2. GAZÝ HUDÂVENDÝGÂR ÝMARETÝ

Üçüncü Osmanlý padiþahý olup “Hudâvendigâr Gazi” adýyla ünlü I. Murad tarafýndan yaptýrýlan imaret, külliyenin diðer birimleriyle beraber günümüzde Çekirge adýyla bilinen, ancak geçmiþ yüzyýllarda Kaplýca olarak þöhret kazanan yerde bulunmaktaydý. I. Murad’ýn Bursa dýþýnda, annesi Nilüfer Hatun adýna Ýznik’te 790/1388 yýlýnda inþa ettirdiði bir imaretin yaný sýra, Edirne’de de varlýðý hakkýnda net bilgiler elde edilemeyen ve Hudâvendigâr adýyla anýlan diðer bir imaretinin daha olduðu bildirilmektedir.

Mehmed Neþrî, eserinin iki ayrý yerinde þu bilgilere yer verir:“...kendüye Bursa hisarunda sarayda kapu dibinde bir cami‘ yapdý. Ve Kapluca’da dahi bir ‘imâret yapub üzerine medrese yapdý”. “Bursa’da Kabluca ‘Ýmâretin ol yapdý. Hem ‘Ýmâret ve hem câmi‘ ve hem medresedür”.

Hüdâvendigâr Ýmareti için düzenlenen vakfiye 1385’de kaleme alýnmýþtýr. Dönemin Bursa kadýsý Celâleddin Dede Bâlî tarafýndan yazýlan vakfiyeye göre, çok sayýda mekan, mesken, matbah, odun deposu, su kuyusu ve anbardan oluþan Kaplýca Ýmareti’nin mütevellisi ve nâzýrý (Çandarlý) Hayreddin Paþa idi. Külliyede görevli imam, hafýz, nakib, hâdim, ferraþ, cabi, tabbâh, nüvvâb gibi çalýþanlarýn tayin ve azillerinden de bu kiþi sorumlu tutulmuþtu.

Vakfiyede, vâkýfýn bu imareti âlimler, þeyhler, seyyidler, hafýzlar, vâizler veya fakir ve miskinlerden misafir olarak gelenlerin ikametine tahsis ettiði, imarete gelenlerin üç gün süreyle misafir kalabilecekleri, bu süreden uzun ikametlerinin mütevellinin inisiyatifine býrakýldýðý, misafirlerin gereði gibi aðýrlanacaðý, binek hayvanlarýnýn da bakýmlarýnýn yapýlacaðý, bu uygulamanýn gelen kiþi fakir bile olsa deðiþmeyeceði, ancak fâsýk ve namaz kýlmayanlarýn imarette kalacaklarý sürenin uzatýlmayacaðý bildirilmektedir. Mahkeme sicillerinde yer alan bilgilerden özetle, imaretin daha çok Gazi Hudâvendigâr adýyla ünlendiði, Eski Kaplýca bölgesinde ve camiin batýsýnda konumlandýðý, imaretin müþtemilâtý arasýnda iki fýrýn, bir anbar, bir de ahýrýn bulunduðu tespit edilmiþtir.

3. YILDIRIM ÝMARETÝ

Bursa’daki üçüncü Selatin Ýmareti, Yýldýrým Bayezid tarafýndan yaptýrýlmýþtýr. Kendisinden önceki padiþah olan babasý ve dedesinin þehri ovaya ve batýya doðru yayma gayretlerine Yýldýrým Bayezid, þehrin doðu ucu kabul edilen bir tepeye yaptýrdýðý külliye ile geniþlik kazandýrmýþtý. Yýldýrým Bayezid, cami, medrese, imaret, dârüþþifa ve misafirhaneden oluþan bu külliyenin yanýsýra þehrin tam merkezi kabul edilen yerde Ulucami ile yaný baþýnda Vaiziye Medresesi, ayrýca Ebu Ýshak Kâzerûnî adýna bir de zaviye inþa etmiþti. Ayrýca Yýldýrým’ýn hayýr eserleri arasýna bir mektep de kattýðý anlaþýlmaktadýr. Bursa’daki imareti dýþýnda Yýldýrým Bayezid, Balýkesir64, Edirne ve Alaþehir’de de birer imaret yaptýrmýþtý.

Aþýkpaþazade Yýldýrým Ýmareti hakkýnda þu bilgileri verir; Bayezid Han (Edirne’den) Bursa’ya geldi. Hayrat yapmakla meþgul oldu. Cami yaptý. Karþýsýnda medrese, þehir ucunda bir imaret, yanýnda medrese, bir hastahane ve Ebû Ýshakiyye zaviyesi yaptý”.

Molla Fenârî’nin onay ve imzasý bulunan Yýldýrým Vakfiyesi’ göre, zaviyenin, baþkent Bursa’nýn genel manzarasýný kavrayan bir tepe üzerinde bütün matbahlarý, depolarý, hamamý, iki medresesi, haný, hizmetçi meskenleri, akarsularý, köprüleri, hayvan ahýrý, çeþmesi ve sair teferruatýyla inþa olunduðu, zengin veya fakir misafir olarak gelenlere vakfedildiði anlaþýlmaktadýr. Ayrýca gelen misafirler ve onlara ait binekler üç gün boyunca bakýlacak ve doyurulacak, bu süre sonundaki ikametleri mütevellinin tasarrufuna býrakýlacaktý. Zaviyede medrese ve dârüþþifa dýþýndaki görevli personelin küçümsenmeyecek sayýda olduðu görülmektedir. Vakfiyede baþlangýçta þeyhin yaný sýra  imam, iki müezzin, altý ferrâþ (temizlikçi), bevvâbîn (kapýcýlar), bevvâb-ý muhavvata (avlu kapýcýsý), nakibler, câbi, yedi tabbâh (aþçý), iki habbâz (ekmekçi), iki mimar, otuz hafýz olarak belirlenmiþ olmasýnaraðmen bir süre sonra kadroda azaltmaya gidilmiþ ve zaviye kadrosu þeyh, imam, iki müezzin, altý ferraþ, iki bevvâb, nakib, câbî, tabbâh, habbâz, mimar ve otuz cüzhân ile muarrifle sýnýrlandýrýlmýþtý.

Vakfiyede imaretle ilgili kýsým þu þekilde özetlenebilir: Vakfiyeye göre imaret (zaviye)de 8 kýyye et, her biri 400 dirhemlik 16 vukiyye ekmek, pirinç vesâir uygun görülecek ihtiyaçlarýn, zengin ya da fakir olsun, mukim veya misafirlere ikramý ve hâdimlerle çevredeki fakirlere ulaþtýrýlmasý, tayin edilecek yiyeceðin Cuma, Ramazan, kandil (salavât) gecelerinde ve bayram günlerinde artýrýlmasý þart koþulmaktadýr. Vakfiyede, þeyh için günde 20 dirhem, ayda 3 müd buðday ve birermüd arpa ve pirinç, imama günde 4 dirhem ve her ay birer müd buðday ve arpa ile çeyrek müd pirinç, iki müezzine günde ikiþer dirhem ve her ay bir müd buðday, 6 ferrâþ ile kapýcýlarýn her birine ikiþer dirhem ve bir müd buðday, avlu kapýcýsýna günde iki dirhem, iki nakibin her birine günde iki dirhem ve ayda bir müd buðday, cabiye nakit ve zahire olarak tahsil ettiðinin ellide biri, 7 aþçýdan usta olana iki dirhem ve ayda bir müd buðday, çýraklarýna günlük birer dirhem, ekmekçilerin her birine ikiþer dirhem, mimarlara ikiþer dirhem ve her ay bir müd buðday, 30 hafýz ile 15 vakýf gýlmanýnýn her birine ikiþer dirhem verilmesi, anbarýn kapasitesi oranýnda zahirenin artýrýlmasý ve onarým için 20 dirhem tahsisi öngörülmektedir.

Bursa Mahkeme Sicilleri’nin pek çoðunda, þehirdeki belli baþlý imaretlerin, çevrelerindeki bazý kiþilere yiyecek yardýmý yaptýðý, bu durumun geliþigüzel olmadýðý ve belli bir düzen altýna alýndýðýna dair bilgiler yer almaktadýr.

4. YEÞÝL ÝMARETÝ

Beþinci Osmanlý padiþahý Çelebi Sultan Mehmed tarafýndan yaptýrýlan imaret, kendi adýyla anýlan külliyesi içinde yer almaktaydý. Külliyenin güneydoðusunda ve Yeþil Cami’ye çok yakýn bir þekilde yaptýrýlan imaret; türbe ve cami yanýnda bulunmasý sebebiyle “Yeþil” ve medresenin daha meþhur olan “Sultaniye” adýna nispetle “Sultan” isimleriyle tanýnmýþtý. Ancak Bursa Mahkeme Sicilleri, imaretin daha ziyade “Sultan Mehmed Han”, “Çelebi Sultan Mehmed Han” gibi padiþahýn kendi adýyla resmî kayýtlara geçirildiðini gösteriyor.

Çelebi Sultan Mehmed’in Bursa’daki eserleri için düzenlediði Mart 1419 tarihli vakfiyesinde, külliyenin giderleri için vakfedilen çok sayýdaki köy, dükkân vs. yerler tek tek belirtilmiþti.  

Vakýf gelirlerinin harcama kalemleri ise þöyle belirlenmiþti: Öncelikle zaviye ile medresenin, sonra diðer binalarýn tamirine sarfedilecek olan hasýlattan artandan 400 dirhem 16 okka aðýrlýðýndaki 6 batman, yani 98 okka (123 kg.) et ve beraberinde ona uygun ekmek ve pirince ve harda harc denilen ihtiyaç maddeleri için 40 dirhem akçe, zaviyede mutad olan usulle sarfedilecek, Günde iki kez yemek piþirilip ebeveyninin mezarlýklarýndaki vazifelilere ve bu imaretin hademesinin evlerine gönderilecek, mukim ve misafir ayrýmý gözetmeksizin ayný usul uygulanacak, Cuma, kandil ve Ramazan gecelerinde tatlý ve meyvelerle menü zenginleþtirilecektir.

Ýmaretin þeyhine günde 15 dirhem ve her ay 1 müd buðday, 1 müd arpa ve ½ pirinç, imama her gün 4 dirhem ve her ay 1 müd buðday ve arpa ile ¼ pirinç, müezzine günde 2 dirhem ve her ay 1 müd buðday, kapýcý da müezzinin aldýðýný alacak, aþçýlardan üstad olanýna her gün 2 dirhem, diðer dört aþçýya 1’er dirhem ve her ay 1 müd buðday, anbârdâr ve nakîbe 2’þer dirhem ve 1’er müd buðday, ekmekçinin her birine 1,25 dirhem, üç câbîye 2’þer dirhem ve her ay 1 müd buðday ve 3 müd arpa, üç merkepçiye 2’þer dirhem ve 1 müd buðday, her gün birer cüz okuyacak otuz hafýzýn her birine 2’þer dirhem, bunlarýn reislerine ise 3 dirhem ve ayda 1 müd buðday, iki kandilciye 1’er dirhem, kâtibe de her gün 3 dirhem ödenecekti.

Bu arada vakfiyede, imaretin yýkýlýp mahvolmasý durumunda, tekrar fiziksel ve fonksiyonel bakýmdan hizmet verecek duruma getirilemezse, gelirin fakir ve miskinlere sadaka olarak verilmesi istenmektedir. Ýmaretin iþleyiþi kýsmýnda, diðer imaret vakfiyelerinde de zikredildiði gibi, misafir ve bineklerinin üç gece barýndýrýlmasý öngörülmekte, daha fazla kalmalarý konusunda karar mütevelliye býrakýlmaktadýr.

5. MURADÝYE ÝMARETÝ

Bursa’da inþâ edilen son selâtîn imâretini II. Murad yaptýrmýþtýr. Osmanlý tarihlerinin, yaptýðý çok sayýdaki hayýr sebebiyle “Ebu’l-hayr” adýyla ünlendiðini belirttikleri II. Murad’ýn Bursa’daki bu eserleri dýþýnda, Edirne, Selânik ve Ýpsala’da da muhtelif hayrâtý vardýr. II. Murad, Bursa’dan sonra ikinci imaretini ise Edirne’de yaptýrmýþtýr. II. Murad’ýn Bursa’da yaptýrdýðý ve zaviye ile medreseden oluþan yapýlara ait düzenlenen vakfiyenin aslý bulunmamakla birlikte, 14 Temmuz 1430 tarihini taþýyan bir tercüme sureti Vakýflar Genel Müdürlüðü arþivinde yer almaktadýr. Vakfiyesinden, Bursa’daki eserler için tahsis edilen çok sayýda vakýf bulunduðu anlaþýlmaktadýr.

Mehmed Neþrî, eserinde II. Murad’ýn hasletlerine ayýrdýðý bölümde þu satýrlara yer verir: “ve etrâf-ý âlemi ma‘mur etmekte sâ‘î idi. Ve dâr üs-saltana Bursa’da bir ‘imâret ve bir ‘âli câmi‘ yapýp, zikr olan câmi‘e otuz hâfýz ve on dört mühellil tayin etti ki, her gün yetmiþ bin tehlil edeler...Ve bu câmi‘in yanýnda bir medrese-i âliye dahi yapýp ikisinin mâbeyninde bir âli kubbe dahi buyurdu. Ve vücud-ý þerîfi âhir ol kubbede müþerref ola”. Hoca Sadeddin Efendi, camiin giriþ yerinde çeþitli yemeklerin piþirilmesi için geniþçe yapýlan Murâdiye Ýmâreti’nde sabah ve akþam gün kararýrken herkese yemek verildiðini ve açlarýn doyurulduðunu ve özellikle “her gün üç yüzden ziyâde tâlib-i ‘ilm ol me’kelde def‘-i gâile-i cû‘ edüp du‘â vü senâ ile” teþekkürü eksik etmediklerini bildirmektedir.

Vakfiye suretinde, akarlardan elde edilecek hâsýlâtýn sarfedileceði yerler belirtilirken, imaretle ilgili görevlilerin ve kendilerine tahsis edilen gelirlerin bir listesiyle karþýlaþýyoruz. Buna göre; günde 15 dirhem ve her ay 1 müd buðday, 1 müd arpa ve ¼ pirinç cerre ile þeyh, iki nakibe 2 akçe, kapýcý, ferrâþ ve iki mimarýn her birine 2’þer akçe, mahzenciye 2, kâtibe 5, kilerci ve vekilharca 2’þer dirhem ve 6’þar müd buðday, dörder ekmekçi ve aþçýya 2’þer akçe ödenecek, mütevelliye de mahsûlün 1/50’i verilecek, imarette ise günde iki kez yemek piþirilecektir.

Bursa Hanlarý

Abulyond Haný, Hoca  Sinan Haný (Mudanya Haný) olarak da bilinir. Mudanya Han’ýn adý, Müftü Suyu vakfiyesin­de geçmektedir.

Apolyont Han

Bâlî Bey Haný Muhtemelen 1461’de Vlad Tepeþ’in (Kazýklý Voyvoda) þehid ettiði Hamza Bey’in (Paþa) oðlu Bâlî Bey tarafýndan yaptýrýlan han 19 Nisan 1546 tarihli bir kayda göre Yeniþehir’deki caminin vakfýna ait olduðu belirtilmektedir..

Emir Han (Bey Haný): Anadolu Türk mimarisindeki ilk þehir hanýdýr. Bursa’nýn merkezinde, Ulucami’nin kuzeydoðu köþesinde yer alan ve Bey Haný adýyla da anýlan yapý, Orhan Gazi tarafýndan inþa ettirilen ve Anadolu Türk mimarisinde o zamana kadar görülenlerin en geniþ kapsamlýsý olan 1339-40 tarihli Orhan Gazi Külliyesi’nin bir parçasý olarak Sultan Orhan tarafýndan külliyeye gelir getirmesi amacýyla inþa ettirilmiþtir.

Eskiþehir Han: Tarihi Ýpek Yolu üzerinde bulunan arabacý hanlarýndan biri olan Eskiþehir Han, Davut Paþa tarafýndan 1517 yýlýnda yaptýrýldý.

Fidan Haný: Çarþý ve Hanlar Bölgesi’nde, Tuzpazarý aksý üzerinde yer alýr. 15. yüzyýlda Fatih Sultan Mehmed’in sadrazamý Mahmud Paþa tarafýndan Ýstanbul’daki Mahmutpaþa Külliyesi’ne gelir getirmesi için inþa ettirilmiþtir. Mahmud Paþa Haný olarak da bilinir.

Galle (Tahýl) Han: Cumhuriyet caddesi dört yol aðzýnda yer alan 16.yy da Kanuni’nin sadrazamlarýndan Semiz Ali-Zade Paþa tarafýndan yaptýrýlmýþtýr. Yeni Galle Pazarý Haný, inþa edildiði zamandan bugüne kadar, ‘Ali Paþa Kervansarayý’, ‘Ali Paþa Haný’ ve Yeni Tahýl Haný’ olarak adlandýrýlmýþtýr.

Geyve Haný: 15. yüzyýlda Hacý Ývaz Paþa’nýn inþa edip Çelebi Mehmed’e hediye ettiði Geyve Haný’nýn yapýlýþ amacý, Ýpek Haný gibi Yeþil Külliye’ye gelir getirmektir. Ývazpaþa Haný veya Lonca Haný olarak da adlandýrýlmaktadýr.

Ýpek Han: 15. yüzyýlýn ilk yarýsýnda Çelebi Sultan Mehmed tarafýndan Yeþilcami Külliyesi’ne gelir saðlamak amacýyla inþa edilmiþtir. Mimarýnýn kim olduðu kesin olarak bilinmese de Ýpek Haný’nýn yakýnýnda kendi adýna bir külliye inþa eden ve Yeþil Cami Külliyesi’nin de mimarý olan Hacý Ývaz Paþa tarafýndan yapýlmýþ olmasý kuvvetle muhtemeldir [1].

Kapan Han: Sultan I. Murad tarafýndan 14. yüzyýlýn ikinci yarýsýnda Ulu Cami’nin batý tarafýna yaptýrýlmýþtýr. I. Murad da þehre dýþarýdan gelecek mallarýn satýþa sunulmadan önce kontrol edilmesi gerektiðini dünmüþ ve buraya Kapan Hanýný inþa ettirmiþtir. Öyle bir han ki dýþarýdan gelen mallar burada kontrol edilecek ve hangi þehirden geldiði tespit edilecekti. Malýn kaynaðý yani hangi þehirden geldiði, isminin verilmesinde ve fiyatýnýn tespitinde çok önemliydi. Bursa Ýhtisap Kanunnamesindeki her bir madde kontrol edildiðinde bu durumun önemi açýkça görülmektedir. Kapan Hanýnýn Bursa’da 19. yüzyýla kadar iþlevini sürdürdüðü anlaþýlmaktadýr.

Koza Haný: Koza Han 1490-1491 yýllarý arasýnda II. Bayezid tarafýndan, Ýstanbul’daki cami ve medresesine gelir getirebilmek amacýyla, mimar Abdul-ula bin Pulad Þah’a yaptýrýlmýþtýr. Zaman içinde Yeni Han, Beylik Han, Beylik Han-ý Cedid-i Amire, Han-ý Cedid-i Evvel, Simkeþ, Sýrmakeþ, Beylik Karbansaray, Eski Yeni Han gibi çeþitli isimlerle anýlmýþtýr.  Ýstanbul’da II. Bayezid için inþa edilen büyük cami ve külliyenin Vakýflar Genel Müdürlüðü’ndeki 1505 tarihli vakfiye suretine göre bu külliyenin evkafýndan olmak üzere hanýn Mart 1490 yapýmýna baþlanarak 29 Eylül 1491 açýlýþý yapýlmýþtýr.

Kubbeli Han: Vezir Haný olarak da bilinen Kubbeli Han, Lala Þahin Paþa Haný ve Demir Paþa Haný gibi çeþitli isimlerle de anýlmýþtýr. Han, 1376’da ölen ve Rumeli Beylerbeyi olan Lala Þahin Paþa tarafýndan Orhan Bey döneminde yaptýrýlmýþtýr.

Kütahya (Çukur) Haný: Tuzpazarý Caddesi’nde bulunan Kütahya Haný, Yýldýrým Beyazýt’ýn damadý Emir Sultan adýna yaptýrýlmýþtýr. II. Murat dönemi yapýlarýndandýr. Kütahya Haný zamanla çukurda kaldýðý için Bursalýlar tarafýndan Çukur Han olarak da isimlendirilmiþtir.

Pirinç Haný: Önceleri Hân-ý Cedîd-i Hâkānî, Kârbansaray, Hân-ý Cedîd-i Âmire gibi isimlerle anýlan Pirinç Haný, Koza Haný’ndan sonra Sultan II. Bayezid tarafýndan Ýstanbul’daki camisine vakýf olarak Bursa’da yaptýrýlan ikinci handýr. Bu sebeple Koza Haný’na Hân-ý Cedîd-i Evvel, Pirinç Haný’na Hân-ý Cedîd-i Sânî adý da verilmiþtir.

Tuz Pazarý Haný: Timurtaþ Paþa’nýn oðlu Omur Bey tarafýndan 15.yy’da Fatih döneminde yaptýrýlmýþtýr.

BÜYÜK ÇARÞI

Bursa’da bedesten etrafýnda geliþmiþ olan büyük ticaret merkezi. Halk arasýnda bugün Kapalý Çarþý adýyla anýlan Bursa Büyük Çarþýsý, Yýldýrým Bayezid evkafý olarak XIV. yüzyýl sonlarýnda inþa edilen bedestenin etrafýnda pek çok hanýn yapýlmasý ve bunlarýn aralarýndaki sokaklarýn iki taraflý dükkânlarla dolmasý sonunda meydana gelmiþtir. Benzeri tüm çarþý, han, bedestenler gibi Büyük Çarþý da çeþitli vakýflara gelir saðlamak üzere yapýlmýþtýr.

Büyük Çarþý’nýn zenginliði, 1050 Muharreminde (Mayýs 1640) buraya gelen Evliya Çelebi tarafýndan da belirtilir. “Sûk-ý Sultânî” olarak adlandýrdýðý Bursa Çarþýsý ona göre 9000 dükkândýr. “Kal‘a gibi dört demir kapýlý bir bedestân-ý azîmi vardýr... Bursa Çarþýsý’ný tasvir eden pek çok yabancý seyyah arasýnda, 1836’da Bursa’da birkaç gün kalan Miss Pardoe, Büyük Çarþý’nýn bütün Osmanlý dönemi boyunca sürmüþ olan zenginliðini geniþçe tasvir eden bir yazar olarak anýlabilir. Semavi Eyice DÝA

ULUDAÐ ÜNÝVERSÝTESÝ FEN - EDEBÝYAT FAKÜLTESÝ TARÝH BÖLÜMÜ “OSMANLI DEVRÝ BURSA HANLARI VE SULTAN KÜLLÝYELERÝ” HAZIRLAYAN: ÝSMAÝL SERCAN BURSA 2015

ULUDAÐ ÜNÝVERSÝTESÝ ÝLÂHÝYAT FAKÜLTESÝ Cilt: 10, Sayý: 1, 2001 ss. 33-62 BURSA’DA SELÂTÎN ÝMARETLERÝ Mefail HIZLI Prof. Dr. Ýlâhiyat Fakültesi Ýslâm Tarihi Anabilim Dalý Mefail Hýzlý XVIII yüzyýl baþlarýnda Bursa Vakýflarý Uludað Üniversitesi

ÝZNÝK

Bursa iline baðlý ilçe merkezi.  Ayný adý taþýyan gölün doðu tarafýnda kurulmuþ eski bir yerleþim merkezidir ve 1075 tarihinde Kutalmýþoðlu Süleyman Þah tarafýndan fethinden sonra Anadolu Selçuklu devletinin baþkenti yapýldý. Ýznik’in fethi ayný zamanda Anadolu Selçuklu devletinin de kuruluþ tarihidir.

Ýznik’in Osmanlý beyliði hakimiyetine geçiþi, Osman Bey’in baþlattýðý kuþatmanýn Orhan Bey tarafýndan devam ettirilmesi sonucunda 2 Mart 1331 tarihine denk gelir. Savaþ yapmadan teslim olan Ýznik Osmanlý Beyliðinin ikinci merkezi oldu. Ýdaresi muhtemelen Gazi Süleyman Paþa’ya verilen þehirde ilk cami ve medrese yaptýrýldý. Osmanlý döneminin ilk imaret’i Ýznik’te yapýldý ve ilk yemeði Orhan Bey daðýttý. Bilgilere göre iki medreseden birini Orhan Bey diðerini oðlu Süleyman Paþa yaptýrmýþtýr. Ankara savaþýndan sonra Timur ordusu tarafýndan büyük zarar gören Ýznik eski ilim ve kültür þehri olma özelliðine bir daha kavuþamadý.

Bedreddin el-Gazzî’nin mâmur, güzel bir yer olarak tarif ettiði Ýznik’te 1530’lu yýllarda dört cami, beþ imaret, on üç mescid, üç medrese (biri dârülhadis), bir muallimhâne, on iki zâviye, üç hamam bulunuyordu.

1648’de Ýznik’i gören Evliya Çelebi þehirde bu sýrada yirmi dört cami ve mescid, yedi medrese, kýrk altý mektep, yedi tekke, yedi imaret, iki çifte hamam, 600 dükkân olduðunu yazmaktadýr.

Osmanlý hâkimiyetinde önemli bir ilim ve kültür merkezi durumuna gelmiþ olan Ýznik’te birçok âlim, þair ve edip yetiþmiþ, bir kýsmý sürekli burada ikamet etmiþtir. Özellikle XV ve XVI. yüzyýllarda Þeyh Kutbüddinzâde Kutbî, torunu Sadri Çelebi, Hümâmî, Kurbî gibi þairlerin yanýnda buradaki ilk Osmanlý medreselerinde görev yapan Dâvûd-i Kayserî, Tâceddin el-Kürdî, Hayâlî, Kara Alâeddin gibi âlimler, ayrýca aralarýnda Kādiriyye tarikatýnýn Eþrefiyye kolunun kurucusu Eþrefoðlu Rûmî, Þeyh Kutbüddin, Hacý Hasan gibi þeyhlerin bulunduðu tarikat ehli sayýlabilir.

Ýznik, Orhan Gazi zamanýnda 1331’de Türkler’in eline geçince baþkilise olan Ayasofya hemen camiye çevrilmiþ, XVI. yüzyýlda da Mimar Sinan tarafýndan tamir edilmiþtir.

Þehrin en eski camisi 1333’te yapýlan Hacý Özbek Camii’dir. Bundan baþka 1345-46 yýlýnda inþa edilen Hacý Hamza Camii ile hemen yanýnda1349-50 tarihli Hacý Hamza Türbesi bulunuyordu. En önemli abidelerden birisi de 1391-1392 de tamamlanan Çandarlý Kara Halil Hayreddin Paþa’nýn yaptýrdýðý Yeþilcami’dir.  Baþka bir eser ise XV. yüzyýlda inþa edilen Þeyh Kutbüddin Camii ve Türbesi’dir.1442-43 tarihinde yapýlan Mahmud Çelebi Camii’nin çeþmesi son yýllarda yýktýrýlmýþtýr. XVI. Yüzyýlýn baþýnda inþa edilen ve IV. Murad zamanýnda çinilerle süslenen Eþrefzâde Camii ve Eþrefoðlu’nun türbesi yýkýlmýþtýr. Binadan günümüze gelen tek yapý tuðla gövdeli, yer yer çini kuþaklarla süslü minaredir.

Murad Hüdavendigar tarafýndan annesi Nilüfer Hatun için yaptýrýlan zaviyeli/tabhaneli imaret (1388) XIV. yüzyýlýn sonlarýna tarihlendirilen Yâkub Çelebi Zâviyesi ve Yakub Çelebi’ye ait makam türbesi, Yeniþehir Kapýsý dýþýnda, XIV. Yüzyýlda yapýlan Kýrgýzlar Türbesi, Lefke Kapýsý dýþýndaki Sarý Saltuk makam Türbesi XIV-XV. yüzyýllara tarihlendirilmektedir. Lefke Kapýsý dýþýndaki mezarlýkta Çandarlý Kara Halil Hayreddin Paþa Türbesi, þehir içindeki Çandarlý Ýbrâhim Paþa ile Halil Paþa türbeleri ve günümüze ulaþmayan imaret, XIV yüzyýla tarihlenen Süleyman Paþa Medresesi, Ýstanbul Kapýsý yolu üzerindeki Büyük Hamam da denilen I. Murad’a ait çifte Hamam, II. Murad Hamamý veya Hacý Hamza Hamamý, þehir içinde yer alan Ýsmâil Bey Hamamý, Lefke Kapýsý’nýn iç tarafýndaki sivri kemerli çeþme, þehrin pazar yerindeki XV. yüzyýla ait sivri kemerli niþli bir baþka çeþme, Ýzmit’in merkezinde Ýstanbul Kapýsý yolu üzerindeki Rüstem Paþa Kervansarayý olmasý muhtemel kalýntý halindeki kervansaray zikredilmesi gereken tarihi vakýf eserleri denilebilir.  Medeniyetimizde yukarýda ismi anýlan eserler ya vakýftýr veya vakýf akaratýdýr. Ahmet Vefa Çobanoðlu  Ahmet Güneþ Semavi Eyice

MURAD HÜDAVENDÝGAR DÖNEMÝ

Murad Hüdavendigar Döneminde Kurulan Baþlýca Vakýflarý sýralamak gerekirse: 

Kete'de, Evkâf-ý Kapluca adýyla anýlan Gazi Hündkâr Ýmâreti Evkâfý,

Söðüt'te, Murad Hüdaverdigar tarafýndan Bursa'daki Orhâniye Vakfý'na ilave edilen Cemaat Vakfý,

Ýnegöl'de, Sultan Murad Vakfý ve Emir Sultan Vakfý,

Akhisar'da Gazi Hüdavendigar Vakfý,

Yalakova'da, Mehmed ve Hamza Bey Zâviyesi Vakfý ve Mûsâ Dâniþmend Evlâdý Vakfý,

Ýznik'te, Murat Hüdâvendigâr tarafýndan oluþturulan Hýzýr Ýlyas Fakih Vakfý ile Halil Paþa Vakfý,

Yeniþehir'de, Þeyh Akbýyýk Zâviyesi Vakfý, Hasan Fakih Vakfý ve Yeðen Paþa Zâviyesi Vakfý,

Yarhisar'da, Gâzî Hüdâvendigâr Câmii Vakfý, Toyhisar'da Hundi Hatun Türbesi Vakfý, Runguþ Paþa Vakfý ve Tuðrul Bey Zâviyesi Vakfý,

Gâzî Murat Han'dan Gebze'de Ahmet Fakih Vakfý, Yoros'ta Hýzýr Fakih Vakfý, Yenice Taraklý'da Murat Þeyh Oðlu Vakfý, Mûsâ Þeyh Vakfý, Kýzýlcatuzla'da Behram Medresesi Vakfý, Medine-i Münevvere Vakfý, Mehmet Bey Vakfý, Mustafa Fakih Vakfý, Kütahya'da Mehmet Seydî ve Ali Seydi Vakfý ile Þah Çelebi vakýflarý.

Ýmam Eminüddin Fakih Vakfý

Murat Hüdâvendigâr tarafýndan düzenlenen vakfiyelerden biri Þubat-Mart 1371'de Arapça olarak düzenlenmiþtir. Vakfiye de mütevellinin kýzlarý ile erkek çocuklarýnýn eþit haklara sahip olduklarý, bunlarýn soyu tükenince ve onlardan hiç bir hak sahibi kalmayýnca bu vakfýn gelirinin bilim adamlarýna sarf edileceði ve vakfýn tümünün ve sýnýrlarýnýn deðiþtirilemeyeceði belirtilmiþtir.

Murad Hudavendigâr Han'ýn Kaplýca Ýmareti (Zaviye) Vakfý

Murat Hüdâvendigâr, Bursa'da Kaplýca denilen mevkide "Kaplýca Ýmareti" adýyla meþhur bir imaret yaptýrmýþ ve civarda bulunan tüm mekânlarý, meskenleri, aþevlerini, odunluklarý, samanlýklarý, ahýrlarý, ambarlarý bu imarete vakfetmiþtir. Vakfiyeye göre Ulemâ, salihler, seyyidler ve hafýzlardan gelip gidenler ile bunlardan baþka zaviyeye her kim gelir ise yedirilip içirilecek ve diðer ihtiyaçlarý karþýlanacaktýr. Zaviyeye gelen misafirlerin üç gün misafir edileceði, üç günü dolduranlarýn ancak mütevellinin uygun görmesi halinde birkaç gün daha kalmasýna müsaade edilebileceði, fâsýklar haricinde kimsenin zaviyede konaklamasýna mani olunmayacaktýr.  Sultan Murat Külliyesi (bknz. Bursa Selatin Ýmaretleri)  

                                       DÝMETOKA

Edirne’nin 40 km. güneyinde ve Uzunköprü’nün 20 km. batýsýnda yer alan Dimetoka Osmanlý döneminde (1361-1912) bir ilim merkezi ve Osmanlý sultanlarýnýn zaman zaman gelip kaldýklarý bir yer olmanýn yanýnda Edirne’nin fethinden önce, I. Murad Hüdavendigar’ýn ikameti sebebiyle kýsa süreliðine de olsa baþkentlik yapmýþ sayýlabilir. Fâtih’in oðlu II. Bayezid burada doðmuþtur.

Yýldýrým Bayezid’in inþasýna baþladýðý ve oðlu I. Mehmed’in 1421’de tamamladýðý baðýmsýz bir vakfý olmayan Rumeli’nin en büyük camii Dimetoka’dadýr. Küçük þehrin silüetine hâkim olan bu cami hâlâ ayaktadýr.

Bizans iç savaþý (V. Ioannes Palaiologos ve Ioannes Kantakuzenos arasýnda) sýrasýnda Aydýnoðlu Gazi Umur Bey burayý Sýrplar’a karþý askeri harekat noktasý olarak kullandý.  Dimetoka’nýn Osmanlýlar tarafýndan zaptý 1359 veya 1361’de, Hacý Ýlbey liderliðinde yarý baðýmsýz hareket eden akýncýlar tarafýndan gerçekleþtirilmiþtir. Osmanlý Devleti, Dimetoka’nýn fethi ile Orta Meriç bölgesinin tamamýný kontrol altýna alarak Kuleli Burgaz (Pythion), Efremköy (Feruggion) ve Simavna (Ammovounon) gibi küçük kaleleri zaptettiler. Edirne’nin fethinden önce I. Murad Hüdavendigar’ýn ikamet etmesi ve Yýldýrým Bayezid’in Rumeli’nin en büyük camiini bu þehirde inþa ettirmesi Dimetoka’nýn bu ilk dönemlerindeki önemini ortaya koyar. Osmanlýlar’ýn eline geçtikten sonra dýþarýdan getirilen Türk aileleri, eski kale dýþýnda yeniden oluþturulan mahallelere yerleþtirilmiþlerdi.

Osmanlýlar’ýn Dimetoka’da kurduðu ilk sosyal ve dinî kurum fethin hemen ardýndan buraya yerleþen derviþler için kurulan Abdal Cüneyd Zâviyesi’dir.

En eski eðitim kurumu ise Yýldýrým Bayezid’in þehzadeliði zamanýnda 1389’dan önce yaptýrdýðý medresedir. Hakkýnda daha çok bilgi bulunan diðer bir medrese de Rumeli Beylerbeyi Timurtaþ Paþa’nýn oðlu Oruç Bey tarafýndan (1400-1401) kurulmuþtur. Oruç Bey ayrýca Fýsýltý Hamamý olarak bilinen bir de hamam yaptýrmýþtýr. II. Murad döneminde bir ara Rumeli beylerbeyiliði yapan Oruç Bey’in türbesi de Dimetoka’dadýr

Yýldýrým Bayezid döneminden kalma diðer önemli yapýlar bir hamam, Kuyumcu mahallesinde Ahî Denk için yaptýrýlan zaviyesidir.

XV. yüzyýla ait olup kaynaklarda adý geçen eserler arasýnda II. Murad’ýn adamlarýndan Kutluca Bey Mescidi, II. Bayezid’in veziri Karagöz Bey (sonra paþa) Mahallesi Mescidi, Karagöz Paþa Medresesi ve Nasuh Bey Camii, imareti, zâviyesi ve haný sayýlabilir. Dimetoka-Beyköy’de II. Bayezid’in damadý Nasuh Bey ve eþi Þah Hatun’un yaptýrdýklarý bir camii ve bir de sýbyan mektebi bulunuyordu. 1909 tarihli Edirne Vilâyeti Salnâmesi’ne göre Nasuhbey köyünde Kara Baba Tekkesi mevcuttu. Dimetoka, 1516-1517 tarihinde 203 haneli Ýslâmî hayatý yansýtan binalarla süslü, fazla büyük olmayan bir þehirdi. (1595/1603 tarihinde yaklaþýk 2600-2800 kiþi) XVI. yüzyýlda þehirde birkaç yeni medrese, cami ve büyük bir de hamam yapýlmýþtý. Yeni yapýlanlar arasýnda Perviz Efendi, Cerrahbaþý ve Abdülvâsi Efendi medreseleri sayýlabilir. Abdülvâsi Efendi (ö.1538-39) ayrýca bir cami ve mektep de inþa ettirmiþti. XVI ve XVII. yüzyýllarda burada en az altý medrese bulunuyordu ki bu da þehrin önemli bir ilim merkez olduðunu gösterir. Ayrýca Dimetoka’da Niþancý Feridun Ahmed Bey’in bir camii ile büyük bir hamamý vardý. 1668 Ocaðýnda Dimetoka’ya gelen Evliya Çelebi müslimlerin yaþadýðýný, kale dýþýndaki asýl þehir kesiminde on iki mahalle, baðlýk ve bahçelik 600 ev, on iki cami ve mescid bulunduðunu yazar.

Dimetoka, Osmanlý yönetiminde kaldýðý sürenin büyük bir kýsmýnda II. Bayezid’in Edirne’deki külliyesine baðlý bir vakýf durumundaydý. 1528-1530 tarihli tahrir defterlerine göre örfî vergi gelirleri devlete, þer‘î gelirler de vakfa aitti. Þehir yanýnda kazada da on iki vakýf köyü vardý.

            Evliya Çelebi’ye göre Dimetoka’da beþ tekke bulunuyordu. Yine Evliya Çelebi’ye göre Dimetoka’da þu evliyalar bulunmaktaydý: Cüneyd Baba, Sâmi Baba, Tebrizî Baba, Mürsel Baba, Gazi Ferhad Baba, Mollacýk Efendi ve Ayvaz Baba. Bunlardan bazýlarý Bektaþî idi. Kamus-ul alam’a göre göre þehrin nüfusu 8707 olup yedi cami, üç mescid, üç tekke, üç kilise ve bir havra bulunmaktaydý. 1903 yýlýnda Müslümanlarýn on sekiz ilkokulu faal durumdaydý.

Osmanlý hâkimiyeti döneminde bir ilim ve kültür merkezi olan Dimetoka’da yetiþen bazý meþhur devlet ve ilim adamlarý ise ulemâdan Þücâüddin Ýlyas Rûmî (ö. 920/1514-15), Vezîrâzam Sürmeli Ali Paþa (ö. 1695), þair ve âlim Abdülvâsi sayýlabilir. Ulemâdan eþ-Þekāiku’n numâniyye müellifi Taþköprizâde Ahmed Efendi þehirdeki Oruç Paþa Medresesi’nde müderris olarak bulunduðu gibi (1525) Kanûnî Sultan Süleyman’ýn vezîriâzamý Lutfî Paþa da azledildikten sonra uzun yýllar buradaki çiftliðinde münzevi bir hayat yaþamýþ ve eserlerini kaleme almýþtýr. Machiel Kiel

                             AHÝ DÝNEK ZAVÝYESÝ

Dimetoka’da Kuyumcular Kassaban isimli mahallede tesis edilmiþti. Bu zaviyeye ait en eski kayýt 1519 tarihli olup, kayda göre zaviye Sultan Yýldýrým Bayezid tarafýndan yaptýrýlmýþtýr.  Yine kayda göre zaviye vakfýnýn, Pazar içinde günlük üç akçe geliri olan bir akarý bulunuyordu. Ahi Dinek Zaviyesi sonraki zamanlarda ortadan kalkmýþtýr. Levent Kayapýnar. Ahilik Ansiklopedisi