Yunanistan Gümülcine Yenice İ Vardar Tırhala Tırnova

GÜMÜLCİNE

Yunanistan’ın Trakya kesiminde eski bir Osmanlı kasabası. Bugün Komotini adıyla anılmakta olup Türkiye-Yunanistan sınırının 98 km. batısında, Yunanistan-Bulgaristan sınırının 23 km. güneyinde, güneydeki Ege denizine 40 km. uzaklıkta, Selânik-İstanbul demiryolunun geçtiği geniş ovada kurulmuş yaklaşık 40.000 nüfuslu bir yerleşim merkezidir. 

Birçok camii, kalabalık Türk nüfusu ve Pomak azınlığı ile Gümülcine, Batı Trakya müslümanlarının dinî ve kültürel merkezidir. Müftülük merkezi olmasının yanı sıra burada
birçok Türk okulu da bulunmaktadır. 1371’den 1912’ye kadar kesintisiz olarak Osmanlı idaresi altında kalmıştır.1344’te Aydınoğlu Umur Bey tarafından zaptedilen şehir bu tarihten itibaren Gümülcine adıyla anıldı.

İlk Osmanlı kroniklerinde, Gümülcine’nin Osmanlı hâkimiyetine girişiyle ilgili olarak Gazi Evrenos Bey’in 1361 yılı civarındaki akın faaliyetleri gösterilir; bazı kaynaklarda ise 1363 tarihi verilir. Son zamanlarda yapılan araştırmalarda buranın zaptının, Osmanlıların Trakya’yı kontrol altına aldıkları 1371 Maritsa (Meriç, Çirmen) savaşından biraz önce gerçekleştirildiği üzerinde durulmaktadır. Evrenos Bey, 1371’den 1383’e kadar burayı uç merkezi üssü olarak kullandı. 1383’te uç merkezini yeni fethedilen Siroz’a (Serres) nakletti. Gümülçine’de kaldığı dönemde İslâmî hayatın başlangıcını simgeleyen birçok bina yaptırdı. Bunlar arasında imaret, kubbeli bir cami ve çifte hamam vardı. Günümüzde Evrenos Bey İmareti ve Eskicami hâlâ ayaktadır. Her ikisi de Balkanlar’daki en eski Türk yapılarındandır.

1454 tarihli Tahrir Defteri’nde Gümülcine’de sekiz imam, iki müezzin, beş tekkenişin ve ahî teşkilâtında görevli bir kişinin adlarının bulunması, fetihten hemen sonra İslâmî hayatın kurulduğunu göstermektedir.

1568-1569 tarihli deftere göre Gazi Evrenos Bey İmareti Vakfı genişlemiş ve bu da şehrin fizikî bakımdan gelişmesine yol açmıştı. Vakfın başlıca gelir kaynakları arasında çifte hamam, elli beş dükkân, on üç değirmen ve Helvacı (yeni ismi Helodon) köyünün geliri yer almaktaydı. 1456’da vakıfta on sekiz hizmetkâr “ehl-i tekke” varken bu sayı 1568’de kırk bire yükselmişti. Eskicami Vakfı’na ait ayrıca elli sekiz dükkân ve bir miktar nakit kaydedilmişti. XVI. yüzyılın ilk çeyreğinin sonlarına ait tahrir defterine göre bu sıralarda Gümülcine’de on altı mescid, beş zâviye ve dört muallimhâne bulunmaktaydı. Kaledeki kilisenin değirmenlerden, bahçelerden ve evlerden müteşekkil kendi vakfı vardı.

Evliya Çelebi, 1667-1668’de taştan yapılmış 4000 kadar ev, beş cami, on bir mescid, iki imaret, iki hamam, beş medrese, yedi mektep ve on yedi han bulunduğunu belirtmektedir.  Seyahatnâme’de Evrenos Bey ve Ahmed Paşa vakıflarından övgüyle bahsedilmektedir. Bu sonuncusu, I. Ahmed’in 1606-1613 yılları arasında defterdarlığını yapan Ekmekçizâde Ahmed Paşa (ö. 1618) olmalıdır. Ahmed Paşa Gümülcine’de kubbeli bir cami, çifte hamam, kubbeli bir mektep, medrese ve imaret yaptırmıştır. 1892 tarihli Edirne Vilâyeti Salnâmesi’nde Gümülcine merkezinde on cuma camii, on beş mescid, iki Rum kilisesi, bir Ermeni kilisesi ve bir sinagogun bulunduğu kayıtlıdır. Salnâmede isimleri belirtilen camilerin çoğu hâlâ ayaktadır.

Osmanlı vakıf eserlerinden günümüze kadar ayakta kalabilenleri Gazi Evrenos Bey İmareti, Eskicami, Yenicami, II. Abdülhamid tarafından 1302’de (1884-85) yaptırılan saat kulesi, Rusçuklu Vezir Şerif Hasan Paşa’nın karısı Fatma Hanım Türbesi’nin (1781) yanı sıra küçük camiler ve çeşmelerdir. Machiel Kiel

YENİCE-İ VARDAR

             XIV yüzyılın ikinci yansında Osmanlı hakimiyetine giren Yenice-i Vardar, Selanik' in kuzeydoğusunda 40 km. mesafede, Vardar nehri civarında Evrenos Bey tarafından kurulmuş bir şehirdir. Yenice-i Vardar tarihi kadar bulunduğu yer itibarıyla da özel bir öneme sahiptir. Ünlü Osmanlı akıncı beyi Evrenos Gazi'nin son uç merkezidir ve kaynaklarda Evrenosoğulları'nın vatanı olarak geçmektedir

Yenice-i Vardar'ın tarihi ile ilgili kaynaklarda çok az bilgi bulunmaktadır. Şehre ilk Türk yerleşmesi "Vardariotes" denilen Vardar Türkleri'nin IX. yüzyılda İmparator Teofıl döneminde gerçekleşmiş ve Hıristiyanlaşmış bu Türk kabilesi buradaki nehre de adını vermiştir. Yenice ismi ise şehri kuran ve ailesinin merkezi haline getiren Evrenos Bey tarafından verilmiştir.

Fethedildiği zaman belki de küçük bir site, köy durumunda olan Yenice-i Vardar'da Evrenos Bey'in faaliyetleri ile bir şehirleşme başlamış ve zamanla askeri ve kültürel bir merkez haline gelmiştir. Özellikle de ailenin merkez üssü olmuştur. Burada Evrenos Bey dışında oğullarından İsa, Ahmed ve Barak Beylerin de imar faaliyetleri bulunmaktadır. Kent, Evrenosoğulları'nın burada yaptırmış olduğu vakıf eserleri çerçevesinde gelişecek, kısa zamanda bir Türk-İslam şehri niteliği kazanmıştır, XV.yüzyıl ortalarına kadar şehir hayatında askeri karakter baskın iken, bu tarihten itibaren özellikle de Evrenosoğlu Ahmed Bey ile birlikte şehrin kültürel kimliği gelişme göstermiştir.. Burada doğmuş olan ya da burada yolu kesişen 20'ye yakın şaire ev sahipliği yapmıştır• Bu isimlerden en önemlisi ise Nakşibendi tarikatının Rumeli'de yayılmasında etkili olan Şeyh Abdullah İlahi' dir. Hoca Semerkandi'den Nakşibendi dervişlerini ve İslam'ın mistik yönünü öğrenen İlahi'nin ünü Ahmed Evrenos'un kulağına kadar gitmiş ve Şeyh İlahi sadece Yenice-i Vardar'da değil, Makedonya'nın tamamında etkili ol muştur.

Semavi Eyice de XX. yüzyıl başlarında çoğu Türk olan 9700 nüfuslu Yenice-i Vardar'da 6000 Türk, yaklaşık 3000 Bulgar ve 700 Rum bulunduğunu belirtir. Evrenos Bey Yenice-i Vardar'da cami, imaret ve medreseden oluşan bir külliye kurmuş ve şehir bu imaret sitesi etrafında gelişmiştir. Ayrıca Evrenos Bey'in dışında torunu Ahmed Bey de burada inşa ettirdiği cami, mescid ve imaretten oluşan külliyesini 1498 yılında vakfetmiş ve vakfiyesi günümüze kadar ulaşmıştır. Daha önce bahsettiğimiz Şeyh İlahi'nin de Yenice-i Vardar' da bir külliyesi mevcuttur. Görüldüğü gibi Evrenos Bey külliyesi etrafında gelişen Yenice-i Vardar, daha sonra torunu Ahmed Bey' in ve Şeyh İlahi'nin külliyeleriyle gelişimini sürdürmüştür.

Yenice-i Vardar örneğinde olduğu gibi kurulan imaret siteleri, din ve dil birliği ile imparatorluk içerisinde siyasi bütünlüğü koruyabilmek amacıyla cami, mektep, tekke, zaviye, han, kervansaray gibi bir takım faal kültür merkezlerinin oluşumunu sağlamıştır. Ayşegül Çalı’nın tespitlerine göre XIV-XVII yüzyıllarda tamamı vakıf üç türbe (Gazi Evrenos Bey, Ahmed Bey ve Şeyh İlahi) 14 cami-mescid (Abdi Bey, Acem Kadı, Ahmed Bey, Ali Çelebi, Bacdar, Badralı Mustafa Bey, Burak Bey mescidi, Çelebi Mehmed Bey, Dur Ali Bey, Gazi Hacı Evrenos Bey, HacıMehmed Efendi mescidi, Hacı İsa Bey, Hacı Veliyyüddin Efendi, İskender Bey camisive İsmail bin Ali Mescidi) 7 İmaret (Ahmed Bey, Burak Bey, Gazi Evrenos Bey, Gazi Hacı İsa Bey Hacı Mehmed Efendi, Recep Çelebi ve Şeyh İlahi imareti) 6 Tekke-Zaviye (Ataullah Efendi-Halveti Zaviyesi, Bayezid Baba Zaviyesi, Hasan Baba Zaviyesi, Kerem Esi?Tekkesi, Malkoçoğlu Bali Bey Tekke/Zaviyesi, Şeyh Abdullah İlahi Nakşibendi Tekkesi, Şeyh Mustafa Efendi Kadiri Tekkesi, 5 Mektep/ Medrese (İki Yürekli Ali Bey mektebi, İsa Bey mektebi, Musa Bey Medresesi, Recep Çelebi Mektebi ve Rüşdiye Mektebi) 2 han/Kervansaray (Gazi Evrenos Bey Kervansarayı ve Sekiz Han) 2 Hamam (Gazi Evrenos Bey Hamamı ve Şeyh İlahi Hamamı) yaptırılmıştı.   ULUSAL MÜBADELE ve BALKAN TÜRK KÜLTÜRÜ ARAŞTIRMALARI IKONGRESİ SAMSUN - TÜRKİYE 22 - 23 KA S IM 2008 BİLDİRİLER KİTABI 1. CİLT Ayşegül Çalı Ankara Üniversitesi, DTCF Tarih Bölümü, Ortaçağ Tarihi Anabilim Dalı 2. Basım Aralık 2009

TIRHALA

Yunanca Trikkala/Trikala adıyla bilinmekte olup Orta Yunanistan’da aynı adla anılan idarî birimin (nomos) merkezidir.

I. Bayezid ve Gazi Evrenos kumandasındaki Osmanlı birlikleri Batı Tesalya ve Tırhala’yı 795 (1393) sonu ile 1394 başlarındaki bir sefer sırasında fethetti. Şehir zorla değil muhtemelen, mahallî hıristiyan nüfusunun yerlerinde kalması ve kiliselerinin muhafazası karşılığında teslim olmaları sonucu ele geçirilmiştir. Osmanlı idaresi altında Tesalya’nın en güçlü kalesine sahip olan Tırhala bütün Tesalya’yı içine alacak biçimde büyük bir sancağın merkezi haline geldi. 1424’te bu sancak İzdin (Zitouni/Lamia) ve Badracık’la (Neopatras/Ypate) verimli Sperchios ovasını içine alarak güney yönünde genişledi.

            1402’de Ankara Savaşı’ndan sonra Tesalya’nın bazı bölümleri kısa bir süre için de olsa elden çıktı.

1530 tarihli olup 1521 tarihli bir tahrir defterine dayanan icmal kayıtlarına göre Tırhala’da 1520’lerde camiye çevrilen eski bir mescid, zâviye ve Gazi Turahan Bey Hamamı’nın kaydına rastlanır. 112 dükkânın ve birkaç büyük su değirmeninin kira gelirleri buralara vakfedilmişti.

            Tırhala’da İslâmî hayatın gerçek kurumları ve buna bağlı fizikî dış görünüm, Turahanoğlu Ömer Bey ve oğulları ile onların voyvodalarının uzun süreli idaresinde oluştu. Turahanoğlu Ömer Bey, Tırhala’da bir medrese, bir muallimhâne, iki tekke, bir imaret, üç mescid, bir hamam, iki kervansaray ve bir bedesten yaptırdı. Bunlara bedestendeki dükkânlarla diğer 141 dükkânın ve otuz yedi su değirmeninin kira gelirlerini vakfetti. 1518’de Ömer Bey’in oğlu Mustafa Bey bir cami ve bir imaret, kızı Fatma Hatun bir mescid, Ömer Bey’in diğer oğlu Hamza Bey bir cami inşa ettirdi. Diğer cami Lala Hamza’nın oğlu Mehmed tarafından yaptırıldı. Ömer Bey’in âzatlı kölesi olan Cevher Ağa iki mescid, bir okul ve Trikkalinos üzerinde bir köprü, Ömer Bey’in eski çaşnigîri Ayas bir mescid ve diğer bir köprü, Hacı Saruca b. Abdullah bir mescid ve bir kervansaray inşa ettirdi. Giderleri daha çok su değirmenlerinin ve dükkânların kiralarıyla karşılanan diğer mescidler Ali b. Hârid, Baba Muhyiddin, Hacı Ömer Bey, Dizdar Hoşkadem, İlyas Subaşı, Kara Doğan ve Karagöz Bey tarafından yaptırıldı. Böylece 1521’de Tırhala’da üç cami, on yedi mescid, üç kervansaray, bir bedesten, bir medrese, dört muallimhâne, iki hamam, dört zâviye ve Trikkalinos üzerinde dört köprü mevcuttu.

Mahallelerin adlarından 1521-1570 yılları arasında iki yeni caminin (İbrâhim Bey ve İskender Voyvoda) ve en azından beş yeni mescidin inşa edildiği anlaşılır. 1570’ten hemen önce Osmanlı Balkanları’nın en büyük külliyelerinden biri burada yaptırıldı. Bu külliye Kanûnî Sultan Süleyman’ın yeğeni olan, uzun süre Tırhala’nın ve Mora yarımadasının valiliğini yapan Osman Şah Bey’in külliyesidir. Külliyede büyük kubbeli bir cami, bir medrese, imaret, han, hamam, mektep, yedi kemerli taş köprü ve kurucusunun âbidevî türbesi bulunmaktadır.

XVI ve XVII. yüzyıllarda Tırhala Baharî (ö. 958/1551), Veysî (ö. 1037/1628), Pâre Pârezâde Ahmed Efendi gibi pek çok şair ve müellifin doğduğu ya da yaşadığı şehirdi. Nev‘izâde Atâî de iki defa Tırhala kadılığı yapmıştır.

Evliya Çelebi şehirdeki sekiz cuma camiinin adını verir (Mimar Sinan’ın yaptırdığını söylediği Osman Şah Bey Camii, Mustafa Paşa Camii, Gazi Turahan Bey Camii, Lala Paşa Camii, İskender Bey’in Alaca Camii ve Turahanoğlu Ömer Bey Camii). Ayrıca altı medrese, üç hamam, beş han ve en büyüğü Osman Şah Bey’e ait üç imareti zikreder. Evliya Çelebi şehrin sekiz tekkesi arasında meşhur Nûreddinzâde’nin bir müridi olan Mehmed Efendi’nin Halvetî Tekkesi’nden bahseder. Evliya Çelebi, Turahanoğlu Ömer Bey Bedesteni ile Tırhala’nın kiliselerini anlatmaz.

1806’da İngiliz seyyahı Martin Leake, Tırhala’nın 1200 ile 1500 evi ve yedi sekiz camisi, pek çok kilisesi ve iki sinagogunun bulunduğunu bildirir. 1813’te İngiliz seyyahı Henry Holland 2000 ev ve 10.000 ile 12.000 nüfustan söz eder; yedi cami, on kilise, iki sinagogun, 600 ile 700 arası Yunan ailesi bulunduğunu yazar. (3500 Yunan ile 7500 civarında Türk nüfusu)

Martin Leake Tepedelenli Ali Paşa’nın yeni bir tekke yaptırdığını yazar. 1833-34 tarihli bir Osmanlı vakıf defteri Ali Paşa’nın Sa‘dî dervişleri için büyük bir tekke kurduğunu ve burayı zengin eşyalarla donattığını gösterir. Aynı defter, Tırhala şehrinde bir cami ile Bekirzâde Ali Medresesi, Gülşeniyye, Nakşibendiyye, Kādiriyye ve Sa‘diyye tarikatlarına bağlı altı tekke/zâviyenin yer aldığına işaret eder. 1836’da Ioannis Anastasios Leonardos şehirde 1500 ev, on kilise, yedi cami, Yunanlılar, Türkler ve yahudilerden oluşan 12.000 kişilik nüfus bulunduğunu belirtir. 1871 tarihli Yanya Vilâyeti Salnâmesi’ne göre kazada on beş cami, yedi tekke ve türbe, buna karşılık 440 kilise ve manastır, birkaç sinagog mevcuttu.MACHIEL KIEL

TIRNOVA

Yunanistan’ın Tesalya bölgesindeki Larissa (Yenişehir) idarî bölümünün sınırları içinde bulunmaktadır; bugünkü adı Tyrnavos’tur. XV. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlılar tarafından Tesalya ovasının kuzey kenarındaki Milona geçidine yakın bir mevkide yeniden kuruldu ve Osmanlı döneminde Tesalya’nın en büyük kasabası haline geldi. XVIII. yüzyılda İslâmî hayatın etkili olduğu bir yer durumundaydı. Bu gelişmede Turahanoğlu Ömer Bey’in büyük vakfının bir parçası şeklinde imtiyazlı bir statüye sahip bulunması rol oynadı.

Gazi Turahan Bey Menâkıbnâme’sine göre kasaba 1420 yılı civarında Gazi Turahan Bey tarafından Tesalyalı Yunanlılar için güvenli bir sığınak halinde kurulmuştur. Meşhur akıncı beylerinden Turahan Bey Tesalya’nın fâtihi olarak kabul edilir. Menakıbnameye göre Turahan Bey Ulah ve Bulgar saldırılarına karşı Konya’dan gelen savaşçı Türk göçebelerinden (Konyar) meydana gelen on iki köyden ibaret bir dizi köy kurdu (Çaylar, Deliler, Dereli, Karacaoğlan, Kara Demirli, Kazaklar, Kufala/Kulfallar, Ligara, Misallar, Palamut, Radgun ve Tatar) ve bu köylere II. Murad tarafından onaylanan bazı imtiyazlar verdi. Gazi Turahan Bey, Tırnova’da bir cami ve hıristiyanlar için Agios Nikolaos Tourahan adlı bir kilise yaptırmıştır.

Tarihi kaynaklara göre tarihi geçmişi XII ve XIII. Yüzyıla uzanan köy Osmanlı tahrirlerine 1455 yılında girmiştir. Tahrir kaydına göre Tırnova, Turahanoğlu Ömer Bey hassının bir parçası olan 51 haneli bir köydü. 1483 Ocak sonlarında II. Bayezid, Tırnova köylerini ve Tatarlar’ı Turahanoğlu Ömer Bey Vakfı’na bıraktı.

1506) yılı tahrir de zikredilen Bedesten Ömer Bey, Taş köprü ise Hasan Bey (Turahan Bey’in torunu) tarafından XVI. yüzyılda inşa ettirilmişti. XVI. Turahanoğulları ailesine mensup üç sancak beyinin vakıflarının şartlarının değiştirilmesinden dolayı Turahanoğlu ailesi vakıfları kızlar ağasının gözetimine verildi.

1668’de Evliya Çelebi, Tırnova’yı 3500 evi bulunan (oldukça abartılı bir rakam), kiliseler, manastırlar ve dindar hıristiyanlarla dolu bir yer diye tasvir eder. Ona göre Tırnova’daki müslümanlar sadece bir camisi ve hamamları olan, İslâmiyet’i seçmiş bölge halkına mensup kişilerdir.

1806’da Leake, Tırnova’da yetmişi müslüman 1500 ailenin varlığından söz eder. Bununla birlikte şehirde geçmişte daha büyük müslüman cemaatin varlığına işaret eden altı cami bulunmaktaydı. Johannes Oikonomou-Larissaios 1817’de Tırnova’da on dört-on beş kilisenin, iki manastırın ve dört beş caminin yanında 1000 ev bulunduğunu yazar.

Tesalya’nın Yunanistan’a terkedilmesinden hemen önce 1880 tarihli bir Yunan askerî raporunda yer alan bilgiye göre Tırnova’da 950 müslümanın yanında 4500 Yunanlı ahali bulunmaktaydı. 1882’de Türkler Tırnova’yı terketti, geride kalan camiler ise hiçbir iz bırakılmadan ortadan kaldırıldı. MACHIEL KIEL