VAKIF ÝNSANLARIN KURDUÐU

VAKIF ÝMPARATORLUÐU

Baþlýktan anlaþýlacaðý üzere konumuz vakýf. Tüm kaynaklarda, Ýslâm ülkelerinin toplum ve kültür hayatýnda önemli rol oynayan hayýr müessesesi olarak tanýmlanan Vakýf kelimesi, sözlükte “durmak; durdurmak, alýkoymak” anlamýnda olup, terim olarak “ bir malýn mâliki tarafýndan dinî, içtimaî ve hayrî bir gayeye ebediyen tahsisi” þeklinde özetlenebilecek hukukî bir iþlemle kurulan ve Ýslâm medeniyetinin önemli unsurlarýndan birini teþkil eden hayýr müessesesini ifade eder. (DÝA)

Farklý bilim disiplinlerinde kullanýlan Vakýf ve imparatorluk kelimelerinin birleþmesi ilk baþta yanlýþ anlaþýlabilir. Elma ile armudu toplamak gibi.  Ýmparatorluk siyasi-idari bir terim iken vakýf temelde dini ve hukuki bir terimdir. Çalýþmamýza neden Vakýf imparatorluðu adýný verdiðimize gelirsek; 14 asýrlýk (ilk vahyin geliþinden itibaren) Ýslam medeniyeti kelimenin tam anlamýyla vakýf imparatorluðu adýný karþýlamaktadýr. Ýslam medeniyeti pek çok farklý isimle tanýmlanmýþtýr. Ýslam medeniyetini en kapsamlý olarak tanýmlayan kelime zannýmca, Vakýf medeniyeti olmasýdýr. 

Saygý deðer okuyucularýn da bildiði üzere imparatorluk birden fazla devleti bünyesinde barýndýran çoðunlukla çok kültürlü, çok dinli ve çok dinli idari ve siyasi bir yönetimi ifade eder. Baþlangýcýndan bu güne Ýslami vakýflarýn tarihine baktýðýmýz da þunu rahatlýkla görürüz ki, Vakýf müessesesi, kurumu çok kültürlü ve çok dilli bir müessesedir. 14 asýrlýk Ýslam medeniyetinde hanedanlarla baðlý olmadan devam etmiþ, tarihi süreçte savaþlardan etkilenmemiþ bir müessesedir. Örnek vermemiz gerekirse Nizamiye medreseleri, Ezher üniversitesi, Anadolu da ki saðlýk ve eðitim baþta olmak üzere ibadethaneler ve diðer toplumsal müsseseler, sýk sýk yönetimlerin el deðiþtirmesine raðmen hizmetlerine devam etmiþtir. Pek çoðu da halen devam etmektedir.

Yüce kitabýmýz Kur-an-ý Kerim’de doðrudan vakýf kelimesi geçmemekle birlikte anlam olarak pek çok ayet-i kerime de yer almaktadýr. Konuyla ilgili bazý ayet-i kerimeleri zikretmemiz gerekirse: [Siz sevdiðiniz þeylerden infak etmedikçe iyiliðe kavuþmuþ olmazsýnýz. Ali Ýmran 92), (“Mallarýnýzý Allah yolunda harcayýn, kendi elinizle kendinizi tehlikeye atmayýn, iyilik edin, doðrusu Allah iyilik edenleri sever. Bakara 195), (Herkesin yöneldiði bir yön vardýr. Haydi, hep hayýrlara koþun, yarýþýn! Bakara 148), (“Mallarýný Allah yolunda harcayanlarýn durumu, yedi baþak bitiren ve her baþakta yüz tane bulunan bir tohum gibidir. Allah dilediðine kat kat verir. Allah lütfu geniþ olandýr, hakkýyla bilendir. (Bakara 261), (“Ýyilik ve takva (Allah'a karþý gelmekten sakýnma) üzere yardýmlaþýn.” (Maide 2), (“Ey iman edenler! Kazandýklarýnýzýn en güzel olanlarýndan ve sizin için yerden çýkardýðýmýz þeylerden infak ediniz.” Bakara 267”)]

Ali Haydar Efendi, Yukarýda zikrettiðimiz Bakara suresi 92, ayeti nazil olduktan sonra Ebu Talha’nýn (ra) sevdiði mallarýndan olan "Beyrahâ" adýndaki bahçesini vakýf yaptýðýný ifade ederek "vakfýn meþruiyeti kitap, sünnet ve icma'i ümmet ile sabit olmuþtur" hükmünü vermektedir (Tertibü's-Sunûf fi Abkâmi'l-Vukûf, Kâsânî, Alâuddin Ebu Bekr, Bedâiu’s-Sanâi’ fî Tertîbi’þ-Þerâi’, 1406/1986, VI, 218; Ali Haydar Efendi, Tertibü, s. 5; Elmalýlý, Ýrþâdü’l-Ahlâf fi Ahkami’l-Evkaf, Ýstanbul 1330, s.136-137; Bilmen, Ö. Nasuhi, Istýlâhâtý Fýkhiyye Kamusu, Ýstanbul 1969/1970, IV, 300, 304.

Vakýf kurumu meþruiyet ve anlamýný, fakihlerin ortak kabulüyle Peygamber Efendimizin (sav) þu hadis-i þeriflerinde bulmuþtur:(“Ýnsan ölünce, üç þey hariç ameli kesilir: Sadaka-i cariye, faydalý ilmi eser býrakmak veya ona dua ve istiðfar edecek salih evlat.) (Müslim, Vasýyye, 14; Ebu Davud, Vesâyâ, 14; Tirmizî, Ahkâm, 36)

Ýbn Ömer’den (r.a.) rivayet edildiðine göre, Hz. Ömer, Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) zamanýnda Semð isimli hurma bahçesini tasadduk etmek istemiþ ve Efendimize gelerek, “Yâ Resûlallah! Ben çok nefis bir hurmalýða sahip oldum. Bu hurmalýðý tasadduk etmek istiyorum” demiþti. Hz. Peygamber (sav) ise cevaben, “Satýlmamasý, hibe edilmemesi, miras býrakýlmamasý ve ancak meyvesinden infak edilebilmesi þartýyla oranýn aslýný tasadduk et” buyurmuþtu. (Buhârî, Vesâyâ, 22) https://www.islamveihsan.com/vakif-ile-ilgili-hadisler.html

Kaynaklara baktýðýmýz zaman vakýf denilince ilk akla gelen sadaka-i cariye olarak adlandýrýlan hayratlardýr. Oysa hadisi þerif de faydalý ilim ve salih evlat ta zikredilmektedir. Biz vakýf kelimesine daha geniþ perspektiften bakmayý düþündük. TDK sözlüðündeki vakýf kelimesinin karþýlýklarý þu þekildedir;

1.isim Bir hizmetin gelecekte de yapýlmasý için belli þartlarla ve resmi bir yolla ayrýlarak bir topluluk veya bir kimse tarafýndan býrakýlan mülk, para.

2.” isim Bir topluluk veya bir kimse tarafýndan býrakýlan mülk ve paranýn idare edildiði yer: vakýf) Arapça vāḳif

1.sýfat, eskimiþ bilen, farkýnda olan: 

Yukarýda yazýlanlarýn ardýndan Peygamber Efendimizin (sav) þu hadis-i þeriflerini de zikretmemiz gerekir. “Yalnýz þu iki kimseye gýpta edilmelidir: Biri, Allah’ýn kendisine verdiði malý hak yolunda harcayýp tüketen kimse, diðeri, Allah’ýn kendisine verdiði ilimle yerli yerince hükmeden ve onu baþkalarýna öðreten kimse.” (Buhârî, Ýlim 15, Zekât 5, Ahkâm 3, Ý’tisâm 13; Müslim, Müsâfirîn 268. Ýbni Mâce, Zühd 22)

Yukarýdaki tanýmlamalarýn tamamýný bir arada düþündüðümüzde çalýþmamýza verdiðimiz Vakýf imparatorluðu ismiyle kastýmýzýn ne olduðu anlaþýlacaktýr.

Yine bütün tanýmlar bizi filantropi kavramýna götürüyor;  filantropi Türkiye Üçüncü Sektör vakfý web sayfasýnda þu þekilde tanýmlanýyor;  birinin zamanýný, uzmanlýðýný veya varlýklarýný sosyal fayda yaratmak için gönüllü oarak vermesidir. https://degisimicinbagis.org/filantropi-nedir

Ýsim veya taným farklý olsa da kastedilen aynýdýr. Müesseseleri ve hukuki yapýsýyla Vakýf Kurumu. Bizim verdiðimiz isimle Vakýf imparatorluðu.  Devletler tarihinde imparatorluklarýn en bilirgin özelliði bir hanedan tarafýndan yönetilmesidir. Vakýf ise Asr-ý saadette ortaya ilk çýkýþýndan itibaren ýrk, dil ve hanedanlara baðlý olmadan tarihi seyrini devam ettirdi. Tam 14 asýrdýr. Vakýf imparatorluðunun en belirleyici özelliði ise Ýslami bir kurum olmasýdýr. Düz mantýkla söylememiz gerekirse vakýf imparatorluðu vakýf insanlarýn omuzlarýnda baþlamýþ, yükselmiþ ve dünya medeniyet tarihini kökten etkilemiþtir. Günümüzde devletlerin geliþmiþlik göstergeleri olarak görülen hizletlerin tamamý Ýslam toplumlarýnda vakýf insanlar sayesinde yapýlmýþtýr. Burada kýsa bir anekdot vermemiz gerekirse; vakýf bazý zamanlarda mülkiyetin korunmasýný da saðlamýþtýr. (Osmanlýnýn hâkim olduðu ve zamanla hâkimiyetinden çýkan yerlerde dahi vakýf sisteminin mülkiyet üzerindeki saðladýðý koruma, sömürgeci devletlerin önünde en büyük engellerden olmuþtur. Fransýz iþgali sýrasýnda Cezayir Eyaletinin gayrimenkul mülklerinin büyük kýsmýnýn, Tunus’un da üçte birinin vakýf mahiyetinde olduðu ileri sürülür.)  Köprülü, Bülent, “Tarihte Vakýflar”, s. 495; Tabakoðlu, Ahmet, ‘‘Klasik Dönem Osmanlý Vakýf Sistemi’’, Vakýf Sempozyumu Kita bý, Ankara 2004, s. 27.   

Vakýfla ilgili en kesin hüküm ise, vakýf insanlar cömerttir. Bu çalýþmanýn temel amacý vakýf insanlarýn cömertliðinden bahsetmektir. Cömertlik ise, Allah-ü Teâla’nýn (cc) tüm canlýlarý kapsayan bir sýfatý olup, Yüce Yaratýcýmýz (cc) mü’minlerin de cömert olmalarýný ister. (“O halde, gücünüz yettiði kadar Allah'a karþý gelmekten sakýnýn. Dinleyin, itaat edin, kendi iyiliðiniz için harcayýn. Kim nefsinin cimriliðinden korunursa iþte onlar kurtuluþa erenlerin ta kendileridir. Eðer siz Allah'a güzel bir borç verirseniz Allah onu size, kat kat öder ve sizi baðýþlar.” Teðâbun 16)

Ýnsan suresi 8-11 ayetlerinde de cömertlerden bahsedilir. (Onlar, seve seve yiyeceði yoksula, yetime ve esire yedirirler. Yedirdikleri kimselere þöyle derler:) "Biz size sýrf Allah rýzasý için yediriyoruz. Sizden bir karþýlýk ve bir teþekkür beklemiyoruzا "Çünkü biz, asýk suratlý, çetin bir günden (o günün azabýndan dolayý) Rabbimizden korkarýz.  Allah da onlarý o günün kötülüðünden korur ve yüzlerine bir aydýnlýk ve içlerine bir sevinç verir. Ýnsan 8-11) Yüce Rabbimiz ( cc) Haþr suresinde de cömert insanlarý zikreder. (“ Onlardan (muhacirlerden) önce o yurda (Medine'ye) yerleþmiþ ve imaný da gönüllerine yerleþtirmiþ olanlar, hicret edenleri severler. Onlara verilenlerden dolayý içlerinde bir rahatsýzlýk duymazlar. Kendileri son derece ihtiyaç içinde bulunsalar bile onlarý kendilerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliðinden, hýrsýndan korunursa, iþte onlar kurtuluþa erenlerin ta kendileridir.”Haþr 9)

Kur’an’da cömertlik öncelikle Allah’ýn sýfatlarý arasýnda gösterilmiþtir. Allah sonsuz lutuf ve kerem sahibidir (Rahmân 27,78, Alak 3) O’nun bir adý da kerîmdir (Ýnfitâr 6). Bundan baþka Kur’an’da yer alan rahmân, rahîm, vehhâb, latîf, tevvâb, gaffâr, afüv, raûf, hâdî gibi ilâhî isimler de Allah’ýn cömertliðini deðiþik yönleriyle ifade eden kavramlardýr. Bir hadiste, “Allah cömerttir ve cömertliði sever” buyurulurken “cömert” karþýlýðýnda Allah’ýn isimlerinden biri olarak “cevâd” kelimesi kullanýlmýþtýr. Cömertlik kavramý Ýslâm ahlâký literatüründe genellikle sehâ,  sehâvet ve cûd terimleriyle ifade edilir. MUSTAFA ÇAÐRICI (DÝA) Allah-ü Teala’nýn isimlerinden birisi de “kerem ve ihsâný bol, sonsuz cömert” mânâsýndaki “Kerîm”dir.

Peygamber Efendimiz’in (sav) cömertliði öven pek çok hadisinden birisi þu þekildedir. “Cömertlik, dallarý dünyaya uzanan cennet aðaçlarýndan bir aðaçtýr. Kim onun dallarýndan birine tutunursa, bu onu cennete götürür. Cimrilik ise, dallarý dünyaya uzanmýþ cehennem aðaçlarýndan bir aðaçtýr. Kim de, onun dallarýndan birine tutunursa, bu da onu cehenneme sürükler!..” (Beyhakî, Þuab, VII, 435) https://www.islamveihsan.com/allah-cc-comert-olani-sever.html

1.       Peygamber Efendimizin(sav) meþhur hadislerinden birisi þu þekildedir: "Allahü Teâlâ Cevad'dýr, yani cömert ve ihsan sahibidir. Bu sebeple cömertliði sever. Yine O güzel ahlaký sever, kötü ahlaktan da hoþlanmaz". (Süyûti, 1) https://www.sabah.com.tr/yazarlar/hatipoglu/2021/04/25/allah-comertleri-sever.

 Allah-ü Teala’nýn (cc) iki türlü cömertliði vardýr. Birincisi tüm canlýlara hitap eder. Yaðmur, kar ve güneþ gibi yaþamak için gerekli her türlü doða olayý Rahman ve Kerim isimlerinin tüm canlýlara tezahür eden kýsmýdýr. Ýkincisi müminlere olan rahmet ve cömertliðidir ki iman edenlere mahsustur. Cömertlik iman edenlerin en önemli vasýflarýndandýr. Cömertliðin hayatýmýza yansýmasý ise infaktýr. Zekatte cömertliðe girer ama zekat emirdir, bir nisabý ve oraný vardýr. Sadaka (infak) nýn nisabý ve oraný yoktur. Ýman edenler gönüllü olarak infak ederler. Peygamber Efendimiz (sav) bir hadisi þeriflerinde “Bir dirhem, yüz bin dirhemi geçmiþtir.” buyurmuþlardý. Ashâb-ý kirâm: “Bu nasýl olur, ey Allâh’ýn Rasûlü?” diye sordular. Þu cevabý verdi. “Bir adamýn iki dirhemi vardý. Bunlardan en iyisini tasadduk etti. (Yani malýnýn yarýsýný tasadduk etmiþ oldu. Çok varlýklý olan) diðer bir kimse de malýnýn yanýna varýp, malýndan yüz bin dirhem çýkardý ve onu tasadduk etti.” (Nesâî, Zekât, 49) https://www.islamveihsan.com/allah-cc-comert-olani-sever.html

Algýmýzdaki cömertlik çoðunlukla servet ile yapýlan cömertlik olarak bilinse de cömertliði sadece servet ile kýsýtlamamak gerekir. Ýnsan hayatýnýn her anýnda cömertlik ve cimrilik vardýr. Cömert insanlar servetlerinden, ilimlerinden, bedenlerinden ve canlarýndan Allah (cc) emrettiði için cömertlik yaparlar. Çünkü insana verilen her nimet Allahýn (cc) bir lütfudur. Ýnsan emanetçidir. Emanetçi olduðu için diðer insanlarýn bu nimetlerden faydalanmasýný engellememesi gerekir. Cimriler ise tam tersine kendilerine verilen nimetleri bir hak gibi gördükleri için diðer insanlarýn faydalanmasýný istemezler. Ben kazandým, istediðim gibi harcarým diye düþünürler. Müslümanýn böyle düþünme hakký yoktur. Her nimetin þükrü o nimetle yapýlýr. Vakýf imparatorluðu baþlýðýný bu mantýkla düþünürseniz kastettiðim anlaþýlmýþ olacaktýr. Tüm bu açýklamalardan sonra vakýf kelimesinden, acizane benim anladýðým;

-Sadaka-i cariye olarak (okul, köprü, hastane gibi bina yaparak insanlarýn hizmetine sunanlar,

-Ýnsanlýða fayda saðlayacak ilim eserleri býrakanlar,

-Ýslami manasýyla kendilerini din hizmetine vakfedenler ve yaptýklarý iþe tam manasýyla vakýf olarak canlarýyla ve görevleriyle topluma hizmet edenler(Yani þehid ve gaziler ile devlet adamlarý)

-Salih evlat býrakanlardýr.

            Çalýþmamýzý mallarýyla canlarýyla kendilerini din hizmetine adayanlar, uzun emekler sonucunda kazandýðý (vakýf olmasý için servetin meþru yollardan kazanýlmasý gerekir) servetini kamu menfaati için harcayanlar yani filantropi kavramý formatýnda planlamaya calýþtýk. Bizi bu düþünceye vakýf kurumunun kiþi, hanedan ve devletlerle kaim olmadan oluþan tarihi seyir sevketti. Ýslam tarihine baktýðýmýzda çok fazla savaþ görmekteyiz. Devletler, aileler, hanedanlar siyasi iktidar için birbirleriyle savaþtýlar. Ama vakýf hizmeti sekteye uðramadan devam etti. Bu bir iddia deðil tarihi kaynaklarla sabit bir gerçektir.

          Vakýf kurumunun Ýslam dinine mahsus bir müessese olduðunu elbette iddia edemeyiz. Ancak vakfýn dini bir kavram olduðunu iddia edebiliriz. Ýnancýmýz gereði bütün peygamberlerin teblið ettikleri din tek dindir. Ýslam dini de önceki dinleri ve peygamberleri tasdik etmiþtir. (Elinizdeki Tevrat'ý tasdik edici olarak indirdiðimize (Kur'an'a) iman edin. Onu inkâr edenlerin ilki olmayýn. Bakara 41) (“O, sana Kitab'ý hak ve kendisinden öncekileri doðrulayýcý olarak indirdi. O, daha önce Tevrat'ý ve Ýncil'i insanlar için birer hidayet olarak indirmiþti.” Al-i Ýmran 3) "Dini dosdoðru tutun ve onda ayrýlýða düþmeyin! diye Nûh'a emrettiðini, sana vahyettiðini, Ýbrâhim'e, Mûsâ'ya ve Ýsâ'ya emrettiðini size de din kýldý.” Þura 13)

Bu mantýkla (bazý uygulamalarda farklýlýklar olsa da itikadi konularda tüm dinlerin ve peygamberlerin tebliðlerinin ayný olduðuna inanýyoruz. Dolayýsýyla vakýf müessesinin Hz. Adem (as) den itibaren uygulama da olduðunu kabul etmemiz gerekir. Çünkü peygamberlerin hepsi vakýf insanlardý. Daha yeni bir kavramla filantropistlerdi. En basit tabiriyle cömert insanlardý. Ve Lütfu ilahi ile cömertliklerinde sýnýr yoktu.

Bilindiði kadarýyla ilk dini vakýf Kâbe’dir. Ýsmail (as) ve nesli Hacc için Kâbe’ye gelen hacýlarýn hizmetlerini gönüllülük esasýyla yüzyýllar boyunca sürdürdüler. Kâbe vakýf hizmetinin son temsilcisi peygamberimizin dedesi ve amcasýydý. Tarihi kaynaklardan Ýslam dini öncesinde vakýf benzeri uygulamalarýn olduðunu öðreniyoruz. Geçmiþ peygamberlerin hayatlarý ve þeriatlarý hakkýnda ayrýntýlý bilgilere sahip olmadýðýmýz için vakýf kurumunun hukuki durumunu Peygamber Efendimiz (sav) ile baþlatmak durumundayýz. 

Bu baðlamda Vakýf insanlar olarak peygamberimiz baþta olmak üzere bütün peygamberleri, þehidleri (canlarýný Allah’ýn dini için vakfettiklerinden dolayý) din adamlarýný, hayatlarýný bila ücret Ýslam dininin inkiþafýna vakfeden ehl-i sünnet sufileri, müslüman devlet adamlarýný, servetlerini insanlarýn faydasý için sadaka-i cariye yaparak harcayanlarý ve sivil toplum önderleri diyebileceðimiz her sýnýftan insaný dahil etmek durumundayýz. Yaþarken hayatlarýnýn her anýný Ýslam dinine göre kurgulayan herkesin Peygamber Efendimizin (sav) hadisi þeriflerinden nasiplendikleri muhakkaktýr.

            Yine bu baðlamda 1400 yýllýk Ýslam medeniyeti mensuplarýnýn ve faaliyetlerini göz önüne alarak çalýþmamýza Vakýf imparatorluðu adýný koymayý uygun bulduk.

            Vakýf, birbiriyle baðlantýlý çok kapsamlý bir alan. Vakfý tek bir konuya indirgeyerek kýsýtlamak ve anlatmak mümkün deðil. Vakýflarýn yaptýðý hizmetler ve kapsayýcýlýðýndan dolayý bölümleyerek ancak anlatýlabilir.  Vakfýn topluma, insanlara, eðitime, dini hayata, kültüre, þehirleþmeye, ticari hayata kattýklarýný tam olarak anlatmak mümkün deðil. Esasen cömertliðin anlamýný kavrayamayan insanlara vakfý anlatmak zaten mümkün deðil. Okumakla þereflendireceðiniz bu çalýþma her ne kadar akademik çalýþmalardan faydalanýlarak hazýrlansa da akademik bir çalýþma deðildir. Baþ tarafta belirttiðimiz üzere Ýslami vakýflarý ve ehl-i sünnet inancýna sahip vakýf insanlarý anlatabilmek amacýyla yazýlmýþtýr. Yine belirttiðimiz üzere cömertlik Allah-ü Teâla’nýn (cc) sýfatlarýnda birisidir ve fýtrat olarak yaratýlan her insanda bulunan bir özelliktir. Cimrilikte ayný þekildedir. Cömertliðin tarifi vardýr ancak sýnýrý yoktur. Cami yaptýrmakla camiye seccade vakfetmek arasýnda fark yoktur. Çünkü Allah-ü Teâla (cc) kalplerde gizli olaný bilir ve hiçbir ameli zayi etmez. Kendisine borç vereni de karþýlýksýz býrakmaz. 

            Vakýf müessesesi toplumun her alanýnda ve her alanýyla baðlantýlý girift bir konu. Bu yüzden vakýflarýn ilgi alanýndaki her konuyu böyle küçük hacimli bir çalýþmada anlatmak þahsým adýna mümkün deðil. Mecburen bazý örneklemeler yapmak zorundaydým. Vakýflar Genel Müdürlüðü arþivinde bulunan vakfiye sayýsýnýn zeylleriyle birlikte 26-52. 000 olduðunu söylememiz yeterli olacaktýr. Üstelik bu vakfiyeler sadece sadaka-i cariye yani gayrimenkul vakýflara ait vakfiyeler. Tüm varlýklarýyla vakýf olan kiþileri de düþünürseniz…Ortaya binlerle muhtemelen yüz binlerle ifade edilecek bir sayý çýkacaktýr. Ýlk vahiyden bu güne kadar geçen 14 asýrlýk zaman içindeki yüz binlerce ulema, bilim insaný (týp, astronomi, matematik, coðrafya vb.) canlarýný, nesillerini devletin bekasý için feda eden akýncýlar, yine binlerce belki milyonlarca sufi. Sadece araþtýrmalarla oluþturulan binlerce yazýlý kitap demek.

Belirttiðim üzere bu çalýþma akademik bir çalýþma deðildir. Amacý da popüler algý da yanlýþ bilinen vakýf insanlarýn, sufilerin ve ulemanýn cömertliðini bir nebze anlatabilmektir. Dolayýsýyla Müslüman olarak ismi anýlsa da her kiþinin çalýþmaya dahil edilmesi mevzu bahis deðildir. Konumuz Ehl-i Sünnet inancýna sahip þahsiyetlerdir.            

Ana konulara baþlamadan Vakýf hakkýndaki bazý tartýþmlara da kýsaca deðinmek istiyorum.

Orta ve Yeni Çað’da Ýslam toplumlarýnda bazý toplumsal sýnýflarýn bulunduðu herkesin malumudur. Toplumsal sýnýflarýn birisi de Kullar’dýr. Kullar devþirilerek Müslüman yapýlan gayri müslim kökenli insanlardýr. Bazý tarihçiler Kul sýnýfýndaki insanlarýn mülklerini korumak için vakýf kurmaya yöneldiklerini idida ederler. Ýddiaya göre bilhassa Osmanlý döneminde Kul sýnýfýndaki insanlar görev sýrasýnda idam edilmeleri ve mallarýnýn müsadere edilmesi ihtimalinden dolayý böyle davranmaktadýrlar.

1-     Üst düzey bürokratlarýn idam edilmeleri ve mallarýnýn müsadere edilmesi sadece Osmanlý’ya mahsus bir uygulama deðildir. Emevi ve Abbasi dönemlerinde de bu tür uygulamalar olmuþtur.

2-     Orta ve Yeni Çað’da idam edilmek ve mallarýn müsadere edilmesi kul veya Türk kökenli bütün bürokratlar için geçerli bir durumdu. Kasýtlý olduðunu düþündüðüm, görmezden gelinen bazý hususlar var.

3-     Birincisi kul sýnýfýndaki insanlarýn çocuk yaþta Müslüman olmalarý ve Ýslam dinini hayat tarzý haline getirmiþ olma ihtimali gözden kaçýrýlmaktadýr. Bu insanlarýn -elbette ki istisnalar olabilir- Kurbet-Allah’a yakýnlaþma arzusu- ve sevap kazanma isteði ile vakýf yapmýþ olmalarý ihtimali son derece kuvetlidir.

4-     Örnek vermemiz gerekirse Selçuklu’nun meþhur Atabeylerinden Celaleddin Karatay da “Kul” dur. Hem vakýflarý hem yaþayýþý hem de uhdesindeki görevleriyle tarihte iz býrakmýþtýr.

5-     Müsadere ve idam gibi sebeplerle Osmanlý’yý dolaylý olarakta Vakýf kurumunu itibarsýzlaþtýrma çabasýnýn vicdansýzlýk olduðunu düþünüyorum. 

6-              Osmanlý döneminde tam veya yarý zürri vakýf kurmak yasak deðildi. Vakýf kurmayý sadece servet koruma veya nesline býrakma iddiasý tarihi realitelere uymayan bir mantýksýzlýk. Belirttiðimiz üzere kesin deliller olmadan, Ýslami eðitimi görmezden gelerek yapýlan genellemelere karþýyým. Bi toplumda istisnalar ve “çürük elmalar” her zaman bulunur.

Ýdeal insan yetiþtirme amacýnda olan Ýslam dininin insanlarý nasýl deðiþtirdiðine örnek olmasý açýsýndan kýsaca Gazan Mahmud Han’dan bahsetmek istiyorum: Okuyucularýn malumudur ki, dünya tarihinde Moðol imparatoru Cengiz hanýn müsebbibi olduðu bir Moðol istilasý vardýr. Bu istilanýn hem insanlara hem Ýslam kültürüne ne kadar zarar verdiðini az çok biliyor olmalýsýnýz. Buhara, Semerkand, Taþkent gibi mamur Ýslam beldeleri yerle bir oldu. Kütüphaneler yakýldý. Tabiri caiz se Ýslam Medeniyetinin hafýzasý silindi. Ýnternette ki bazý bilgi sitelerinde Cengiz Han’ýn 40 milyon (o günkü dünya nüfusunun 1/10 u) insaný katlettiði yazýlý. Cengiz Han tarafýndan katledilen insanlarýn çoðunluðunun Müslüman olduðunu belirtmekte fayda görüyorum.

(Gazan Mahmud Han: 29 Rebîülâhir 671’de (23 Kasým 1272) Abeskun’da doðdu. Budist olarak yetiþtirildi. Þehzadeliðinde (1284) Horasan, Mazenderan ve Rey valiliðinde bulundu. Kumandanlarýndan halasýnýn kocasý Nevruz Bey’in teþvikiyle Elburz’da Lar vadisinde Müslüman oldu ve Mahmud adýný aldý (19 Haziran 1295).Kendisiyle birlikte yaklaþýk 100.000 Moðol askeri de Müslüman oldu.  Karabað’da yapýlan cülus merasimiyle Ýlhanlý tahtýna geçti (3 Kasým 1295)...Reþîdüddin onun samimi bir mümin olduðunu söyler. ..  Müslüman olmasýyla birlikte hükümdar ve diðer devlet adamlarýyla reaya arasýndaki dini ihtilaflar sona erdi. Müslüman halk baský ve sýkýntýlardan, aðýr vergilerden kurtuldu...Moðollar yaðmacýlýk ve katliamdan, yakýp yýkmaktan vazgeçip huzur ve sükun içinde yaþamaya baþladýlar....Gazan Han’ýn ölümünden otuz bir yýl sonra Ýlhanlý Devleti’nin siyasi varlýðý sona erdi.

Kendisi de aslen bir Ýlhanlý bürokratý olan Hamdullah Müstevfiyi Kazvini’nin “ Dünya eðer bin yýl hiç zarar görmeden kalsa Moðol istilasýnýn zararlarýný telafi etmek ve vaziyeti eski haline getirmek mümkün olmayacaktýr.” diye anlattýðý Cengiz Han’la baþlayan Moðol istilasý dünya tarihinin en büyük yaðma, katl ve tahrip hareketlerinden birisidir. Milyonlarca kiþinin katledildiði Ýslam medeniyeti kültür hafýzasýnýn silindiði istilanýn baþýndaki Cengiz Han’ýn ölümünden 70 yýl sonra ayný soydan gelen Müslüman olarak Ýlhanlý tahtýna oturan Gazan Han bu imajý deðiþtirdi.

            Reþîdüddin Fazlullah, þimdiye kadar yýkmaktan baþka bir þey yapmamýþ olan Moðollarýn inþa faaliyetlerine bu dönemde baþladýklarýný söyler....Ayrýca ülkenin çeþitli yerlerinde çok sayýda hayýr eseri yaptýran Gazan Han bunlara vakýflar baðlamýþ, kimsesizlerin defin masraflarýnýn saðlanmasý, fakir ve dul kadýnlara yardým edilmesi, sahipsiz çocuklarýn yetiþtirilmesi, köprü ve yollarýn tamir ve bakýmý, hatta kýþ mevsiminde aç kalan kuþlara yem verilmesi gibi çok çeþitli iþlere kurduðu vakýflardan para ayýrmýþtýr.DÝA’den özetlendi) Ýçinde kendi türbesinin de bulunduðu büyük bir külliye inþa ettirmeye karar veren Gazan Han 5 Ekim 1297 yýlýnda inþaatýna baþlanan,14 bin iþçinin çalýþtýðý ve 7 yýl süren  ve Þenb-i Gazan isimli külliye tamamlanmadan 17 Mayýs 1304 tarihinde vefat etti ve külliyenin ortasýndaki türbesine gömüldü.

Osman Özgüdenli’nin Yedikýta dergisinin Mart 2015 tarihli sayýsýnda yazdýðýna göre Þenbi Gazan külliyesi Kümbed-i Ali (Gazan Han’ýn türbesi), Cami, Hanefi ve Þafiiler için iki ayrý medrese, Derviþler için hankah, Darüssiyade (Seyyidler için misafirhane), Rasadhane, Darüþþifa (Hastahane), Beytül Kütüb (Kütüphane), Beyt’ül Kanun (Devlet Arþivi) Beyt’ül Mütevelli (Mütevelli evi), Havuz hane (Havuz ve Abdest alma yeri), Germabe’yi Sebil (Hamam) olmak üzere 12 farklý bölümden oluþuyordu. Külliyede bunlardan baþka Hakimlerin (Hikmet Erbabýnýn) ikamet ettiði ayný zamanda Hikmet ve Felsefe derslerinin tedris edildiði Hakime veya Hikemiyye adlý bir medrese, bir bahçe ve bir köþk (kuþk’i adiliye) bulunmaktaydý. Külliye’nin Gazan Han tarafýndan satýn alýnarak vakfedilen, Fýrat’tan Kerbela’ya kadar ziraata açýlan arazilerden ve Ucan vilayetinin gelirlerinden, muhtelif kaynaklarýn rivayetine göre, 200.000 ila 1.000.000 dinarlýk bir geliri vardý. Þenb’i Gazan külliyesinde emsali bütün külliyelerde olduðu gibi ayrýntýlý hizmet kalemlerine yer verilmiþti. Vakfiyede istisnasýz bütün misafirlere verilecek yemek, tatlý, sahipsiz çocuklarýn bakýmý ve eðitimi, kimsesizlerin defin iþleri,kimsesiz kadýnlar için ödenek ayrýlýrken kýþ aylarýnda kuþlarýn yemleri ve köle,hizmetçi ve küçük çocuklarýn kýrdýklarý testilerin yenisinin alýnmasý da unutulmamýþtý. YEDÝ KITA Aylýk Tarih ve Kültür Dergisi.79 Mart 2015 Osman Özgüdenli

Ýkincisi Ýslam dininde suçun þahsiliði kuralý vardýr. Ýdam edilen bürokratlarýn mallarý müsadere edildiðinde eþ ve çocuklarý maðdur edilmemiþ, genellikle mülkler nesline iade edilmiþtir. Zengin olma ve nesline servet býrakma isteði fitridir. Bununla ilgili hile-i þeriyeye baþvurmak Kul veya Türk kökenli herkes için geçerli bir durum. Bizler Müslüman olarak herkes için her halde hüsn-ü zan etmek durumundayýz. Allah, þüphesiz ki kalplerde gizlenenleri bilir.

Ýslam dünyasýnda sekizinci yüzyýlýn ortalarýndan beri var olan (Yediyýldýz, 2012, s. 479) vakýf müessesi Selçuklular zamanýnda saðlamlaþýp Osmanlý Devleti zamanýnda yasal ve toplumsal anlamda olgun meyvelerini vermiþtir. Bu dönemde devlet yöneticileri ve saltanat mensuplarý yarýþ derecesinde vakýflar kurmuþlardýr (Ýpþirli, 2005, s. 823). Anadolu beylikleri devrine ait otuz bir vakfiye üzerinde yapýlan bir araþtýrmaya göre vakýflarýn %49,56'sý Anadolu beyleri tarafýndan kurulduðu, %50,43'ü de Selçuklu devrinde veya daha sonra kurulmuþ vakýflar ihya edilmiþ olduðu tespit edilmiþtir(Yüksel, 2007, s. 43). Ayrýca bu vakýflarýn %80,64’ü hanedan üyeleri tarafýndan kurulmuþtur (Yüksel, 2007, s. 38). Bunu Türk geleneði olan toy-þölen adetinin vakýf geleneðiyle uyuþmasýnýn da rolü olduðu gibi bu dönem vakýflara ayrý bir önem verilmesiyle izah etmek gerekir (Saylam, 2017, s. 63). Elbette ki bu önemli kültür mirasý Osmanlýlar döneminde daha özel boyutlara taþýnmýþtýr (Genç, 2014, s. 10). Osmanlýda ilk vakýf 1324 yýlýnda Sultan Orhan Gazi’nin azatlý kölesi Tavaþi Þerafeddin’e Mekece’de bir hankâhýn tevliyetini verdiði Farsça vakfiye ile baþladýðý ifade edilir (Uzunçarþýlý, 1941, s. 279). Ýstanbul'un alýnmasýndan yüzyýl geçmeden iki bin beþ yüz vakýf kurulduðu kayýtlarla sabittir (Ýpþirli, 2005, s. 824). 1600 yýlýna ait vakýf tahrir defterine göre 3265 vakýf kurulmuþ, hatta bunlarýn 1330 tanesinin kadýnlar tarafýndan tesis edildiði tespit edilmiþtir (Ýpþirli, 2005, s. 825). Üstelik selatin vakýflarý bu sayýya dahil deðildir. Görüldüðü gibi vakýf müessesi Türk Tarihi’nin en önemli sosyal müessesi olmaya ve geliþimini sürdürmeye her dönemde devam etmiþtir.

Aynur Durukan’ýn belirlemelerine göre 13. yüzyýlýn sonlarý ile 14. yüzyýlýn baþlarýndan yer yer 15. yüzyýlýn ikinci yarýsýna kadar süren Beylikler döneminde 1269 vakýf yapý inþa edilmiþtir. Bu eserlerden 627’si, kýsaca yüzde 49’u Osmanoðullarý’na, 170 yapý Karamanoðullarý’na, 42 yapý Eretna oðullarýna, 19 yapý Hamidoðullarýna, 83 yapý Candaroðullarýna, 61 yapý Germiyanoðullarýna, 63 yapý Saruhanoðullarýna, 93 yapý Aydýnoðullarýna, 94 yapý Menteþeoðullarýna aittir. BEYLÝKLER DÖNEMÝ KÜLTÜR ORTAMI Aynur Durukan Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/10 2014

Tekrar belirtmekte fayda görüyorum. Bu çalýþmanýn amacý klasik anlamda-sadaka-i cariye)  vakýf eserlerini anlatmak olmayýp vakýf insanlarýn cömertliðinden bir nebze bahsetmektir. Algýmýzda yanlýþ bilinen bazý kiþi ve toplumsal guruplara önem vermek þahsým adýna bir mecburiyetti. Çalýþma da temel araþtýrma kaynaklarým Diyanet Ýslam Ansiklopedisi, Vakýflar Dergisi, baþta academia.edu olmak üzere çeþitli internet kaynaklarý olmuþtur. Faydalanýlan kaynaklardaki ayet meallerinde DÝB web sayfasýndaki Kur’an meali esas alýnmýþtýr. 

Çalýþma Ýslami vakýflar olarak tasarlandýðý için kaynaklarda ismi Müslüman olarak geçse de Ehl-i Sünnet ekolü (Hanefi, Þafii, Maliki, Hanbeli, Maturidi ve Eþari mezhebleri) dýþýndaki görüþ mensuplarý çalýþmaya dahil edilmedi. Ayný þekilde çalýþma da vakýf binalarýn mimarisi deðil vakfiye þartlarý, kiþilerin mülk ve paralarýndan yaptýklarý fedakarlýk anlatýlmaya çalýþýldý. Okuyucuyu gereksiz bilgi bombardýmanýna maruz býrakmamak, kul hakký ve telif hakkýna saygý göstermek amacýyla metinler özetlendi.

Gereksiz polemik olur düþüncesiyle-Türkiye için-vakýf insanlarý 20. Yüzyýl baþý itibarýyla sýnýrlandýrdým. Son olarak çalýþmada ortaya çýkacak tüm hatalarýn kasýt olmadan þahsýma ait olduðunun bilinmesini isterim. Niyet hayýr, inþallah akýbet te hayýr olsun.   

 BEYLÝKLER DÖNEMÝ KÜLTÜR ORTAMI Aynur Durukan Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/10 2014

Doktor, Aroþhrmacý/Yazar.Nazif ÖZTÜRK ÝSLÂM VE TÝJRK KÜLTÜRÜNDE VAKIFLAR

Akgündüz, 1996, s. 76; Buluþ, 2009, s. 26).

(Yediyýldýz, 2012, s. 479

XIX. Yüzyýl Baþýnda Haremeyn Vakýflarý ve Bir Yýllýk Gelir Gideri Osman TAÞKIN

https://www.islamveihsan.com/vakif-ile-ilgili-hadisler.html

https://www.islamveihsan.com/ancak-iki-kisiye-gipta-edilir-hadisi.html

KONYA KÝTABI 2021 KONYA VAKIFLARI KONYA TÝCARET ODASI BASIM TARÝHÝ ARALIK 2021 SOSYAL VE HUKUKÝ BÝR KURUM

OLARAK VAKIF Ahmet AKMAN Doç. Dr., Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öðretim Üyesi

https://degisimicinbagis.org/filantropi-nedir

https://www.sabah.com.tr/yazarlar/hatipoglu/2021/04/25/allah-comertleri-sever.

Riyazüs Salihin, Erkam Yayýnlarý https://www.islamveihsan.com/ancak-iki-kisiye-gipta-edilir-hadisi.html

http://www.kuranvesunnetyolunda.com/?p=623

DÝA

TDK Ýnternet sayfasý-sözlük

https://www.islamveihsan.com/allah-cc-comert-olani-sever.html

https://sorularlarisale.com/nimetin-sukru-nimet-nevindendir-cumlesini-izah-eder-misiniz