Tasavvuf Ayrı Bir Din Midir?

TASAVVUF AYRI BİR DİN MİDİR?

            Bu sorunun tek bir cevabı vardır: Hayır. Ehl-i Sünnet veya İslam tasavvufu ayrı bir din veya felsefi bir hareket değildir. İslam tasavvufu Şeriat ile sınırlı bir yaşam tarzı ve bir bilim dalıdır. Bütün sufilerin kabul ettikleri, Necmeddin-i Kübra’nın dile getirdiği üzere” Mahlukatın aldıkları nefesler adedince Allah’a (cc) ulaşma yolu vardır.” Ehl-i Sünnet tasavvufu bu yolları araştıran bilim dalı iken tarikatlarda bu bilim dalının hayata geçirilmiş halidir. İslam tasavvufunun İslam dinine aykırı olmadığı naçizane şahsıma ait bir iddia değildir. Çalışmamızın başından itibaren tüm sufilerin-bilhassa Nakşibendi şeyhlerinin- tasavvufu Şer’i sınırlar içinde yaşadıklarını ve anlattıklarını sahih kaynaklardan öğrenmiş bulunmaktayız.

            Peki Ehl-i Sünnet tasavvufu ve tarikatların Gayri İslami olduğu iddiası tamamen kasıtlı bir ön yargıdan mı ibarettir? Maalesef bu soruya kesin olarak “Hayır” cevabını veremiyoruz.

1-     Bu ön/yargının oluşmasında yine maalesef ki sufi olduğunu iddia edenlerin büyük katkısı olmuştur. Halen de olmaktadır.

2-     Tasavvufla alakalı araştırma yapan- bilhassa Batı kültürüne mensup akademisyen ve araştırmacıların tasavvuf terminolojsini yanlış yorumlamaları ön yargıyı oluşturmuş ve sağlamlaştırmıştır.

3-     Sufi şatahatlarının her ortamda konuşulması bu algı ve ön yargıyı artırmıştır.

4-     İletişimin artması, dergahlarda ehil kimseler arasında konuşulması ve bilgi birikimi olan insanlar arasında anlatılması gereken konuların ulu orta konuşulması ve okunması algıyı körükleyen diğer etkenlerdir. Bu konuyu tek bir metin halinde toparlamam mümkün değil bu yüzden madde madde açıklama çalışacağız inşallah.   

5-     Kısa bir özet geçmemiz gerekirse: Asr-ı saadet’te fiili olarak yaşanan zühd hayatı, sahabe döneminde de devam etti. Bu yaşam tarzı sahabe döneminin sonunda, Tabiin döneminde Zühd hayatı olarak adlandırıldı. Zaman ilerledikçe Sufilik adını alan tasavvuf ferdi olarak yaşandı ve öğretildi. Ferdi yaşanan ve öğretilen tasavvuf hicri VI. Yüzyılda tarikat ismiyle adlandırılırken tasavvufi eğitim de tekke, dergah, ribat ve hankah adı verilen mekanlarda verilmeye başlandı. (2 Eylül 1925 tarihli kararnameyle kapatılma kararı çıktığı için an itibarıyla resmi olarak ülkemizde tekke/dergah bulunmamaktadır.)

6-     Eski İstanbul müftüsü Prof H.Kamil Yılmaz Din ve Hayat dergisinin 3. Sayısındaki makalesinde bir ilim ya da müessesenin İslamiliğini ya da Kitap ve sünnetteki yerini tesbitinin 1- O ilim ya da müessesenin adının İslamiliğine bakılarak, 2- Muhtevasını ve kavramlarını İslami açıdan değerlendirerek, 3- Kurucu ve mensuplarının kendilerini dini açıdan nasıl konumlandırdığını inceleyerek karar verileceğini belirtir.

7-     Sufilerin genel kabulüne göre Sufi ismi Ashab-ı Suffa’dan gelmektedir. Bilindiği üzere Ashab-ı Suffa Mescidi Nebevi’de yaşayan, temel ihtiyaçları Hz. Peygamber (sav) tarafından karşılanan, kendilerini dünya hayatından soyutlamış sahabelerden oluşan bir topluluktu. Ashab-ı Suffa. Hayatlarını Mescid-i Nebevi’de devam ettirdikleri için Peygamber Efendimizin (sav) -özel hayatı hariç- her haline vakıf idiler.  

8-     Zahidlerin ve ilk sufilerin temel amaçları Asr-ı saadettekine uygun bir İslami hayat yaşamaktı. Sufiler hayat tarzı olarak kitap ve sünnete tam bağlılık ve Peygamber Efendimize mutabaatı her zaman birinci şart olarak görmüşler, bu şekilde yaşamışlar ve tavsiye etmişlerdir. Bu bakımdan zühd hayatı/sufilik ve tasavvufun muhtevası ve kavramlarının İslam dinine aykırı olduğu iddia edilemez.

9-     Çalışmamızın başlangıcından şu ana kadar incelediğimiz kişi ve eserlerden anladığımız üzere sufiler kendilerini tamamen Şeriatın sınırları içinde görmekte ve kabul etmektedirler.

10- Tasavvuf klasikleri olarak bilinen eserler incelendiğinde, tüm sufilerin benzer şikâyetlerinin olduğunu müşahade ediyoruz. (“Sûfilerin ilimlerine dair söz söyleyenler pek çoğaldı. Sûfilere benzemek isteyenler, tasavvufî konularda işaret yoluyla konuşanlar hayli arttı. Bu gruplardan her birinin kendilerine ait ibarelerle yazılmış eserleri vardır. Ancak bunların hepsini güzel saymak mümkün değildir. Çünkü meşayıh bu konuda söz söyleyen ilk büyükleri, dünya ile olan başlarını koparmadan, nefislerini mücahede, riyazet ve vecdle öldürmeden konuşmamışlardır. Dünyaya arkalarını çevirip Hakk’ın dışında her şeyden soyutlanmışlar, ilme sarılıp amelde tahkik ehlinden olmuşlar ve böylece ilim, hakikat ve ameli birleştirdikten sonra söz söylemişlerdir.” El-LÜMA) (Ebû Tâlib el-Mekkî, eseri hangi sebeple yazdığını açık bir şekilde ifâde etmemektedir. Ancak, dönemin özellikleri göz önünde tutulduğunda bir tahminde bulunmak mümkündür. Müellifin yaşadığı asır, tasavvuf ehli ile ona karşı olanların münâkaşa halinde bulundukları bir dönemdir. Dolayısıyla onun bu eseri, iki taraf arasında bir köprü kurmak ve Tasavvufun Kur’an ve Sünnet çizgisinde bir ilim olduğunu ortaya koymak amacıyla kaleme aldığını rahatlıkla söylenebilir. ) (“ Dostlar iyi biliniz ki bu taifeye mensub olan hakikî sufîlerin çoğu yok olup gitmişlerdir. Şu zamanda bu zümrenin kendisi değil, sadece eserleri kalmıştır. Tasavvuf yolunda bir duraklama ve gevşeme baş göstermiştir. Daha doğrusu bu yol hakiki anlamda yok olup gitmiştir. Kendileriyle hidayete ulaşılan şeyhler vefat edip gitmiş, şeyhlerin yollarına tabi olan gençler azalmış veya kaybolmuştur. Şeriata hürmet hissi ortadan kalkmıştır. Dine kayıtsızlığı, menfaat temin etmenin en güvenilir vasıtası olarak kabul eden zamanın sofuları, haram ile helal arasında fark görmemeye başlamışlar, dine ve din büyüklerine karşı saygısız davranmayı âdet haline getirmişlerdir.” Kuşeyri) (Sühreverdi) Eserinin önsözünde Allah’ın zihnine ihsan ettiği her şeyi O’nun armağanı olarak gördüğünü söyleyen Sühreverdî, en büyük ilâhî lutfun “avârifü’l-maârif” yani mârifet lutufları olduğunu ifade eder. Sühreverdî eserini, aslında şeriata uygun olan sûfîliğin esaslarını açık bir şekilde ortaya koymak ve bunları savunmak gayesiyle yazdığını söyleyerek o devirde gerçek sûfîlerin azaldığını, sahte sûfîlerin her tarafı istilâ ettiğini, bu yüzden sûfîliğin mahiyetini bilmeyenlerde tasavvufa ve mutasavvıflara karşı olumsuz bir kanaat hasıl olduğunu, birçok kimsenin onları beğenmediğini ve tutumlarını reddettiğini belirtir. S.Uludağ) Rûhu’l-beyan müellifi Bursalı İsmail Hakkı, “Şeyh olacak zat, hubb-i dünya ile müttehem olmamalıdır diyerek şeyhlerin önemli bir özelliğini belirtmiştir. Şeyhlik ve Mürşidlik Hasan Kamil Yılmaz Altınoluk Dergisi, 1997 – Subat, Sayı: 132

11- Sufilik konusunda da insan fıtratının devreye girerek, menfaat, itibar vb. sebeplerle sahte sufilerin çoğalması her dönemde olmuştur. Bu tür sahte sufiler yüzünden kurum olarak sufiler zarar görmüşlerdir. Şöyle bir soru akla gelebilir: Sahte sufilere takibat yapılmış mıdır? Kaynaklarda böyle bir bilgi bulamadım. Doğrudan devletlerin bekasını tehdit eden isyanlar dışında böyle bir takibat yapılması mümkün gözükmüyor. Hiçbir İslam devleti dini kimliği ile tanınan bir guruba ve ya kişiye delilsiz takibat yapmaz. -Kıskançlık vb. bazı sebeplerle pek çok kere hükümdarlara şikayet edilen sufiler her seferinde aklanmışlardır-Tasavvuf’un hem kurum hem de sufiler aracılığıyla İslam toplumunda büyük bir nüfuzu vardır, tarih boyunca hiç bir devlet ve idareci bu nüfuza cephe alamamıştır. Daha önce belirttiğimiz üzere “ Allah’a ulaşmanın sayısız yolu olduğunu” kabul eden sufilerin böyle bir takibatı kabul ve teşvik etmesi mümkün olmadığı gibi, idrecilerin de gerçek sufilerin desteğini almadan böyle bir takibat yapması da mümkün değildir. Türk-İslam tarihindeki iki büyük isyan (Babai ve Şeyh Bedrettin) da bilinenin aksine ekonomik temelli isyanlardır. İsyancılar sufi oldukları için değil şaki oldukları için idam edilmişlerdir.

12- Tasavvufun İslam dışı bir felsefe ve yaşam tarzı şeklinde algılanmasında sufi şatahatlarının ciddi payı olmuştur. Mevlana Halid-i Bağdadi’nin müridlerine sufi şatahatlarından uzak durmayı tavsiye ettiğini biliyoruz. Nakşibendi büyükleri sekr (şuursuzluk, sarhoşluk) halinde zuhur den şatahata karşı olmasalar da mesafli yaklaşmışlardır. Bunun sebebi muhtemelen şathiyelerin yanlış anlaşılma ve yanlış yorumlara müsait olması ihtimalidir. Nitekim sufi şathiyeleri zaman içinde hem yanlış anlaşılmış hem de itikadi anlamda yanlış yorumlanarak samimi sufilere ve tasvvuf kurumuna zarar vermiştir. Her halükarda keşf ve şatahat kişileri bağlar. Şatahatla Ehl-i Sünnet tasavvufu yargılanamaz.

13- Tasavvufla ilgili söylenebilelecek- belki de- en önemli hususlardan birisi Şeyhlerin-Kamil mürşidlerin kimlikleridir. Şeyh/Kamil Mürşid –Haşa- Allah değildir ve Allah-ü Teala’nın (cc) kudretine ortak olma gibi bir iddiası olamaz. Mürid/dervişin şeyhine olan muhabbeti şer’i sınırlar içinde olmalıdır. Belirtiğimiz üzere bazı sufilerde zuhur eden şathiye ve kerametler cahil sufi ve insanların ellerinde küfre gidecek şekilde yorumlanmıştır. İncelediğimiz ehl-i sünnet şeyhlerin hiç birisinin böyle bir iddiası yoktur. Ehl-i sünnet şeyhler Kitap ve sünnete ittiba etmeyi hayat düsturu haline getirmiş ve müridlerine tavsiye etmiş kişilerdir.

14- Şeyhlik-bazı istisnalar olsa da- babadan oğula geçen bir ünvan değildir. Tasavvuf ve şeyhliğin makam ve menfaate dönüştüğü bölgeler sadece ülkemizde değil tüm İslam toplumlarında mevcuttur.

15- Şeyhlik çalışmayla elde edilen bir makamdır. Şeyhler masum değildir. İnsan olarak şeyhler de günah işleyebilirler. Hataları sebebiyle makamlarını kaybedebilirler. Bu bakımdan, ne kadar büyük makamda olsa bile şeyhlere olağanüstü özellikler ithaf edilmez. Şeyhler eğiticidirler. Eğitimleri ve tecrübeleriyle bildiklerini taliblere öğretirler.

16- Tasavvuf eğitimi (Seyr-ü Süluk) uzun, zahmetli bir eğitimdir. İstisnaları saymazsak genç yaşta şeyh olmak pek te mümkün değildir.    

17- Çalışmamızın başka bölümlerinde belirttiğimiz üzere tasavvuf eğitimi (seyr-ü süluk) sırasında şeriat dışında keşfler zuhur edebilmektedir. (İmam Rabbani) Kamil mürşidler böyle durumlarda müridlerine, bulundukları durumdan bir üst makama çıkmalarında yardım etmektedirler. İmam Rabbani (ks) ye göre kamil şeylerin sahv (uyanıklık) halinde olması gerekir. İstiğrak halindeki sufiler ne kadar makamları yüksek olursa olsun şeyhlik yapamazlar.

18- Şeyh, Şeriat’a tam bağlı ve Resulullah (sav) a tam bir mutabaat halinde olmalı ve müridlerine bunu emir ve tavsiye etmelidir. 

19- Şeyh gerek zahiri İslami ilimlerde (kelam, fıkıh vb.) gerekse manevi ilimlerde yeterliliğe sahip olmalı ve Resullullah (sav) a ulaşan bir silsilede icazetli olmalıdır. Sunni şeyhler “Cahil sufi” tehlikesine her zaman dikkat çekmişlerdir. İlmi olmayan kişilerin şeyhliği ve sufiliği sahtedir.    

20- İnsanlardaki dejenerasyon tasavvufu da etkilemiştir. Tüccar zihniyetli insanlar, İslam dinini daha iyi yaşamak gayretiyle kendilerine başvuran samimi Müslümanları sömürmenin bir yolunu bulmaktadırlar. Dini bilgi ve eğitimi zayıf insanların bu tür tuzaklara düşmesi çok daha kolay olmaktadır.

21- Samimi Müslümanlar tarihin her döneminde bir şekilde sömürülmüşlerdir. Sömürülmeyi ortadan kaldırmak mümkün değilse de azami derecede azaltmak için sağlıklı, temel İslami eğitim şarttır.

22- İslam Dini gibi İslam tasavvufunun amacı da güzel ahlaklı ideal Müslüman yetiştirmektir. Tasavvuf tanımlarına baktığımızda güzel ahlaka vurgu yapıldığını müşahade etmekteyiz.

23- Mürid, ihvan, derviş vb. isimlerle anılan müntesip ve muhiplerin söz ve davranışlarıyla Tasavvuf hakkında yorum yapmak sakıncalıdır. Ehl-i sünnet’in genel kuralı olarak Ehl-i kıble tekfir edilemez. Zira ehl-i kıblenin dinden sayıldığı kesinlikle bilinen bütün ilkelere inandığı kabul edilir (İbn Asâkir, s. 408-409; Ali el-Kārî, s. 162; Keşmîrî, s. 16-17). Âlimler arasındaki ihtilâflı meseleler tekfire konu teşkil etmez. (DİA)

24- Tarih boyunca sufilerin siyaset ve devlet erkanından uzak durduklarını biliyoruz. Mevlana Halid-i Bağdadi Padişahın ricası üzerine İstanbul’a irşad için gitmek isteyen halifelerine “Devlet ricalinden” uzak durmalarını şart koşmuştur. Zühd olarak Rasulullah(sav) Efendimize mutabaat göstermeyen ve geenek olarak ta devlet ve siyaset işleriyle haşır neşir olan kişilere temkinli yaklaşmak gerekir.

25- Sufi menkıbeleriyle amel edilmez, keşf sadece sufinin kendisi için delidir. Sufi keşfleriyle amel edilmez ve delil kabul edilmez. İbadet ve akaid’de öncelik her zaman Ulemanın fetvasıdır.  

26- Sufilerin Ehl-i Beyt sevgisi her zaman yanlış yorumlanmıştır. Sufiler için temel kriter her zaman ve her konuda Hz. Peygamber’e (sav) mutabaattır. Ehl-i beyt sevgisi Sunni ekolde doğal bir şeydir. Ebu Hanife seyyidlere yardım ettiği için Emevi halifelerinin gadrine uğramıştır. Ehl-i Beyt sevgisi onlara haşa uluhiyyete varan özellikler yüklemek değildir. Bu şia’nın geleneğidir. Ehl-i sünnetin böyle bir tavrı yoktur. Hz. Ali (kv) sesli zikir çeken bütün tarikatların silsilesinde en üsttedir.

27- Ehl-i sünnet tasavvufunun İslam dışı gibi görülmesinde ilme değil menkıbe ve şathiyatın ön planda olması maalesef etkili olmuştur.

28- Sufiler-bazı istisnalar dışında- keramet göstermekten her zaman kaçınmışlardır. Hatta saklanması açısından “kerameti sufinin hayız haline” benzetmişlerdir.

29- Müslüman uyanık olmalı, ilmihal ve akidesini kuvvetlendirmeli kulaktan dolma bilgilerle şeriata aykırı karakterdeki kişilerin peşinden gitmemelidir.

30- Mevlana Halid-i Bağdadi (ks)’nin onayıyla yazılan, ilk olarak 1980 yılında ADAB adıyla yayınlanan Nakşibendi adabıyla ilgili Behçetüs Seniyye isimli kitapta özellikle belirtilmiştir ki; ”Sakın olaki Kur’an ve sünnetin ruhuna uymayan bir yola sofiyenin yoludur demiyesin! Çünkü Kur’an’ın ve sünnetin kabuletmediği yol küfür yoludur. Bizim yolumuz ise tamamen ahlak-ı Muhammediyeyi yaşamak ve bütün hayatımızı Kur’an’ın emirlerine ve Resulullah’ın sünnetlerine göre tanzim etmektir.”  (Kitabın yazarın Muhammed b Abdullah Hani Mevlana Halid-i Bağdadi’(ks) nin halifelerinden olup şeyhin vefatından sonra iki halifeye intisap etmiş, Halidi kolunun şeyhi olmuştur.)

31- Mutasavvıfların, akıl ve dinî hükümlerle bağdaşmaz görünen sözlerini işitenler ve bu tür hallerini görenler; bu konularda onları kendilerine örnek almamalı, delil saymamalıdırlar. Bu tür söz ve ifadeleri onların şahsi düşünce ve görüşü sayıp, kendileri dinin hükümlerini sağlam kaynaklardan öğrenip yaşamalıdırlar. Çünkü dinin açık hükümlerine, emir ve yasaklarına bağlı olmak esastır. Bu olmadan tasavvuf da, tarikat da olmaz.

32- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevi, tarikat usullerinden bahsettiği Câmiu'l-usûl adlı eserinde Şazeli tarikatının beş esasının olduğunu kaydetmiştir:

1- Gizli ve açık, zâhiren ve bâtınen her işte ittika üzere olmak,

2- Sözde ve harekette sünnet-i seniyyeye uymak,

3- Saadet ve musibet anında insanlardan uzak durmak (bir şey beklememek),

4- Büyük-küçük her işte Allah'a teslim olmak (O'nun rızasını aramak ve istemek),

5- Neşeli ve kederli zamanlarda daima Allah'a dönmek (O'na sığınmak).

Takvanın gerçeği, dürüstlük ve Allah'tan korkmakla olur.

Sünnetin gerçeği, güzel ahlak ve yasaklardan korunmakla olur.

Batıldan yüz çevirmenin gerçeği, sabır ve Allah Teala'ya güvenmekle olur.

Allah'tan gelene razı olmanın gerçeği, kanaat ve teslimiyetle olur.

Allah'a dönüşün gerçeği, bulunduğu hale şükretmek, yönünü ondan ayırmamakla olur." 

 Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevi, Câmiu'l-usûl (Veliler ve Tarikatlarda Usul adı ile tercüme edildi), trc. Rahmi Serin, İstanbul, Pamuk Yayınları, s. 86s. 86)

Şeyhlik ve Mürşidlik Hasan Kamil Yılmaz Altınoluk Dergisi, 1997 – Subat, Sayı: 132

https://www.muridan.com/tasavvufi-ekollerin-dikkat-etmesi-gereken-bazi-hususlar_h2350.html