YILDIRIM KÜLLÝYESÝ
XV. yüzyýlda Bursa’da inþa edilen külliye. Þehrin doðusunda Þüþterî Bahçesi diye bilinen bölgede yer alýr. Bu bölge günümüzde külliyeden aldýðý Yýldýrým adýyla anýlmaktadýr. Yýldýrým Bayezid’in dedesi Orhan Gazi’nin vakýf arazisi olan bölgeye karþýlýk Ortakýzýk köyü Orhangazi Vakfý’na verilmiþ, Yýldýrým Külliyesi bu arazi üzerinde 793-797 (1391-1395) yýllarý arasýnda inþa edilmiþtir. Vakfiyesi 802 (1400) tarihlidir. Bir tepe üzerine yerleþtirilen külliye cami, medrese, imaret, hamam, türbe ve külliyeden uzakça bir yerde bulunan dârüþþifâdan meydana gelir. Külliyeye su kemerleriyle Uludað’ýn meþhur membalarýndan Akçaðlayan suyu getirilmiþtir. Baþlý baþýna bir su tesisi olan ve külliye binalarýndan biri sayýlmasý gereken bu kemerler günümüze ulaþmamýþtýr. Külliye binalarý bir ihata duvarý ile çevrilmiþ, bu duvarýn zamanýmýza kadar sadece kapýlarýndan biri gelmiþtir. Orhan Bey devrinden itibaren inþa edilmeye baþlanan eserler basit yapýlardan ibaretti. Öte yandan bu dönemde çok büyük sanatsal eserler ortaya koymak için fizikî ve maddî imkân yoktu. Bursa civarýnda küfeki taþ ocaðý bulunmadýðýndan inþaatlar kaba yontma taþ ya da silisli dere taþýyla yapýlýyordu. Yýldýrým Bayezid döneminde devlet olma yolunda mesafe alýnmýþ ve yeni oluþmaya baþlayan devletin heyecanýna uygun kaliteli iþçiliðe sahip âbidevî eserler inþa edilmiþtir. Yýldýrým Camii, Osmanlý mimarisine yeni bir tarz ve yeni bir inþa anlayýþý getirmiþtir. Caminin iki minareli olarak tasarlandýðý, fakat sadece birinin inþa edildiði, Bursa’yý harabeye çeviren 1855 depreminden sonra tutulan kayýtlardan bu minarenin de yýkýldýðý anlaþýlmaktadýr. Ardýndan iki minare yapýlmýþsa da Kâzým Baykal’ýn bildirdiðine göre biri 1949’da, diðeri daha önceki bir tarihte yýkýlmýþtýr. Yapýnýn sað tarafýnda 1972’de Vakýflar Genel Müdürlüðü tarafýndan yeni bir minare yapýlmýþ, fakat yakýn zamanda caminin orijinal iki minaresinin rekontrüksiyonu için hazýrlanan proje uyarýnca 2011 yýlý içinde bu minare yýktýrýlmýþ ve projeye uygun iki minaresi inþa edilmiþtir.
Medrese binasý camiden 80 m. aþaðýdaki bir düzlükte yer almaktadýr. Bu medresede Molla Gürânî, Seyyid Ali Acemî, Fudayl Çelebi, Þeyhülislâm Abdülkadir Þeyhî Efendi, Ebüssuud Efendi, Hoca Sâdeddin Efendi gibi tanýnmýþ âlimler ders vermiþtir. Kâmil Kepecioðlu, 1906 yýlýna kadar medresede eðitimin sürdüðünü ve bu tarihlerde medresede yetmiþ üç öðrencinin okuduðunu belirtmektedir. Medreselerin kapatýlmasýndan sonra bakýmsýz kalarak harabeye dönen yapý 1948’de Sýhhiye Vekâleti tarafýndan onarýlýp dispansere dönüþtürülmüþtür. Bugün de saðlýk kurumu olarak hizmet vermektedir.
Dârüþþifânýn, Osmanlý mimarisinde ilk hastahane binasý olmasýndan dolayý mimarlýk tarihinde önemli bir yeri vardýr. Yýldýrým Külliyesi’nin imareti bugüne kadar gelmemiþtir. Ýmaretin caminin doðusunda yer aldýðý duvar kalýntýlarýndan anlaþýlmaktadýr. Yýldýrým Bayezid’in itinalý bir iþçilikle yapýlan kare planlý türbesi Türk üçgenli kubbesi ve üç gözlü revaký ile tipik bir Osmanlý yapýsýdýr ve Osmanlý mimarisinde ilk revaklý türbedir. 1406 yýlýnda Yýldýrým Bayezid’in oðlu Þehzade Süleyman tarafýndan inþa edilmiþtir. Külliyenin Türbede mevcut beþ sandukadan üçü Yýldýrým Bayezid’e, oðlu Îsâ Çelebi’ye ve eþine aittir. Diðer sandukalarýn kime ait olduðu bilinmemektedir. Külliyenin soðukluk, ýlýklýk, sýcaklýk ve iki halvetten meydana gelen küçük hamamý günümüzde ayaktadýr.

Doðan Yavaþ DÝA

Osmanlý’nýn ilk hastanesi: YILDIRIM DARÜÞÞÝFASI

YAPIMI 1394’TE TAMAMLANAN VE OSMANLI DEVLETI’NIN ILK HASTANESI OLARAK KABUL EDILEN BURSA’DAKI YILDIRIM DARÜÞÞIFASI, OSMANLI’NIN YAPI ALANINDA DEVLET VE MIMARLIK KÜLTÜRÜNÜ YANSITTIÐI, SANAT TARIHINE GEÇECEK BIR ÜSLUP BÜTÜNLÜÐÜ YARATTIÐI ILK ESERDIR AYNI ZAMANDA. MIMARI, SANAT VE ÜSLUP AÇISINDAN “BEYLIK”TEN “DEVLET”E GEÇIÞIN EN ÖNEMLI GÖSTERGELERINDEN DE BIRIDIR.

Yýldýrým Darüþþifasý; Bursa’nýn doðusunda, Yýldýrým semtinde Yýldýrým Beyazýt Külliyesi’nin içinde yer almaktadýr. “Dârüþþifa”, bileþik bir ad olup Arapça dâr (ev, yer, mahal) ve þifa (hastalýklardan kurtulma, iyileþme ve dinlenme hali) sözcüklerinin birleþtirilmesinden oluþmuþtur. Bugün kullandýðýmýz hastanenin karþýlýðý olup þifa, saðlýk evi demektir.

Yýldýrým Darüþþifasý, Osmanlý’nýn yapý alanýnda devlet ve mimarlýk kültürünü yansýttýðý, sanat tarihine geçecek bir üslup bütünlüðü yarattýðý ilk önemli eserdir. Mimari, sanat ve üslup açýsýndan “beylik”ten “devlet”e geçiþin en önemli göstergelerinden biridir.

Osmanlý mimari eserleri bir zaruret bulunmadýkça güvenli ve düz bir araziye inþa edilirdi. Oysa Yýldýrým Darüþþifasý eðimli bir arazide inþa edilmiþtir. Bursa’nýn doðusunda eðimli ve boþ bir arazinin seçilmesinin bir sebebi olmalýydý. Yerleþim, eski bir geleneðin uygulanmýþ olabileceðini düþündürüyor. Bu gelenek kayýtlarda þöyle geçiyor: 10. Yüzyýl’da Büveyhi Hükümdarý Adududdevle, Baðdat’da yeni bir hastane inþa ettirmeyi kararlaþtýrdýðýnda, hastane için uygun bir yer bulma iþini tabip Razi’ye verdi. Razi, önce ayný yaþ ve cinsten koyunlar kestirdi. Sonra pirzola ve filetolar, omuz kemikleriyle karýn parçalarý ayýrtarak her birini adamlarý vasýtasýyla Baðdat’ýn deðiþik semtlerine astýrdý. Bu etler içinde 24 saat en taze kalabilen ve en az bozulmuþ olanlarýn bulunduðu yere Adudi Hastanesi yapýldý. Daha sonraki yüzyýllarda köy, kasaba, þehirler ve hatta darüþþifalar için yer seçilirken bu uygulama yapýldý. Yýldýrým Külliyesi ve Darüþþifasý için de ayný uygulamanýn kullanýldýðý düþünülmektedir.

1991’DEN BU YANA GÖZ MERKEZI OLARAK HIZMET VERIYOR

Yýldýrým Beyazýt Külliyesi yapý topluluðu medrese, darüþþifa, türbe, han, hamam, imaret, misafirhane ve kasýrdan meydana gelmiþtir. Kitabesi günümüze ulaþamadýðýndan yapým tarihi, belgelere ve tarihi kaynaklara dayanýlarak söylenebilmektedir. Yýldýrým Beyazýt’ýn 1390’da inþasýný baþlattýðý bu yapý topluluðu Ankara Savaþý nedeniyle yarýda kalmýþ ve oðlu Musa Çelebi tarafýndan 1407’de tamamlanmýþtýr. ÇANDARLI IBRAHIM PAÞA DA BURADA TEDAVI EDILMIÞ

Yýldýrým Darüþþifasý’nda, baþlangýçta akýl hastalarý için yalnýzca bir bölüm bulunmaktaymýþ, daha sonra ise bütünüyle yalnýzca akýl hastalarýna ayrýlmýþ olan bu hastane, 19. Yüzyýl’ýn sonuna kadar, tam 400 yýl boyunca kullanýlmýþtýr. Osmanlý’da birer kamu saðlýk hizmet birimi olan dârüþþifalar, temeli vakýflara dayanan halk ve hanedanýn hayýr kuruluþlarýdýr. Ýslâm hukuku esaslarýna göre düzenlenen vakýfnamelerinde kuruluþ amaçlarý, gelir kaynaklarý, kuruluþta çalýþacak hekim ve diðer görevliler, çalýþma þekilleri, gelirin daðýtýlmasý ve kuruluþun yönetimi gibi konular en ince ayrýntýlarýna kadar anlatýlýr ve denetlenmesi de ayrýca gösterilir.

Bu kurumlarda bir yandan hastalarýn tedavileriyle uðraþýlýrken, bir yandan da vakfiyelerdeki þartlara uygun olarak alýnan çýraklara, usta hekimler yanýnda týp eðitimi verilirdi. Yýldýrým Darüþþifasý’nýn açýldýðý dönemde bir baþhekim, iki hekim, iki eczacý, iki þerbetçi, bir aþçý ve bir ekmekçiden oluþan kadroyla hizmet verdiði bilinmektedir. Ayrýca Yýldýrým Beyazýd’ýn isteði üzerine Mýsýr Sultaný Berkok tarafýndan, o dönemin ünlü doktorlarýndan Þemsettin Sagir’in de hastanede bir süre görevlendirildiði bilinmektedir. Bu binada Sadrazam Çandarlý Ýbrahim Paþa da tedavi görmüþ ve saðlýðýna kavuþmuþtur.

Yolunuz Bursa’ya düþerse, Osman Gazi ve Orhan Gazi türbelerini ziyaret ettikten sonra Yýldýrým Beyazýt Külliyesi’ni gezmeyi unutmayýn. Burasý özellikle bir hekim için mutlaka görülmesi gereken eserlerden birisidir.

Yirmi odasý olan þifahane kadrosunda biri baþhekim olmak üzere üç hekim, bir cerrah ve bir de kehhal (göz doktoru) bulunurmuþ. Yýldýrým Darüþþifasý için Evliya Çelebi, seyahatnamesinde þunlarý söylemektedir: “Merhum ve maðfur Bayezid-i Veli Vakýfnamesinde hastalara deva, dertlilere þifa, divanelerin ruhuna gýda ve def-i sevda olmak üzere on adet hanende ve sazende gulam tahsis edilmiþtir ki, üçü hanende, biri neyzen, biri kemani, biri musikar-i, biri santuri, biri udi olup haftada üç kere gelip hastalara ve delilere musiki faslý verirler.”

Caminin 1855 depreminde minaresi, 1876’da kubbesi yýkýlmýþtýr. 1925’de Osman Þevki Uludað, hastanenin çok harap olup taþ yýðýný halinde olduðunu, ayakta kalan birkaç odasýnýn da barut deposu (baruthane) olarak kullanýldýðýný eserlerinde belirmiþtir. Günümüze kadar sürekli onarýmlar geçiren darüþþifa, 1991 tarihinde yapýlan büyük bir restorasyondan sonra “Bursa Yýldýrým Darüþþifa Göz Merkezi” adýyla Bursa’ya kazandýrýlmýþtýr.

DÖNEMIN TIP FAKÜLTESIYDI

Yýldýrým Darüþþifasý, Osmanlý Devleti’nin ilk hastanesi olarak kabul edilir. Týp eðitimi de verilen medreseyle birlikte bir anlamda dönemin týp fakültesidir. Caminin yaklaþýk 300 metre güneydoðusundaki bir baþka tepe üzerinde bulunur. Þifahane, bimarhane ve týmarhane olarak da anýlmýþtýr. Yapý, 1560 metrekarelik bir alana oturur. 52x30 metre boyutlarýnda, dikdörtgen planlý ve iki eyvanlý yapýda, karþýlýklý onar oda bulunmaktadýr. Giriþin saðýnda ve solunda ikiþer oda bulunur. Giriþin karþýsýnda da kubbeyle örtülü bir dershaneyle yanlarýnda ikiþer büyük oda yer almaktadýr. Burasýnýn bir eðitim hastanesi olarak tasarlandýðý anlaþýlmaktadýr.

YÜK. MIM. BEYZA ÞENER dirim SONBAHAR 2014 •SAYI: 303

Kaynakça

1. Ýlk Osmanlý Hastahanesi Bursa Yýldýrým Dârüþþifasý (Bursa mahkeme sicillerine göre), Prof. Dr. Osman Çetin.

2. Bursa Yýldýrým Darüþþifasý, ÝTÜ Mimarlýk Fakültesi, Kemal Ahmet Arü.