Abdülkerim el-KUÞEYRÝ ve er-RÝSALE

er-Risaletu’l-Kuþeyriyye, Ebu’l-Kasým Abdulkerim el-Kuþeyrî’(986-02 Aralýk 1072) nin en önemli ve en fazla þöhret kazanan eseri olup, özelde tasavvuf anlayýþý, genelde Ýslâm düþüncesinde kýymetli bir konuma sahiptir. Kuþeyrî bu eseriyle, ehl-i sünnet akîdelerine uygun tasavvuf anlayýþýný ortaya koyarak tasavvufa yöneltilen saldýrýlara cevap vermiþ ve tasavvufa Ýslâm Dünyasý’nda meþrû bir zemin hazýrlamaya çalýþmýþtýr.

Tasavvufa intisabýndan ve þer’i ilimleri öðrenmeden önce çok iyi Arapça öðrendi ve edebiyat tahsili gördü. Niþabur’da müridi olduðu þeyhi Ebû Ali ed-Dekkâk’ýn tavsiye ve isteði üzerine Þafii fýkhý ve kelam ilmini tahsil etmeye baþladý. Ayný anda hem þer’i ilimleri öðrenirken bir yandan da þeyhinin yanýnda kendini mânen yetiþtirdi. Usül olarak Eþ’ari olan Kuþeyri, Eþ’ârîliði savunan fetvalarýndan dolayý 1063 yýlýna kadar (4 yýl) cezaevinde yattý.

es-Sehâvî’nin ‘þeriat ve tasavvuf ilimlerini cem’ eden emsalsiz ve kâmil bir þahsiyet, edebiyat, nahiv ve usûl âlimi, müfessir, muhaddis, mütekellim, fakih, sûfî, þair ve yazar olduðunu söylediði Kuþeyri güçlü bir zekâ ve hafýzaya sahipti. Ebû Ýshak el-Ýsferâinî’nin derslerine devam eder, fakat hiç not tutmazdý. Fakat kendisine Kelâm ilminin dinlemekle tahsil edilemeyeceðinin, not tutulmasý gerektiðinin söylenmesi üzerine, Kuþeyrî o güne kadar dinlediði derslerin hepsini ezberden tekrar etti.

Statik, münzevî ve duraðan kiþilik yerine dinamik ve hareketli bir þahsiyete sahipti. Cesareti ile tanýnýr, atýcýlýk ve binicilikte mahirdi. Kalemi güçlü, lisaný akýcýydý, þiirleri zevkle okunurdu. Hüsn-i hatta üstad idi. Hitabeti akýcý, güzel ve güçlü idi. Ýkna kabiliyeti kuvvetliydi. Sözleri ve konuþmasý hikmetlerle dolu idi. Kuþeyri tasavvufta silsilesini Enes b. Malik kanalýyla Hz. Peygamber (sav) e baðlar.

er-Risâle orijinal bir eserdir. Tasavvuf tarihinin klasik kaynaklarýndan biri, hatta en önemlisidir. Eserde þeriat ve hakikat dengesi baþabaþ gitmektedir. Kuþeyri kendi zamanýnda olan tasavvuf hareketindeki þeriattan kopma üzerine er-Risale’nin mukaddimesinde “ Dostlar iyi biliniz ki bu taifeye mensub olan hakikî sufîlerin çoðu yok olup gitmiþlerdir. Þu zamanda bu zümrenin kendisi deðil, sadece eserleri kalmýþtýr. Tasavvuf yolunda bir duraklama ve gevþeme baþ göstermiþtir. Daha doðrusu bu yol hakiki anlamda yok olup gitmiþtir. Kendileriyle hidayete ulaþýlan þeyhler vefat edip gitmiþ, þeyhlerin yollarýna tabi olan gençler azalmýþ veya kaybolmuþtur. Þeriata hürmet hissi ortadan kalkmýþtýr. Dine kayýtsýzlýðý, menfaat temin etmenin en güvenilir vasýtasý olarak kabul eden zamanýn sofularý, haram ile helal arasýnda fark görmemeye baþlamýþlar, dine ve din büyüklerine karþý saygýsýz davranmayý âdet haline getirmiþlerdir.”

Kuþeyrî tasavvufu, bulaþtýrýlan lekelerden temizlemek için öncülük yaptý. Eserini yazdýðý çaðda, birçoklarý tasavvuftan kaçýyor, sufilerden nefret ediyor, onlara acý tenkitler yöneltiyor ve tasavvufi öðretilere þüphe ile bakýyordu. O vakit tasavvuf bir zýndýklýk, Kur’an ve hadisten çýkýþ ve uzaklaþma olarak görü-lüyordu. Tasavvufa bu þekilde bakýlmasýnýn sebebi sadece bazý mutasavvýflarýn dini ananelerden azad olma ve þerî mükellefiyetleri itibardan düþürme mânâsýný yansýtan öðretilere halký davet etmeleri deðildi. Bunun sebebi daha çok tasavvufun bazý yabancý öðretilerle kaynaþmýþ, bazý Þii akideleri ve batýni inançlarý ile imtizac etmiþ olmasýdýr.

Kuþeyrî’nin bu çabalarý, tasavvufu kuþatan tehlike konusunda bazý zihinlerin uyarýlmasýnda tesirli oldu. Kendisine bulaþan lekelerden temizlenmesi ve arýndýrýlmasý meselesinde faydasý görüldü. Kuþeyrî’nin ve onu takiben Hucvirî’nin samimi ve gayretli çalýþmalarý, meyvelerini Ýmam Gazali vasýtasý ile verdi. Gazali, tasavvufu Sünni Ýslamlýðýnýn özüne ithal için olanca gücünü harcadý. XII. asrýn sonunda yazdýðý Ýhya isimli eseri tartýþmasýz Sünni tasavvufun kaynaðý olarak kabul edildi. Sünni mezhebinin en açýk tesbiti, en belið ifadesi sayýlan tasavvufun tanzim ve tesisi þerefi Gazali’ye ait ise, bu ýslah hareketine davet etmek ve bunun için gerekli havayý ve ortamý hazýrlamak hususunda çaba harcamak þerefi de Kuþeyrî ile Hucvirî’ye aittir.

Kuþeyrî, mutasavvýflarýn hakikat adýný verdikleri tasavvuf anlayýþlarýna itimad ederek þeriata karþý gevþek ve ilgisiz davrandýklarýný gördüðü için bu konuda feryatlar koparmýþtýr. Tasavvufî düþüncenin sýnýrlarýný hiçbir zaman aþmamýþtýr. Kendisi tasavvuf yoluna dil uzatmanýn ve tasavvuf ehlini kötülemenin yersizliðine dikkat çekmekte, döneminde tasavvufa saldýrýda bulunanlarýn insafsýz davrandýklarýný söyleyip maksadýný özlü bir þekilde þu ifadesiyle noktalamaktadýr: ‚Bu risalemde sûfîlerin sülûkunu, edep, ahlâk, hal ve hareketlerini, duygu ve düþüncelerini anlatmaya çalýþtým. Onlarýn dikkat çektiði ilâhî hakikatleri sunmaya, bu yolda nasýl terakki ettiklerini göstermeye, bidayetten nihayete bu yolu tanýtmaya çalýþtým‛.

Ýbn Haldun’a göre, Kuþeyrî istikamet yolu, keþf ve mücahedeyi esas almýþtýr. Kuþeyrî, sûfî kimliði kadar müteþerrî özelliði bulunan, bâtýnî ilimlere vâkýf ârif bir zat olduðu kadar zâhirî ilimlerde mâhir bir âlim, marifet ve þatahatlarý ile meþhur mutasavvýflarýn kemâlât sahibi veli kiþiler þeklinde görmesi kadar þeri-atýn en küçük bir hükmünü ihlal edenlere aðýr saldýrýlarda bulunan bir þahsiyettir. Kuþeyrî Risâle’sinde zahirle bâtýný, þeriatla hakikatý, tasavvufla nakli birarada ele almaktadýr.

Kuþeyrî’nin müsbet çalýþmalarý, sünnî çevrelerin tasavvufu mahzurlu ve þüpheli görmesine engel oldu. Zahir ulemasýnýn tasavvufa bakýþýnda deðiþim gerçekleþti. Tasavvuf sünnî kitleler arasýnda hýzla yayýldý ve geniþ taraftar kazandý. er-Risâle’de tasavvufun marifet cihetine oranla amel cihetine daha fazla önem veren Kuþeyri sûfîlerin þeriata baðlýlýklarýný yansýtan söz ve davranýþlarýndan özenle bahseder. Keramete ve keþf hallerine daha az yer verir. Ýstikamet ehli olmayanýn sa’yi boþa gider, seyrini saðlam bir temele bina edemez, demektedir. Risâle’de þatahata rastlanýlmamaktadýr. Hulûl, ittihad ve panteist anlayýþlarý yansýtacak hiçbir ifadeye yer vermemektedir. Risâle’de vehdet-i þuhûd ve vahdet-i kusûd anlayýþlarý bulunduðu halde, vahdet-i vücûd anlayýþýna rastlanýlamaz. Anlattýðý tevhid anlayýþý, ehl-i sünnet ve seleften etkilenen sûfîlerin tevhididir. Risâlede anlatýlan tasavvuf, tüm sufilerin ittifakla kabul ettikleri tasavvuftur.

Kuþeyri Risale’sini yazarken þeyhi Ebû Ali ed-Dekkâk, hocasý Sülemî’nin Tabakâtu’s-Sûfiyye’si, -Serrac’ýn el-Lumâ’ý, Kelâbâzî’nin et-Taarruf’u, Ebû Tâlib el-Mekkî’nin Kûtu’l-Kulûb’u, Ebû Nuaym el-Ýsfehânî’nin Hilyetu’l-Evliyâ ve Tabakâtu’l-Asfiyâ’sýndan faydalanmýþtýr.

Risâle’de anlatýlan sufiler büyük Ýslâm âlimlerindendir. Bunlarýn maksatlarý, þeriat hükümlerine uyarak, ellerinden geldiði kadar ibadet etmekti. Allah(cc)’ýn ilmi geniþ, yarattýðý varlýklar ise sayýsýzdýr. Ýnsaný hidayete erdirme özelliðine en çok sahip olan þeriattýr. Bunun için ilk sufiler, gaybe ait bir þeyi idrak ettikleri zaman bunu bahis konusu etmemiþlerdir. Ýlk sufiler, keþften önce, duygularýný kaybetmedikleri vakit ne derece þeriata baðlý ve ona tâbî iseler, keþiften sonra da o derece baðlý kalmýþlar ve kendilerine intisap edenlere bu yoldan kat’iyyen ayrýlmamalarýný emretmiþlerdir. (Ýbrahim b. Edhem, Zunnûn-Mýsri, Fudayl bir Iyaz, Maruf Kerhî, Seriyy Sakatî, Biþr Hafî, Hâris Muhasibî, Dâvud Taî, Þakîk Belhî, Bayezid Bistamî, Sehl Tüsterî, Ebû Süleyman Dasânî, Hâtemu’l-Esam, Yahyâ b. Muaz Razî, Ahmed b. Hadraveyh, Ahmed b. Ebi’l-Havarî, Ebû Hafs Haddâd, Ebû Turab Nahþebî, Abdullah b. Hubeyk, Ahmed b. Asým, Mansur b. Ammar, Hamdun Kassâr, Cüneyd, Ebû Osman Hirî, Nuri, Ýbnu’l-Cellâ, Ruveyný, Muhammed b. Fazl, Zekkâk, Amr b. Osman, Semnun Muhib, Ebû Ubeyd Busrî, Þah Kirmanî, Yusuf b. Hüseyn, Hakîm Tirmizî, Ebû Bekir Varrak, Ebû Said Harraz, Ebû Abdullah Maribî, Ýbn Mesruk, Ali b. Sehl, Ebû Muhanýned Cerirî, Ýbn Atâ, Ýbrahim Havvas, Abdullah Harraz, Bünan Hammal, Ebû Hamza Baðdadî, Vasitî, Ýbnu’s-Sâî, Rakkî, Mümþad Dineverî, Hayru’n-Nessâc, Ebû Hamza Horasanî, Þiblî, Mürtaiþ, Ruzbarî, Ýbn Münazil, Ebû Ali Sakafî, Ebu’l-Hayr Akta’, Ebû Bekir Kettanî, Nehrecorî, Müzeyyin, Ebû Ali b. Katip, Muzaffer Kirminisî, Ebû Bekir b. Tahir, Ýbn Bünan, Ýbrahim b. Þeyban, Ýbn Yezdenyâr, Ebû Said b. Arabî, Ebû Amr Züccacî, Cafer Huldî, Ebu’I-Abbas Seyyarî, Dukkî, Abdullah Razî, Ýbn Nüceyd, Buþencî, Ýbn Hafif, Bündar, Ebûbekir Tamestanî, Ebu’l-Abbas Dineverî, Ebû Osman Maðribî, Nasrabazf, Husrî, Ýbn Ata Ruzbârî.)

Kuþeyrî, kendisinden sonra gelen mutasavvýflara bazan doðrudan, bazan dolaylý olarak tesir eden büyük þahsiyetlerdendir. Þeriata aykýrý tasavvuf anlayýþýna ve þeriata uymayan mutasavvýflara karþý çýkmasý, eserinin zahir ulemasý tarafýndan okunmasýný saðladý. Þeriata aykýrý unsurlar taþýmayan tasavvufî eserlerin muhafazakâr sünnî çevreler tarafýndan zevkle okunduðunu gören sonraki sufiler, Kuþeyri’yi takip, hatta taklit etmek zorunda kalmýþlardýr. Bilhassa Anadolu sufileri, Risâle’de sunulan ahlâk anlayýþýnýn etkisinde kalmýþlardýr. Kuþeyrî’nin etkisinde kalan pek çok Arap, Acem ve Türk mutasavvýflarýndan en önemlilerini kýsaca þu þekilde sunabiliriz: Hucvirî, Ýmam-ý Gazalî, Feridüddin Attar, Ebû Hafs Þihâbüddin Ömer es-Sühreverdî ve Ýbn Haldun.

Risale, Hoca Saadettin (1536-1599),  Abdülmecit zamanýnda Seyyid Muhammed Tevfik,  Abdü’n-Nâfî, Tahsin Yazýcý (1966) Prof. Dr.Süleyman Uludað ve Ali Arslan tarafýndan kýsmen veya tamamen Türkçe’ye tercüme edilmiþtir. 

Abdülkerim el-KUÞEYRÝ VE Er-RÝSALE Kadir ÖZKÖSE Doç. Dr., Cumhuriyet Ü. Ýlahiyat Fakültesi TASAVVUF KLASÝKLERÝ Editor Prof. Dr. Ethem CEBECÝOÐLU Ankara, 2010