilediði biçimdir. Ýkincisi ise, bizim heterodoks Ýslam dediðimiz, bugün Türkiye'de Alevi-Bektaþi toplumu tarafýndan temsil edilen biçimdir. ·Bu noktada sýk yapýlan bir yanlýþa iþaret etmek yerinde olacaktýr ki o da þudur: Genellikle bazý araþtýrýcýlar þehirli Ýslam'ý Sünni, kýrsal Ýslam'ý ise heterodoks eðilimli olarak kabul ederler. Görüldüðü gibi bu, yanlýþ bir tasniftir. Çünkü Türkiye'de halk Ýslamý'na mensup asýl büyük kitle Sünni eðilimlidir; ancak Alevi kesiminden ayrýldýðý birçok hususun yanýnda, onunla birleþtiði noktalar da vardýr. Çünkü ayný ortak tabana dayanýr; bu ortak taban halk Ýslamý'dýr.  (A.Y.Ocak)

ÂDÂB: Edeb kelimesinin çoðulu olan bu kelime, izlenmesi gereken esaslar, görgü kurallarý gibi manalarý ihtiva eder. Sufilerin uymak zorunda olduðu bu görgü kurallarýna "adab-ý sufiyye", "adab-ý tarikat", adab ve erkan" gibi isimler verilir. "Edeblere riayet etmeyen, sünnetlere riayet etmeyi kaçýrýr, sünnetlere uymayý kaçýran farzlarý ve vacipleri gereði gibi yapmaktan uzaklaþýr farz ve vacip gibi dinin temellerinin yeterince yerine getirilememesi, kiþiyi imanýný kaybetme tehlikesine duçar eder. imanýný kaybedene binlerce vah olsun!"

AHLAK: Arapça, hulk'un çoðuludur. Huylar demektir. Ahlak, insanýn manevi seciyesini temyiz eden hususiyetlere denir.

AHVAL: Hal, sûfiyye terimi olarak, kendiliðinden, kesbsiz kalbe doðan mana, cezbe, baygýnlýk, coþkunluk demektir. HAL' : Kaþânî bu terimi, salikin bir daha nefsinin isteðine, tabiat ve âdetin gereðine uymayacak þekilde, Hakk'ýn emrine uygun olarak kulluðu tahakkuk mevkiine koymasýdýr, diye tanýmlar. 1. Hal çalýþmadan elde edilir vehbîdir. 2. Hal sahibi halinde mütehavvil ve mütelevvindir. 3. Hal çift çift gelir : kabz ve bast fena ve beka, sekr ve sahv gibi.

AYNE'L-YAKÝN: Arapça, yakini görmeyi ifade eder. Gözle görmek yoluyla ulaþýlan ilim.

HAKKA'L-YAKÝN: Her akýllý kiþinin ölümü bilmesi, ilme'l-yakîndir. Melekleri müþahedeye baþlayýnca ayne'l-yakîn, ölümü tadýnca hakka'l-yakîn olur. Bu konuda bazý âlimler, ilme'l-yakîn, þeriatýn dýþýdýr; ayne'l-yakîn, þeriatta ihlastýr; hakka'l-yakîn, þeriatta hakikati, müþahede etmektir, demiþtir.

BAKA (BEKA): Tasavvufta, kulun Allah'ýn her þeyin üzerinde olduðunu görmesidir. Yine yapýlan tariflerden biri þöyledir: Kulun kendinde olandan geçip, Allah'a ait olanla bekaya ermesi. Allah'la bakî olan kiþi, nefsinde fenaya ermiþ, nefsinden geçmiþtir. Bir þey yaptýðý zaman, nefsine menfaat temin etmek veya bir zarar geldiðinde ona engel olmak için yapmaz, sadece ve sadece Allah rýzasý için yapar.

BÂTIL: Tasavvuf ýstýlahýnda Hak'dan gayrý, adem olan mâsivâ demektir.

BÂTIN: Ýç, öz, gizli gibi anlamlarý vardýr. el-Bâtýn, Allah'ýn güzel isimlerinden biridir. Allah, bu âleme göre zâtý itibariyle el-Bâtýn'dýr. Kur'an-ýn, zahirî ve batýnî manasýnýn olduðu hususunda ittifak vardýr. 

BAST: Ruhen rahatlama ve mânevî ferahlýk duyma

BEKTAÞÎ; BEKTÂÞÝYYE: Bektaþî tarikatýna mensup olan kiþi. Hacý Bektaþ-i Veli'nin Makâlât adlý eserine bakýldýðýnda, þeriata gerçekten baðlý bir þahýs olduðu görülür.

BÝSTAMÝYYE: Nakþibendi tarikatý, Ebu Yezid Tayfur el-Bistamî (ö. 874) 'ye nisbeten Hace Yusuf Hemedani(ks) a kadar Tayfuriyye ismiyle anýlmýþtýr. Bayezid (ks)  erken dönem Nakþibendiliðe adýný vermiþtir.

CEHRÝYYE: Zikri, dil ile açýktan çeken tarikatlara verilen genel isim. CEHRÎ ZÝKR: Açýktan sesli olarak yapýlan zikir uygulamasý.

CEZB: Arapça kendine çekmek anlamýna gelir. Allah'ýn kulunu kendi hazretine çekmesi.

Cezbu'l-Ervah: Ruhlarýn çekiliþi demektir.

1-Cezbe, riyazet ve ibadete devamla hislerin yok olmasýdýr. 2- Cezbe, Hakka vusuldür. 3- Cezbede þart, kabiliyete baðlýdýr. Bu kabiliyet sonradan kulun çabasýyla oluþmaz, Allah tarafýndan bahþedilmiþ (vehbî) dir. Ýki türlü cezbe vardýr: 1- Gizli (Hafi) cezbe: Kulun Hakk'ý sevmesi 2- Açýk (celî) cezbe: Hakk'ýn kulu sevmesi. Cezbe, cinnet deðildir.

a) Meczûb-ý Sâlik: Derviþ önce cezbeye tutulur meczub olur, ardýndan da bir mürþide kavuþur, cezbeyle baðlandýðý yolu, yolun hükümlerini, þartlarýný öðrenir.

b) Sâlik-i meczub: Çoðunlukla derviþler, önce bir þeyhe baðlanýrlar, yetiþir, muhabbetullaha ulaþarak sonunda meczub olurlar, yani cezbeye mazhar olurlar.

CEZBE TÂRÝKÝ: Nakþibendî yolunun eðitimcileri, bazý sâlikleri, icmâlen cezbe ile terbiye edip Hakk'a ulaþtýrdýklarý için, bu usûle cezbe tariki demiþlerdir.

DERGÂH: Farsça. Kapý, eþik, kapý yeri, sýðýnýlacak yer, makam, tekke gibi mânâlarý vardýr. Tarikat mensubu þeyhlerle, derviþlerin ikâmetgâhý olan büyük tekkelere dergâh denir.

DERVÝÞ: Farsça. Hakikî derviþ, kimseden birþey istemez ve istememesi tarikat kuralýdýr.

Derviþ baðrý baþ gerek                                    Söðene dilsiz gerek

Gözü dolu yaþ gerek                                       Döðene elsiz gerek  

Koyundan yavaþ gerek                                    Derviþ gönülsüz gerek  

Sen derviþ olamazsýn                                       Sen derviþ olamazsýn

Yunus Emre

EBRAR: Arapça, iyiler demektir. Allah'ýn sevgili, iyi kullan için kullanýlan bir tabirdir.

EHL-Ý HAK: Arapça, Allah adamlarý için kullanýlýr. Cürcânî, Ehl-i Hakk'ý þöyle tarif eder: Kendilerini Rablerinin katýndaki Hakk'a verenler ki, bunu da hüccetler, burhanlarla yaparlar. Bunlar, Ehl-i Sünnet ve'l- Cemaat'tir.

EVLÝYA: Arapça velî kelimesinin çoðulu olup dostlar anlamýný ifade eder. Hayatýný nefis mücadelesi ile geçirerek, þeriatý takva boyutundaki inceliðiyle yaþayan, Hz Peygamber (s)'e tam anlamýyla uyan kaya gibi sert olmaktan kaçýp, toprak gibi davranmayý hedef edinerek, diken yerine gül yetiþtiren bahçývan þeklinde aktiflik gösteren kiþiye, evliya denir.

FAKR: Arapça, fakirlik, yoksulluk, ihtiyaçlýlýk gibi mânâlarý ifade eder. Varlýktan kurtulup, Allah'da fani olmaktýr. Fakr, þerefli bir makamdýr. Mutasavvýflara, fukara adý verilir.

FUKARA: Arapça, fakirler demektir. Sâliklere; mürid, derviþ gibi isimler verildiði gibi fukara da denir. "Kendisine hiçbir þeyin sahip olmadýðý ve kendisi hiçbir þeye sahip olmayan kiþiye, sufî denir". Bu tarif, tasavvuf yolunu tutanlarýn, özgür kiþiler olduðunu gösterir.

FARK: Tasavvufî olarak "senden alýnana cem, sana verilene fark" denir. Çoklukta birliði, birlikte çokluðu, herhangi bir karþýlýklý engelleme olmadan görmek demektir.

FENA: Arapça, fânî olmak, yok olmak mânâsýna gelir. Nesnelerin, sufînin gözünden silinmesine fena denir. Kuþeyrî, fenayý üçe ayýrýr: 1. ilk fena, kulun kendinden ve kötü sýfatlarýndan fânî olmasý, 2. Ýkinci fena, Hakk'ý temaþa eden kulun, Hakk'm sýfatlarýndan da fâni olmasý, 3. Üçüncü fena, Hakk 'm varlýðýnda yok olan kulun, kendi fenasýný görmesinden de fânî olmasýdýr. Fena fillah tâbiri de þu þekilde açýklanýr: Kulun zât ve sýfatýnýn, Hakk'ýn zât ve sýfatýnda fânî olmasý.

GAVS: Arapça, yardým etme, imdada yetiþme demektir. Bunun yerine "kutub" da kullanýlýr. En yüksek manevî makamdýr. Ebû Nuaym Ýsfehânî'nin Hilyetü'l-Evliyâ, Ýbn Asakir'in Târihi Medineti Dýmaþk adlý eserinde Abdullah Ýbn Mes'ud (r)'dan rivayet edilen þu hadis-i þerif vardýr: "Allah'ýn halk arasýnda, kalbleri Hz. Adem (as)'in kalbi üzerinde olan üç yüz, Hz. Musa (as)'nýn kalbi üzerinde olan kýrk, Hz. Ýbrahim (as)'in kalbi üzerinde olan yedi; Hz. Cebrail (as)'in kalbi üzerinde olan beþ, Hz. Mikail (as)'in kalbi üzerinde üç, Hz. Ýsrafil (as)'in kalbi üzerinde olan bir kulu vardýr. Bu sonuncusu vefat edince yerine üçlerden, üçlerden biri vefat edince beþlerden, beþlerden biri ölünce yedilerden, yedilerden biri ölünce kýrklardan, kýrklardan biri öldüðünde üç yüzlerden üç yüzlerden biri öldüðünde de, halktan biri onun yerine geçer. Gavs, tanrý deðildir. “Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder." Maide 27)