DULKADIROÐULLARI

1337-1522 yýllarý arasýnda hüküm süren bir Türkmen beyliði. Elbistan ve Maraþ merkez olmak üzere doðuda Harput’tan batýda Kýrþehir’e, kuzeyde Bozok (Yozgat) ile Sivas’ýn güneyinde Gemerek ve Gürün’den Hatay’a baðlý Hassa’ya kadar yayýlan bölgede hüküm süren Dulkadýr Türkmenleri, Oðuzlar’ýn Bozok koluna mensuptur. Kaynaklarda çeþitli þekillerde yazýlan Dulkadýr adýnýn, Abdülkadir veya benzeri bir ismin Türkmen telaffuzuna uydurulmuþ þekli olduðu tahmin edilmektedir.

Dulkadýroðullarý zamanýnda baþta Maraþ ve Elbistan’da olmak üzere köylere varýncaya kadar beyliðin kurulduðu coðrafî alanda cami, mescid, medrese, türbe, zâviye, köprü, kale vb. pek çok dinî ve sosyal tesis yapýlmýþ, bunlarýn birçoðu günümüze ulaþmýþtýr. Bunlar arasýnda, cami ve mescidlerden Adýyaman, Dârende, Elbistan, Kahramanmaraþ Ulucamileri. Bahçe Aðca Bey, Gaziantep Alâüddevle, Kadirli Ala, Kahramanmaraþ Hatuniye (Þems Hatun) ve Haznedarlý camileri ile Gemerek Þâhruh Bey ve Kahramanmaraþ Ýklime Hatun (Üdürgücü) mescidleri; medreselerden Kahramanmaraþ’taki Taþmedrese ile Kayseri Hatuniye Medresesi; türbelerden Çandýr’daki Þah Sultan, Hacýbektaþ Balým Sultan, Pazarören, Koçcaðýz’daki Süleyman Bey ve Kýrþehir Ahî Evran Zâviye ve Türbesi sayýlabilir. Refet Yinanç

KAHRAMANMARAÞ

Ahýr daðýnýn güney kýsmý eteklerinde, þehirle ayný adý taþýyan ovanýn kuzey kesiminde meyilli bir alanda yer alýr. Önemli bir yol güzergâhý üzerinde bulunan þehrin adýnýn Asur kaynaklarýnda geçen Markasi’ye dayandýðý belirtilir. Markasi adý, Romalýlar döneminde Kral Caligula tarafýndan Germanicia / Kayseria Germanicia’ya çevrildi. Bu isim Bizans Devleti zamanýnda da kullanýldý. Þehir Ýslâm hâkimiyetine girince “Mar‘aþ” adýný aldý. Kuruluþ tarihi antik dönemlere kadar inen Maraþ’ýn ilk yerleþim yeri þimdiki þehrin güneydoðusunda bulunan Erkenez çayý kenarýndaydý. Roma devrinde Karasu kýyýsýna taþýnan þehir daha sonra doðusunda bulunan Kara Maraþ’a taþýnmýþ, bugünkü yerleþim yerine ise Dulkadýrlýlar zamanýnda gelmiþtir.

Sâsânîler’den sonra Maraþ bölgesine ilk Arap akýnlarý Hulefâ-yi Râþidîn devrinde baþladý. Ebû Ubeyde b. Cerrâh Menbic’de iken Hâlid b. Velîd’i Maraþ taraflarýna gönderdi. Hâlid þehri kuþattý, halka zarar vermemek kaydýyla Maraþ’ý aldý ve kalesini yýktýrdý (637). Maraþ bundan sonra Anadolu içlerine yapýlacak akýnlarda üs durumuna geldi. Emevîler zamanýnda Muâviye’nin emriyle þehir yeniden inþa edildi.

Bizans tarafýndan Türkler’e karþý Malatya-Antakya hattýnýn savunmasýna memur edilen Ermeni asýllý Philaretos, Maraþ’ý da içine alan büyük bir prenslik kurdu (1079). Ancak I. Süleyman Þah’ýn ve Emîr Buldacý’nýn 1085’te Anadolu’nun güneyine yönelik fetihleri sýrasýnda Maraþ Buldacý tarafýndan ele geçirilince Philaretos Urfa’ya gitti. Urfa’nýn fethi üzerine de Melikþah’ýn yanýna giderek müslüman oldu ve Maraþ kendisine verildi (1087). Philaretos’un yerine geçen Barsama (1090) kýsa bir müddet þehri idare edebildi. Emîr Bozan, Maraþlýlar’ýn Barsama’ya karþý isyaný sayesinde þehri kolayca fethetti.

I. Gýyâseddin Keyhusrev 605’te (1208) Ermeniler’i cezalandýrmak amacýyla Maraþ üzerine bir sefer düzenledi ve Maraþ’ý tekrar Selçuklu topraklarýna kattý. II. Kýlýcarslan’ýn emîrlerinden olup vaktiyle bu bölgeye melik tayin edilen Hüsâmeddin Hasan’ý yeniden göreve getirdi. Böylece Maraþ’ta Selçuklu Devleti’ne baðlý bir beylik ortaya çýkmýþ oldu. Maraþ, Haçlýlar ve Ermeniler tarafýndan büyük ölçüde tahrip edilmiþ, nüfusu da hayli azalmýþtý. Hüsâmeddin Hasan ve onun oðlu ile torunu tarafýndan þehir yeniden imar edildi. Maraþ, bundan sonra Kilikya bölgesindeki Ermeniler üzerine yapýlan seferlerde de üs vazifesi gördü.

XIII. yüzyýl baþlarýnda ortaya çýkan Moðol istilâsý Anadolu’ya pek çok Türkmen kitlesini sürdü. Bu ikinci göç dalgasý ile gelen Türkmenler’in yoðun olarak bulunduðu sahalardan biri de Maraþ ve çevresiydi. Maraþ yaylak ve kýþlak alanlarýna imkân tanýdýðý için Türkmenler tarafýndan kýsa sürede doldurulmuþtu.

Sonraki yaklaþýk üç yüz yýl boyunda pek çok kez el deðiþtiren Kahraman Maraþ 1507 tarihinde Þah Ýsmâil tarafýndan tahrip edildi, Yavuz Sultan Selim’in Mýsýr seferi sýrasýnda ve sonrasýnda Dulkadýroðullarý’nýn elinde kaldý. Ancak Þehsuvaroðlu Ali Bey’in 1522’de idamýnýn ardýndan doðrudan Osmanlý hâkimiyeti altýna alýndý.

Antikçað’lardan beri sürekli yerleþime sahne olan ve müstahkem kalesiyle önemli bir ticaret yolunu kontrol altýnda tutan Maraþ, Ortaçað’larda Bizans ile Ýslâm dünyasý arasýndaki sýnýr bölgesinde bulunmasý sebebiyle sýk sýk tahribata uðramýþ ve yeniden imar edilmiþtir. 1114’teki depremde bütünüyle harap olan Maraþ, Dulkadýroðullarý zamanýnda þimdiki yerine taþýndýktan sonra giderek þehir halinde geliþme gösterdi. Dulkadýroðullarý inþa ettirdikleri yapýlarla Maraþ’ýn klasik þehir formunu belirlemiþ oldular. Dulkadýrlý Süleyman Bey’in yaptýrdýðý ulucami yerleþmenin ana çekirdeðini oluþturmuþtu.

Maraþ Osmanlý idaresine geçtikten sonra daha da geliþti. XVII. yüzyýl ortalarýnda þehir de, Evliya Çelebi’ye göre Sultan Süleyman adýna bir cami,   çarþý içinde Ada Camii, Kale Camii, Boðazkesen, Begdûdiye, Hatuniye, Ese Divaný, Hatipzâde, Sâdiye, Kara Maraþ adlarýný taþýyan camileri sayan Evliya Çelebi toplam cami ve mescid sayýsýný otuz dokuz olarak verir. Bunun yanýnda on bir medrese, kýrk mektep bulunduðunu yazar.

Þehirde Dulkadýroðullarý tarafýndan yaptýrýlan eserler en dikkat çekici olanlarý teþkil eder. Dulkadýrlý Süleyman Bey’in inþa ettirdiði, üzerinde Alâüddevle Bey’in tamir kitâbesi bulunan ulucami, Alâüddevle Bozkurt Bey’in hanýmý Þemse Hatun’un yaptýrdýðý Hatuniye Camii ile Þâdi Bey Camii ve Boðazkesen Camii bunlar arasýnda sayýlabilir. Nebeviyye Medresesi (Ýmaret Medresesi), Baðdâdiye, Taþ Medrese ve Kadý Medresesi Alâüddevle Bey tarafýndan yaptýrýlmýþtýr. Þemse Hatun’un Hatuniye Medresesi de bunlara eklenebilir. Ayrýca “buk‘a” adýyla geçen medrese öncesi eðitim veren okullar vardý. Burada 1867’de otuz üç medrese bulunuyordu. Bu sayý 1901’de yirmi üçe düþtü. Bu sýralarda sýbyan mektebi, rüþdiye ve idâdî okullarý açýlmýþtý.

Diyanet Ýþleri Baþkanlýðý’na ait 2000 yýlý istatistiklerine göre Kahramanmaraþ’ta il ve ilçe merkezlerinde 282, kasabalarda 202 ve köylerde 648 olmak üzere toplam 1132 cami bulunmaktadýr. Ýl merkezindeki cami sayýsý 155’tir.

Daha çok Dulkadýroðullarý Beyliði ile Osmanlý döneminde yaptýrýldýðý bilinen eserlerin de çeþitli tarihlerde vuku bulan depremlerde yýkýldýðý ve özelliklerini yitirdiði görülmektedir.

1516 yýlýndan sonra çevrenin tamamen Osmanlýlar’a geçmesiyle kalede daha ciddi boyutlarda onarýmlar yapýlmýþ, mahalleler kurulmuþ ve bir mescid inþa edilmiþtir.

Cami ve Mescidler. Kahramanmaraþ’ta deðiþik plan tiplerine sahip birçok cami ve mescid orijinal özelliklerini yitirerek fakat minareleri saðlam þekilde günümüze ulaþmýþtýr. Yakýlan, yýkýlan, tahrip edilen cami ve mescidlerin yenilenmesi sýrasýnda eskiye ait kitâbeleri ya caminin herhangi bir yerine monte edilmiþ ya da minare kaidelerine yerleþtirilerek koruma altýna alýnmýþ, bu ise yapýlarýn geçirdiði safhalarý tanýma konusunda faydalý olmuþtur. Ulucami. Kahramanmaraþ’taki camilerin en eskilerinden biri olup kitâbeye göre 1501-1502’de Dulkadýrlý Süleyman Bey’in oðlu Alâüddevle Bozkurt tarafýndan yenilenmiþtir. Ýlk yapýnýn ise 1442-1454 yýllarý arasýnda Dulkadýrlý Süleyman Bey tarafýndan inþa ettirildiði anlaþýlmaktadýr.

Haznedarlý Camii. Þehrin güneydoðusunda Kara Maraþ denilen yerde Duraklý mahallesinde Dulkadýrlý Alâüddevle’nin hazinedarý tarafýndan XV. yüzyýlýn sonlarýnda yaptýrýlmýþtýr.

Hatuniye (Þems Hatun) Camii. Ârifî Paþa’ya göre 1509 yýlýnda Þehid Rüstem Bey’in kýzý Þems Hatun tarafýndan inþa ettirilen caminin altýnda Þems Hatun’a ait bir de türbe bulunmaktadýr.

 Taþmedrese Mescidi. Medrese, mescid, türbeden ibaret bu küçük külliyeyi Alâüddevle Bey yaptýrmýþ olup mescidin pencere çerçevelerindeki bazý geometrik geçmeler güneyli özellikler olarak dikkati çeker.

Ýklime Hatun (Üdürgücü) Mescidi. Türbe-mescid kompleksinden oluþan yapý, günümüzde tamamen silinmiþ olan kitâbesine göre Ârifî Paþa’nýn okuyuþu ile Þâhruh Bey’in kýzý Ýklime Hatun tarafýndan 1547 yýlýnda yaptýrýlmýþtýr.

Kahramanmaraþ’ta Dulkadýrlýlar’la doðrudan ilgisi olan bu camilerden baþka Osmanlý dönemine tarihlenen, ancak orijinal haliyle Dulkadýrlýlar’la ilgisi bulunabilecek cami ve mescidler de vardýr.

 Îsâ Divanlý Camii. Þehrin doðusunda Îsâ Divanlý mahallesinde II. Selim tarafýndan 1570 yýlýnda Hacý Osman adlý bir duvarcý ustasýna yaptýrýlmýþ olup Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde Ese Divane Camii olarak geçer. Þekerli Camii. Divanlý mahallesinde XVI. yüzyýl sonlarýna ait bir yapýdýr, halk arasýnda Yukarý Oba Camii adýyla tanýnýr. Son cemaat yerine yerleþtirilmiþ iki kitâbeden biri 1204, diðeri 1696 tarihlerini taþýr ki bunlardan birincisi bir baþka yapýya ait olmalýdýr.

Þeyh Camii. Þekerli Camii’nin plan özelliklerini büyük ölçüde tekrarlayan yapý XVI. yüzyýl sonuna ait olup minare dýþýnda orijinalitesi bozulmuþ, minare kaidesindeki kitâbeye göre 1797’de onarým görmüþtür.

Kahramanmaraþ’ta XVI ve XVII. yüzyýllara tarihlenen camilerden Þadiye/Þazi Bey camii Dumlupýnar mahallesinde, Yavuz Sultan Selim’in Mýsýr’dan getirttiði Müftü Ali Efendi tarafýndan yaptýrýlmýþtýr.  1699 tarihli Nakýp Camii ise mimari özillikleri açýsýndan dikkat çekmez.

1702’de Osman Aða adlý bir kiþi tarafýndan yaptýrýlan Restebâiye Camii, 1708 tarihli Arasa Camii, Turan mahallesinde 1716 tarihli Nuh Camii, kitâbelerine göre yapýmý 1766’da tamamlanan Çukuroba Camii, XVII. yüzyýlýn ortalarýna tarihlenen Boðazkesen Camii,  Fevzi Paþa mahallesindeki Keþif Efendi Camii, Begdûtiye (Çýnaraltý) Camileri zikredilmesi gerekn camilerdir.

Þehrin doðusundaki Divanlý Camii’nin minaresi iki þerefelidir. 1802-1805 yýllarýnda Maraþ valiliði görevinde bulunmuþ, þehrin köklü ailelerinden Beyazýtoðullarý’ndan Kalender Paþa tarafýndan yaptýrýlmýþ olan Beyazýtlý Camii, XVIII. yüzyýl sonu ile XIX. yüzyýl baþlarýna tarihlenen Sarayaltý Camii, 1805 yýlýna tarihlenen ve Nacar Ali oðullarýndan Mehmed Ali Usta tarafýndan inþa ettirilen Acemli (Þehid Evliya) Camii ile 1912 tarihli Salihiye Camii, Kahramanmaraþ’ta ayakta olan ve özellikle minareleri bakýmýndan geçmiþle baðlantýlarý bulunan camilerdir. XVII. yüzyýl ortalarýnda Maraþ’ý ziyaret eden Evliya Çelebi þehirde kýrk dokuz cami ve mescid bulunduðunu belirtmektedir. XIX. yüzyýl sonlarýna ait Halep Vilâyeti Salnâmesi’nde cami ve mescid sayýsý kýrk altý olarak verilmiþtir. Besim Atalay’a göre 1917’ye doðru merkezde doksan iki cami bulunmaktaydý.

Medreseler. Medreselerin Kahramanmaraþ’ta pek eski örnekleri bulunmamaktadýr. Dikkati çeken bazýlarý ise þunlardýr: Kadý (Begtunlu) Medresesi. Kahramanmaraþ’ýn en eski medreselerinden biri olup günümüze ulaþmamýþtýr. Bu medreseyi Dulkadýr beylerinden Nasreddin Mehmed yaptýrmýþtý. Daha sonra Alâüddevle Bozkurt tarafýndan onarýlarak yanýna bir de mescid ilâve edilmiþtir. 

Taþmedrese. Kalenin hemen güneyinde Ulucami yakýnýnda piramidal külâhlý bir türbe, bir mescid ve açýk avlunun etrafýnda dizilmiþ medrese hücrelerinden ibaret küçük bir külliye görünümündedir. Besim Atalay’a göre XVI. yüzyýlýn baþlarýnda yaptýrýlmýþ olmalýdýr. Bugün ortadan kalkmýþ medreselerden ikisi, yine Alâüddevle tarafýndan yaptýrýlmýþ Begdûdiye (Bektutiye) Medresesi ile Ýmaret Medresesi’dir. Ýmaret Medresesi’nin Hatuniye Camii ile ayný tarihte (915/1509) inþa edilmiþ olmasý gerekir. Dulkadýrlý Beyi Alâüddevle zamanýnda yaptýrýlan Neveviyye Medresesi’nin yanýndaki Neveviyye Ýmareti zamanla medreseyle birlikte ortadan kalkmýþtýr.

Hanlar

Yarý göçebe bir hayatý benimseyen Dulkadýrlý Türkmenleri için þehirde bazý hanlarýn yaptýrýlmýþ olduðu muhakkaktýr. Ulucami yakýnlarýnda Alâüddevle’nin inþa ettirdiði handan günümüze pek bir þey ulaþmamýþtýr. Kapalý çarþý içerisinde XVI. yüzyýl baþlarýnda yanýndaki bedesten ve kapalý çarþý ile birlikte yaptýrýlmýþ olan Taþ Han, 15 × 15 m. ölçülerindeki kare bir avlunun çevresine dizilmiþ odalardan oluþan iki katlý bir yapýdýr. Kapalý çarþýdan beþik tonozla örtülü bir koridordan geçilerek ulaþýlan Taþ Han Osmanlýlar’ýn Ýstanbul, Tokat, Merzifon gibi yerlerde inþa ettikleri ticarî merkez niteliðindeki þehir hanlarýyla benzerlik gösterir. Ayrýca belediye çarþýsý üzerinde ve Taþ Han yakýnlarýnda XIV. yüzyýldan kaldýðý anlaþýlan Hýþýr Haný günümüze ulaþan þehir hanlarýndan bir diðer örnektir.

Kapalý çarþý. Osmanlý dönemi þehir ticaretinin merkezi sayýlan kapalý çarþýlardan biri de Kahramanmaraþ’ta bulunmaktadýr. Ýlk yapýmý XVI. yüzyýl baþlarýdýr.

Hamamlar. Su bakýmýndan oldukça zengin olan Kahramanmaraþ’ta pek çok hamam inþa edilmiþtir. Ayrýca þehrin sýcak bir bölgede yer almasý dolayýsýyla duþ kabini biçiminde oldukça küçük ölçülerde inþa edilmiþ, “girçýk hamamý” olarak nitelendirilen küçük banyo mekânlarý da bölgede eskiden beri yaygýndýr.

Türbeler. Kahramanmaraþ’ta mimari açýdan fazla dikkat çekici özellikte türbe yapýlmamýþtýr.

Çeþmeler. Kahraman Maraþ’ta mahalle aralarýna serpiþtirilmiþ çeþmeler bulunmaktadýr. TUFAN GÜNDÜZ HAMZA GÜNDOÐDU