XVI.
YÜZYILDA MUSUL SANCAĞI VAKIFLARI
Musul, Dicle ve Fırat nehirleri arasında
kurulmuş bir şehir olması sebebiyle El-Cezire adı verilen bölgenin merkezidir1.
Bugünkü Irak’ın Bağdad’dan sonra en önemli kenti olan Musul’a Aramilerin
geçişli kale anlamında “Hısn-ı Ebrâya” dedikleri ve bu kentin antik Ninava
kentinin karşısına düştüğü bilinmektedir.
Bölgenin İslam ile tanışması Hz. Ömer
zamanında Utba bin Farkad’ın fethiyle olmuştur. Yaşanan çeşitli siyasi
karışıklıklar sonrasında Tuğrul Bey tarafından 1057 yılında zapdedildi ve
İbrahim Yinal’ın vali olarak atanması sonrasında asayişe kavuştu. İbrahim
Yinal’ın isyan edip kaçmasından sonra 1067 yılında Selçuklu hanedanının damadı
ve Kırvaş’ın oğlu Şerefü’d-Devle Müslim, halife tarafından Musul’a vali olarak
atandı.
Musul, Eyyübiler ve Selçuklular arasında
yönetim değişikliklerine sahne olsa da Zengiler döneminde büyük bir imar
faaliyeti ile gelişti, şehrin surları tahkim edildi ve çeşitli vakıflar
aracılığı ile ilim ve kültür merkezi haline geldi.
Şehir 1258 yılında Moğolların ardından
İlhanlı hakimiyetine girdi ve Diyarbakır ve Van olarak iki eyalete bölündü.
1366 yılında başlayan Celayirlilerin hakimiyeti sırasında(1393 ve 1401) iki
kere Emir Timur tarafından istila edildi. Timur Musul şehrini ele geçirmiş ve
burada Yunus ve Cercis Nebi’lerin makamlarına zengin vakıflar bağışlamıştır.
Fetret devri hükümdarı Kara Yusuf’un
1420’de ölümünün ardından yerine geçen oğlu İskender Mirza ve en parlak
dönemini yaşadığı Cihanşah ve oğlu Hasan Ali zamanında Musul Akkoyunlu hakimiyetine
geçti.
Çaldıran savaşından sonra, 1517 yılında
bölge Osmanlı hakimiyetine girdi. Bir türlü istikrara kavuşamaya bölgeye
1534’de Kanuni tarafından sefer açıldı. (Irakeyn seferi) Musul 1926 yılına kadar Türklerin çoğunlukta olduğu
bir şehir olarak kaldı.
Haremeyni'ş-Şerifeyn
Evkafı
120 numaralı Musul Sancağı Tahrir defterine
göre Musul sancağındaki vakıflar içinde en çok gelir tahsis edilen vakıflar
Haremeyn vakfıdır. Haremeyn vakfına tahsis edilen köyler ve hasılları şöyledir:
Hataret-i
Büzürg Köyü: Köyün
hasılı 39.868 akçedir.
Reşidiye
Köyü: Köyün
hasılı 16.100 akçedir.
Sirehan
Köyü: Köyün
hasılı 10.330 akçedir.
Kara Avnaz
Cemâ’ati: 678 akçe
vergi yazılıdır.
Uçuşlu
Cemâ’ati: Cemâ’atin
üzerinde 2182 akçe hasıl yazılıdır.
Mücedded
Mezrâ’ası: 650 akçe hasıl
yazılıdır.
Haremeyn-i Şerifeyn Vakfı adına toplam
73.808 akçe vakfedilmiş olup, tevliyet cihetine günde 10, kitâbete 5 ve
cibayete 3 akçe tayin edildiği anlaşılmaktadır. Altı akçelik nezâret payının
Reşidiye köyünde Eratna Bey oğlu İskender Bey’in bünyâd ettiği camiinin hatib,
imâm ve mü'ezzinine tayin olunduktan başka baki kalanının mum, hasır ve sâir
mühimmâta sarf olunmaya şart edilmişti. Buna göre; hitabet ve imamaete günde
bir, müezzine bir, mum ve hasıra bir, rakabe ve sair mühimmata da bir akçe
tayin edilmiştir. Eski İmadiye hakimi olan Sultan Hüseyin’in de Harem-i
Şerifeyn için 4000 akçe vakfetmişti.
Türbe-mezar
Vakıfları
Hazret-i
Yunus Enbiyâ (a.s.) Türbe Vakfı
Mattâ (Amittay) adında salih bir zatın oğlu
olduğu anlaşılan Hz. Yunus, bir balık tarafından yutulduğu için Zinnûn ve
Sahib-i Hût olarak da anılmıştır. Soyunun Bünyamin vâsıtasıyla Hz. Yakub’a ve
Hz. İbrahim’e dayandığı kabul edilir. Yunus Peygamber’in Asurluların başkenti
olan Ninova’nın putperest halkını tevhide davet etmekle vazifelendirilen Yunus
(as) doğduğu şehirde vefat etmiş olup
türbesi Dicle nehrinin doğu kıyısında, Musul şehrinin tam karşısında bulunan
Ninova’daki Tell Tevbe (Tevbe Tepesi) üzerinde bulunmaktadır. Türbe Halife
Mu’tezid Billah döneminde bu manastırın, Nebi Yunus makrebesi olarak
düzenlenmiştir. XII. Yüzyıl başlarında Selçuklu emirlerinden biri makrebenin
yanına bir mescidle bir ribât bina ettirmiştir. Tuğtekin, ribatı türbeye
dönüştürmüş, burası Cemaleddin el-Hateni zamanında Cuma mescidi olarak ibadete
açılmıştır. Türbe vakfının toplam 53.010 akçe geliri bulunmaktaydı.
İmam Zeyd
ve İmâm Ali Türbesi Vakfı
Hz. Ali’nin oğlu Hz. Hüseyin’in oğlu Ali
Zeynelabidin’in Ceyda isimli cariyesinden doğan oğlu İmam Zeyd, babasından ve
ağabeyi Muhammed Bakır’dan hadis ve fıkıh dersleri aldı. Hz. Zeyd, İslam
memleketlerinin pek çoğuna ilim için yaptığı seyahatler dolayısıyla Emevi
Halifesi Hişam bin Abdülmelik’in düşmanlığını üzerine çekti. Kufelilerin
çağrısı üzerine Kufeye giden Hz. Zeyd yanındaki 400 kişilik kuvvet bulunan Halife’nin
ordusuna karşı zafer kazanması mümkün olmadı ve şehid edildi. Uluvvân
Mahallesi’nde bulunduğu belirtilen türbe için toplam 1000 akçe hasılı olan
mezrâ’a ve zemin ile türbedar için 200 akçelik yarım çiftlik vakfedilmiştir.
İmam Yahya
veled-i İmam Ebu’l-Kasım Türbesi Vakfı
Hz. Ali’nin oğlu Hz. Hasan’ın torunu Ebu’l
Kasım amcası Hz. Hüseyin ile beraber Kerbela’da şehid düşmüştür. Nureddin Zengi
Arslantaş’ın azadlı kölesi Bedreddin Lülü tarafından 1239’da İmam Yahya adına
yaptırılan türbenin süslemeleri 1319 yılında Hacı İbrahim tarafından
yenilenmiştir. Türbenin 1393 akçe hasılı olan Çiledük Köyü malikane hissesi ile
200’er akçe hasılı olan yarım çiftlik ile bir asiyâb vakfedilmiştir.
İsa Dede
Türbesi Vakfı
Türbe için 500 akçe hasılı olan bir çiftlik
ve zemin ile 330 akçe hasılı olan bir mezrâ’a vakfedilmişti.
Hazret-i
Cercis Nebi (A.S.) Vakfı
Nuri Camii ile Köprü Kapısı arasında
bulunmaktadır. Hristiyanların St. Georges (Aya Yorgi) adıla tanıdıkları Cercis
(a.s.), Hz. İsa’nın dîni üzere gelmiş ve O’nun dinini tebliğ etmiş
nebîlerdendir.
Hz. Cercis, fakir ve yoksul için ticaret
yapar, yıl sonu geldiğinde kazancını hesaplar, sermayesini yanında alıkoyduktan
sonra kazancının tamamını fakir fukaraya dağıtırdı. Kendisine yapılan tebliğ
karşısında çıkarlarının zedeleneceği korkusuyla kral, Hz. Cercis’e türlü
işkenceler yapmış, rivayetlere göre mucize eseri olarak Cercis Nebi üç defa
öldürüldüğü halde dirilmiş ve dördüncüsünde şehid edilmiştir. Timur döneminde
1393’te külliye haline getirilen Cercis Nebi makamı, 1475’te onarımdan
geçmiştir. 1716’da Celili İsmail Ağa, külliyeye Darü’l-kurra ve medreseyi,
1834’te ise Celili Hüseyin Paşa doğudaki Hanefiler kısmını ilave ettirmiştir.
Külliye için Tilkif Köyü ve iki mezrâ’a ile bir dükkan icaresi akar olarak
vakfedilmişti.
Şemseddin
Humus (r.a) Türbesi Vakfı
Derviş Mehmed’in mütevelli olarak
kaydedildiği vakıf için üç köy ve dört mezrâ’a akar olarak vakfedilmiştir.
14.494 akçe geliri olan 3 köy v dört mezraa vakıf kaydedilmişti.
İmam
Abdullah b. İmam Ömer (r.a.) Türbesi Vakfı
İkinci halife Hz. Ömer’in oğlu olan İmam
Abdullah, çok önemli muhaddislerden ve fâkihlerden olup, babasının “bir haneden
bir kurban yeter” sözünden dolayı kendisine yapılan hilâfet makamına geçmesine
yönelik teklifleri kabul etmemiştir. Hendek Savaşı ve daha sonra peygamberimiz
döneminde meydana gelen bütün gazvelere katılan Abdullah, babasından sonra
halifenin kimin olacağının görüşüldüğü şurâya katılmışsa da bundan sonra hiçbir
devlet kadrosunda görev kabul etmedi. Bununla beraber, İslam’ın Horasan,
Taberistan ve Kuzey Afrika’daki fetihlerinde görev alan Abdullah, Hz. Ebû Eyyüb
Ensârî’nin şehid düştüğü İstanbul Muhasarası’na da katıldı. Haccac bin Yusuf’a
karşı savaşmasa bile Onun İslam ahkâmını çiğnediğini hiç çekinmeden beyan eden
Abdullah’ın ölümüne de bu muhalefet sebep olmuştur. İmam Abdullah Türbesi için
vakfedilen Sultan Abdullah Köyü’nün hasılı 12.826 akçedir.
Mezarhâ-i
İmamzâdegân Vakfı
Musul nefsindeki Boyahane mukataasından
elde edilen 80 bin akçenin İmamzadegân mezarları hizmetlileri için
vakfedilmişti. Bundan başka imamzâdegân
türbeleri için çok sayıda zemin vakfedilmiştir.
Sâdât (Seyyidler)
Evkafı’na vergileri çıktıktan sonra 6710 akçe geliri bulunan iki köy vakfedilmişti.
Camii ve
Mescid Vakıfları
Nureddin
Şehid Camii Vakfı (Ulu Camii)
Nureddin Mahmud bin İmadeddin Zengi
tarafından 1170-1172 tarihleri arasında yapılan camiinin yanında bir de medrese
bulunuyordu. Şam Atabeyi olan Nureddin Zengi tarafından çeşitli icareler ve
hisselerden oluşan 49.520 akçe vakfedilmiştir.
Şeyh Mehmed
Baytar Mescidi Vakfı
İncediğimiz deftere göre, Karadepe
Mahallesi’nde bulunan Şeyh Mehmed Baytar Mescidi için çeşitli dükkan ve hamam
icarelerinden toplam 788 akçe akar bağlanmış ve bu meblağın 720 akçesinin imam
ve müezzine tayin olunduğu belirtilirken bakiyesi 68 akçe yağ ve hasırı için
harcanmıştır.
Arabi
Mescidi
Musul nefsinde Sûk-u Sagir mevkiinde
bulunan mescid için çeşitli dükkan ve kasabhane icaresinden elde edilen toplam
1620 akçe hasıl vakfedilmiştir.
Ganim
Mescidi
İmam Avnüddin Mahallesi’nde bulunan mescid
için geliri 216 akçe idi.
Şeyh
Ebubekir Şamî Mescidi
Çehar-ı Sûk Mahallesi’nde bulunduğu
belirtilen mescid için toplam geliri 360 akçe idi.
Abd-i Alem
Mescidi
Zeyd bin Ali Mahallesi’nde bulunan mescidin
360 akçe tutarındaki geliri mescidin yağ ve hasırı için harcanması şart
koşulmuştu.
Zeyd b. Ali
Mescidi
Dâr-ı Hacı Ahmed Mahallesi’nde bulunan
mescid için 360 akçe hasılı olan bir bab dükkan vakfedilmiştir. Elde edilen
hasılın mescidin yağına, hasırına ve rakabesine sarf olunduğu belirtilmektedir.
Ferahşad
Bey Mescidi
Doğan Medresesi Köyü’nde bulunan mescid
için toplam hasılı 2520 akçe olan bir bab dükkan ve sermayesinin vakfedildiği
ve elde edilen hasılın günde bir akçesinin imamete, yarım akçesinin müezzine,
yarım akçesinin tevliyete ve aylık 6 akçenin rakabe, revgân ve hasır
cihetlerine tayin edildiği belirtilmiştir.
Hoca Burhan
Mescidi
Hacı Ahmed Mahallesi’nde bulunan mescid
için 540 akçe hasılı olan bir bab dükkan vakfedilmiştir. Elde edilen hasıldan
günde bir akçesinin imamete ve yarım akçesinin rakabe, revgân ve hasıra cihet
tayin edildiği anlaşılmaktadır.
Hacı Ali
Attar Mescidi
Zeyd b. Ali Mahallesi’nde bulunan mescid
için 120 akçe hasılı olan bir bab hane vakfedilmiştir. Hasılın mescidin rakabe,
yağ ve hasırına meşrût olduğu mukayyeddir.
Hacı Yunus
Mescidi
Babu'l-Irak Mahallesi’nde bulunan mescid
için 120 akçe hasılı olan bir bab hane vakfedilmiştir. Hasılın mescidin rakabe,
yağ ve hasırına meşrût olduğu mukayyeddir.
Kadir Bey
Mescidi
Mescid için senelik hasılı 540 akçe olan
iki bab dükkan ve bir kıt’a zemin vakfedilmiştir. Hasılın günde birer akçe
olmak üzere imam ve müezzine şart edilmişti.
Ahmer
Mescidi
Mescid için 600 akçe hasılı olan bir bağ
vakfedilmiştir. Hasıldan günde iki akçenin mescidin imam ve müezzinine meşrût
olduğu mukayyeddir.
Hacı Şah
Kulu Mescidi
İmam Avnüddin Mahallesi’nde bulunan mescid
için 3 bab dükkandan elde edilen 360 akçe hasıl akar olarak kaydedilmiş olup,
hasılın imamet cihetine yevmi bir akçeden tayin edildiği belirtilmektedir. Şah
Kulu’nun sair levâzımat için akar vakfetmek üzere olduğu ayrıca belirtilmiştir.
Ma'şuk
Mescidi
Dar-ı Makam Mahallesi’nde bulunan mescid
için dükkan icaresinden 1020 akçe vakfedilmiş olup, elde edilen hasılın imamet
cihetine yevmi bir buçuk, müezzine ise bir akçe olmak üzere cihet olarak tayin
edilmiş, senelik 120 akçe ise bakiye kalmıştır.
Şeyh Ömer
Garranî Mescidi
Hamasin Mahallesi’nde bulunduğu anlaşılan
mescidin imamı ve müezzinine günde bir akçe verilmek üzere hasılı toplam 790
akçe olan bir bab hane, üç bab dükkan ve zemin icareleri vakfedilmiştir. Bâkiye
kalan 70 akçenin mescidin yağı, hasırı ve sair mühimmatı için hıfzolunduğu
belirtilmiştir.
Han Ahmed
Acemi Mescidi
Ratibe Mahallesi’nde bulunduğu anlaşılan
mescidin yağı, hasırı ve rakabesi için 192 akçe hasılı olan dükkan ve hane
icaresi vakfedilmiştir.
Hacı
İbrahim Avnî Mescidi
Babu’l-Irak Mahallesi’nde bulunan mescidin
yağı, hasırı ve rakabesi için 120 akçe hasılı olan dükkan ve hane icaresi
vakfedilmişti.
Hacı Ömer
Beşan Mescidi
Karadepe Mahallesi’nde bulunduğu anlaşılan
mescidin imamına günde bir, müezzinine ise yarım akçe verilmek üzere hasılı 540
akçe olan dört bab dükkan icaresi vakfedilmiştir.
Mevlana
Selamullah Bi-Ratiki Mescidi
Mescidin imam, müezzin, günlük bir mum,
hasır ve küre için harcanmak üzere 800 akçe geliri bulunuyordu. Evladiyelik
vakıftır.
Şeyh Mehmed
Telbisi Mescidi
Babu'l-Irak Mahallesi’nde bulunduğu
anlaşılan mescidin rakabesi için 360 akçe hasılı olan bir bab dükkan ve üç bab
hane icaresi vakfedilmiştir.
Daru's-Sa'ade
Mescidi
Babü’l-Irak Mahallesi’ndeki mescidin
revgânı, hasırı ve rakabesi için 540 akçe hasılı olan dükkan icaresi
vakfedilmiştir.
Hacı İsa
Hamamî Mescidi
Cizye Mahallesi’nde bulunan mescidin imamı
için günde bir, revgân, hasır ve rakabesi için ise senede 120 akçe verilmek
üzere toplam hasılları 480 akçe olan dükkan ve zemin icareleri vakfedilmiştir.
Hoca Şah
Mahmud Kevser Mescidi
Ahen Mahallesi’nde bulunan mescidin 360
akçe geliri bulunuyordu.
Hacı
Cemaleddin Vezir Mescidi
Sûku'l-Arab Mahallesi’nde bulunan mescidin
imamına günde iki buçuk, müezzinine bir buçuk, mütevelli ve ferraşına bir
buçuk, rakabe, revgân ve hasırına ise buçuk akçe verilmek üzere toplam 2580
akçe hasılı olan altı bab dükkan vakfedilmiştir. Baki kalan 420 akçelik
meblağın meremmât için hıfzolunduğu görülmektedir.
Hoca İsa
Mescidi
Hammas Mahallesi’ndeki mescidin yağı,
hasırı ve rakabesi için kullanılmak üzere 180 akçe geliri vardı.
Şeyh Nur
Ali Mescidi
Mescidin yağı, hasırı ve rakabesi için 180
akçe hasılı olan dükkan icaresi vakfedilmiştir.
Hoca Hasan
Torun Mescidi
Halil Mahallesi’ndeki mescidin yağı, hasırı
ve rakabesi için vakfedilen 180 akçe geliri vardı.
Şeyh Hasan
Bekrî Mescidi
Kendi adını taşıyan mahalledeki mescidin
yağı, hasırı ve rakabesi için 180 akçe hasılı olan hane icaresi vakfedilmiştir.
Pir Ahmed
Mescidi
Şeyh Hasan Bekri Mahallesi’ndeki mescidin
imamına yevmi bir, müezzinine, revgân, hasır ve rakabesine ise yarımşar akçe
verilmek üzere 720 akçe geliri olan dükkan icareleri vakfedilmiştir.
Hoca Şah
Kulu Mescidi
Selase Mahallesi’ndeki mescidin yağı,
hasırı ve rakabesi için 180 akçe geliri vardı.
Mevlânâ
Kasım Reis Mescidi
Şuraye Mahallesi’ndeki Mescidin yağı,
hasırı ve rakabesi için 360 akçe hasılı olan dükkan icaresi vakfedilmiştir.
Hacı Hasan
Fahr nâm-ı diğer Baytü'ş-Şems Mescidi
Mescidin imamı için 300 akçe hasılı olan
dükkan icaresi vakfedilmiştir.
Şeyh Mahmud
b. Nureddin
Zeyd b. Ali Mahallesi’nde bulunan mescidin
yağı ve hasırı için 240 akçe hasılı olan iki bab hane icaresi vakfedilmiştir.
Hacı
Cemaleddin Mescidi
Babu’l-Irak Mahallesi’ndeki mescidin yağı,
hasırı ve meremmâtı için 300 akçe hasılı olan iki bab dükkan icaresi
vakfedilmiştir.
Abdullah b.
Seyf Mescid
Babu’l-Irak Mahallesi’ndeki mescidin yağı,
hasırı ve meremmâtı için 120 akçe hasılı olan hane ve dükkan icaresi
vakfedilmiştir.
Kemaleddin
Mescidi
Babu’l-Irak Mahallesi’ndeki mescidin yağı,
hasırı ve rakabesi için 156 akçe hasılı olan hane ve dükkan icareleri
vakfedilmiştir.
Bezzâz
Mescidi
Ratibe Mahallesi’ndeki mescidin dükkan
icarelerinden 360 akçe geliri bulunuyordu.
Hacı Kasım
Attar Mescidi
Zeyd b. Ali Mahalesi’ndeki mescidin
rakabesi için 84 akçe hasılı olan hane icaresi vakfedilmiştir.
Hacı Hasan
Halef Mescidi
Babu'l-Irak Mahallesi’ndeki mescidin yağı,
hasırı ve rakabesi için 240 akçe hasılı olan hane ve dükkan icaresi
vakfedilmiştir.
Hacı Receb
Mescidi
Babü’l-Irak Mahallesi’ndeki mescidin yağ,
hasır ve meremmât için kullanılmak üzere 300 akçe geliri bulunuyordu.
Vasıt
Mescidi
Babu’l-Irak Mahallesi’ndeki mescidin yağı,
hasırı ve meremmâtı için 120 akçe hasılı olan hane ve dükkan icareleri
vakfedilmiştir.
Hoca Hasan
Hemhem Mescidi
Mescidin yağı, hasırı ve meremmâtı için 60
akçe hasıllı bir kıt’a zemin vakfedilmiştir.
Receb Avkuş
Mescidi
Babu’l-Irak Mahallesi’ndeki mescidin yağı,
hasırı ve meremmâtı için 120 akçe hasılı olan iki bab hane icaresi
vakfedilmiştir.
Mevlana
Abdulkadir Müderris Mescidi
İmam Avnüddin Mahallesi’ndeki mescidin
yağı, hasırı ve meremmâtı için 120 akçe hasılı olan hane icaresi
vakfedilmiştir.
Ebu’l-Ula
Mescidi
Hamas Mahallesi’ndeki mescid için hasılı
900 akçe olan iki bab dükkan ile 48 akçe hasıllı bir bab hane icaresi akar olarak
vakfedilmiştir. Elde edilen hasıldan 900 akçenin imam, müezzin ve revgân ile
rakabeye cihet olarak tayin edildiği, bâki kalan 48 akçanın da rakabe için
hıfzolunduğu belirtilmektedir.
Şeyh Mehmed
Celal Mescidi
Şuraye Mahallesi’ndeki mescid için hasılı
1800 akçe olan dükkanların icaresi vakfedilmiştir. Elde edilen hasıl imamet,
müezzin, tevliyet, revgân-hasır ve rakabe cihetlerine yevmi bir, nezaret cihetine
ise yarım akçe olmak üzere dağıtılmaktadır. Baki kalan 180 akçenin rakabe için
hıfzolunduğu belirtilmektedir.
120 numaralı
tahrir defterine göre Musul’da kurulan zürri vakıfların isimleri ise
Hafız Kulu Vakfı, Molla İbrahim Vakfı, Murad Çavuş Vakfı, Hacı Yunus
Vakfı, Abbas Vakfı, Kadı Veliyyüddin, Eserüddin ve Vefaeddin Zürri Vakfı olarak
tespit edilmiştir.
Akademisyen Vedat Turğut’un
hazırladığı çalışmaya göre; nebi, seyyid ve imam ve seyyid
imamzâdegân adına çoğu Musul dışındaki türbeler/mezarlar için Musul
Sancağı’ndaki pek çok köy ve mezrâ ile boyahane mukataasından hâsıl olan
yaklaşık 225.000 akçe, seyyidler için 31.921 akçe, Nureddin Şehid Camii başta
olmak üzere hemen tamamı Musul merkezinde tesbit edilen 46 cami ve mescid için
70.000 akçe, Buna göre Musul Sancağı Evkâfı’nın toplam hâsılı yaklaşık 430.000
akçenin biraz üzerindedir. VAKANÜVİS-
Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi Yıl 1, Ortadoğu Özel Sayısı TAHRİR DEFTERLERİNE GÖRE XVI. YÜZYILDA
MUSULSANCAĞI VAKIFLARI Vedat
Turğut Yrd. Doç. Dr., Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, Fen-Edebiyat
Fak. Tarih Bölümü