Alevi katliamý bir efsaneden ibarettir

DERÝN TARÝH

 13 MAYIS 2022 , CUMA 18:34

Konuyu deðerlendirirken tarihî serinkanlýlýktan âzâde olarak bir tarafý göz ardý edip diðer tarafý öne çýkarmak ve bundan sosyal (belki de siyasî!) bir menfaat beklemek toplumlararasý husumeti körüklemekten baþka bir iþe yaramaz.

Prof. Dr. Feridün Emecen

Ýstanbul 29 Mayýs Üniversitesi Edebiyat Fakültesi

Osmanlý tarihlerinden 16. yüzyýlýn ikinci yarýsýnda kaleme alýnmýþ olanlarýnda yapýlan teftiþler sonucu 40 bin kiþinin tespit edilip bunlarýn bütünüyle imha edildikleri veya bir bölümünün sürgüne gönderildiði bilgisi bulunur. Bu bilgiler zamanla Anadolu’da yapýlan teftiþler sonucu “40 bin Alevinin Yavuz Sultan Selim tarafýndan katledildiði” þeklinde nerdeyse tartýþýlmaz bir kabule dönüþen bilgi haline gelerek bugün sosyal ve siyasî vesilelerle sýk sýk tekrarlanan bir “paradigma” olmuþtur.

Bu bilginin yer aldýðý kaynaklarýn tahliline ve aslýnda meselenin nasýl anlaþýlmasý gerektiðine girmeden önce Þah Ýsmail’in kendi dinî görüþlerini yaymak için Ýran’da ve Azerbaycan’da yaptýðý hareketlere kýsaca temas etmekte fayda vardýr.

Safevî kaynaklarýnýn yanýnda bazý Osmanlý kaynaklarýnda da yer alan bilgilere göre Þah Ýsmail kendi dinî inançlarýný kabul ettirmek için ele geçirdiði þehir ve kasabalarda halka çok sert davranmýþ, Sünni kalanlara yaþama hakký tanýmamýþtýr. Özellikle Isfahan, Fars, Yezd, Kirman, hatta Horasan gibi bölgelerdeki yoðun Sünni nüfus Þah Ýsmail’in inançlarýna karþý çýktýklarý için topluca katledilmiþti.

Mesela sadece Tebriz’de katledilen Akkoyunlarýn sayýsýný dönemin Osmanlý tarihçilerinden Ýbni Kemal (ö.1534) 40 bin-50 bin olarak gösterir ve mealen þöyle yazar:

“Tebriz’e doðrulup herhangi bir engelle karþýlaþmadan þehre girdi. Akkoyunlu cemaatinden bulduðuna aman vermedi; kýrdý, atasýnýn öcünü alýp yaþlý-genç, kadýn-çocuk kýrk elli bin miktarý Akkoyunlu’yu helâk edip Hasan Han ile Mirza Ahmed’i býrakýp diðer emir ve sultanlarýn kemiklerini mezarlarýndan çýkardý, ateþe attýrdý. Kendi anasýný ki Hasan Han’ýn kýzýydý, küfür ve zulümden men edip ona karþý çýktýðý için kendi eliyle öldürdü.”

Ýlginç bir þekilde benzeri ifadeleri dönemin çaðdaþ bir seyyah/tarihçisi olan Angiolello (ö.1525) da tekrarlar:

“Bu þehre girdikten sonra muhaliflerine acýmasýzca davrandý. Öyle ki mollalardan kadýnlara ve çocuklara varýncaya kadar ahaliden pek çoðunu parça parça ettirdi. Nihayet o beldelerin ve etrafýnýn ahalisi emrine itaat edip þehrin bütün sakinleri onun þiarý olan kýzýl baþlýk giydiler. Burada 20 binden fazla insan öldü. Ýleri gelenlerden birkaçýnýn kemiklerini mezardan çýkarmalarýný ve yakmalarýný emretti, annesini de öldürttü.”

Verilen rakamlar abartýlý

Birbirinden haberdar olmayan ayný dönemde yaþamýþ bu iki çaðdaþ tarihçinin verdikleri bilgilerin birbiriyle uyuþmasý verilen rakamlarýn abartýlý olduðuna açýk þekilde delalet eder.

Öte yandan Safevî tarihçisi Hasan-ý Rumlu (ö.1577) da bu tür katliamlar hakkýnda yer yer dikkate deðer bilgiler verir. Mesela Karþý Kalesi’nin ele geçirilmesinin ardýndan þehirdeki yaklaþýk 15 bin küçük-büyük, genç-yaþlý sivil halkýn tamamen imha edildiðini, camiye sýðýnan o vilayetin büyüklerinin (seyyitler) dahi Hz. Ali soyundan geldiklerini söylemelerine raðmen “Gaziler savaþla ele geçirdikleri yerlerin küçük ve büyüklerini öldürürler ve seyit olan veya olmayan ayýrýmý yapmazlar” gerekçesiyle merhametsizce katledildiklerini yazmaktadýr.

Safevî hareketi hakim olduðu bölgede kendi mezhebî inançlarý dýþýnda herhangi bir mezhebin yaþamasýna izin vermez ve bütünüyle halkýn dinî anlayýþlarýný dönüþtürürken Osmanlý topraklarýnda “Alevi” denilen gruplar aþaðýda tartýþýlacak olan 40 bin kiþinin katledildiði bilgisine raðmen varlýklarýný sürdürmüþlerdir.

Bu durum iki devlet arasýndaki katý mezhebî inanç farklýlýðýnýn mahiyetini anlamak bakýmýndan son derecede önemlidir. Üstelik Ýran’da Þah Ýsmail’in ön ayak olduðu “Alevi” inancý kýsa zaman sonra Þiiliðin Caferî öðretisi haline gelmiþ ve izlerini neredeyse yitirmiþtir. Hâlbuki Anadolu’da bu kadar büyük zulme uðrayýp katledikleri belirtilen zümreler bulunduklarý yerlerde kendi inançlarýyla -içe kapanarak da olsa- hayatlarýný sürdürme imkâný bulmuþlardýr.

Hiç þüphesiz Osmanlý Þah Ýsmail ile baþlayan bu dönemde Sünni öðretiyi bütün devlet kademelerinde ve sosyal hayatta ikâme etmeye yönelik tedbirler almaya çalýþmýþ, önceki dönemlere göre kendi resmî ideolojisini ve yaklaþýmýný katý sýnýrlarýyla belirlemiþtir.

Fakat bu anlayýþ toplumun bütün kademelerine sirayet edecek þekilde, týpký Þah Ýsmail’in zorla yaptýðý gibi toplumu dinî inanç yönünden tamamýyla dönüþtürecek bir boyuta ulaþmamýþtýr.

Bu bakýmdan konuyu deðerlendirirken tarihî serinkanlýlýktan âzâde olarak bir tarafý göz ardý edip diðer tarafý öne çýkarmak ve bundan sosyal (belki de siyasî!) bir menfaat beklemek toplumlararasý husumeti körüklemekten ve karþýlýklý boþ suçlamalarla içtimaî ahengi bozmaktan baþka bir iþe yaramaz.

“40 bin Alevi’nin Yavuz tarafýndan katledildiði” söylemine gelince:

Öncelikle bu konudaki ilk bilgilerin dönemin kaynaklarý olan Selimnâme literatüründe geçmediði tespit edilmektedir. Konuyu açýk þekilde ve bazý ayrýntýlar vererek izah eden ilk kaynak Ýdris-i Bitlisî’nin Selimþahnâme adlý kitabýdýr. I. Selim’in yanýnda bulunmuþ ve önemli hizmetler görmüþ olan Ýdris-i Bitlisî, II. Bayezid döneminin bir bölümünü içine alan Heþt Bihiþt adlý sekiz ciltten oluþan Farsça bir Osmanlý tarihi kaleme almýþ, daha sonra I. Selim dönemiyle ilgili bilgileri de toplamýþ, fakat ölümü sebebiyle bunlarý temize çekme ve düzenleme imkâný bulamamýþtý.

» Övgü vesilesi rakamlar: Yavuz’a “Alevi katili” sýfatýný verenlerin en büyük dayanaðý, Ýdris-i Bitlisî’nin verdiði abartýlý rakamlardý. Devrin anlayýþýnýn gereði Yavuz’un kahramanlýðýný yüceltmek için verdiði rakamlarýn yüzyýllar sonra büyük siyasi tartýþmalara yol açacaðýný nereden bilebilirdi ki?

Kuyuya atýlan taþ

Daha sonra oðlu Ebulfazl Mehmed Çelebi babasýnýn notlarýný düzenleyerek ve kendi edindiði bilgilerle de eklemeler yaparak Selimþahnâme’yi tamamlamýþtý. Ýþte bu eserde Çaldýran Seferi’ne çýkmadan önce Edirne’de hazýrlýk yaparken I. Selim’in “Kýzýlbaþ taifesinin kökünü kazýmak için” memleketteki idarecilere bir hüküm yolladýðý belirtilerek þöyle emrettiði belirtilir:

“Hiç beklemeksizin her yörede Kýzýlbaþ taifesinden her kim varsa ve nerede oturuyorsa, üç atasýna dek bu Safeviye þeyhlerinin üç tabakasýna (Þah Ýsmail ve atalarýný kastediyor) inanan müritlerden iseler, her halükarda ‘imâný inkâr ile deðiþtiren þüphesiz doðru yoldan sapmýþ olur’ ayeti gereðince köklerinin kazýnmasýný ve tebdil ile cezalandýrýlmayý hak etmiþlerdir; kaçýnýlmaz olarak Rum (Anadolu) beldelerinde oturan ve yolculuk (konargöçer demek istiyor) hâlinde bulunan bu taifenin yediden yetmiþe hepsini yazsýnlar ve kadýlar arz etsinler.”

Bu emir uyarýnca onlardan büyük bir kitlenin öldürüldüðünü yazan Ýdris-i Bitlisî hemen ardýndan manzum olarak olaylarý özetlediði yerde bu defa þiir diliyle þunu belirtir:

“Yazýcýlar isimleri deftere kaydedince yaþlý ve gençlerden oluþan kayýtlarýn sayýsý kýrk bini buldu/Ulaklar yazýlan defterleri her yörenin hâkimine ulaþtýrdýktan sonra her yörede keskin kýlýç adým adým yazýlanlara yöneldi/Bu öldürülenlerin sayýsý hesaplanan kýrk bini de aþtý/Ýtaat bakýmýndan Hak’tan kim yüz çevirirse Hak onu siyaset kýlýcýyla öldürür.”

Ýdris-i Bitlisî’nin bu bilgisi sonraki tarihçilerden olup bu eseri de gördüðü anlaþýlan Hoca Sadeddin Efendi (ö.1599) ile Gelibolulu Mustafa Âlî (ö.1600) tarafýndan benzeri cümlelerle tekrarlanýr. Hoca Sadeddin Efendi deftere kaydedilen 40 bin kiþinin bazýsýnýn katl, bazýsýnýn ise hapsedildiðini (tefahhus ve tedkik-i hükkâm ile tahkik bulan kýrk bin mikdarý ru’us-ý habîsü’n-nüfûs kimi maktûl ve kimi mahbûs olmuþ idi) yazarken Âlî, ele geçirilen “kýrk bin mikdarý” Rafizinin kýlýçtan geçirilip defterinin merkeze yollandýðýný bildirir. Sonraki Osmanlý tarihleri bu bilgileri esas alarak yayýlmalarýna yol açmýþ; bu, kaynaklara þüpheci yaklaþmayan modern çalýþmalara yansýmýþtýr.

“Defter olunup irsâl olundu”

Bu konuda öncelikle þu husus vurgulanmalýdýr ki, Ýdris-i Bitlisî’nin yapýldýðýný iddia ettiði böyle bir teftiþin döneminde gerçekleþtirilip gerçekleþtirilmediði, söz konusu defterlerin hazýrlanarak hükümet merkezine yollanýp yollanmadýðý konusunu teyit edecek herhangi bir arþiv belgesi yahut döneminin çaðdaþ bir kitabî kaynaðý mevcut deðildir.

Aslýnda bu bilginin menþei I. Selim’in kardeþi Ahmed ile mücadelesi sýrasýnda ona ve Kýzýlbaþ olduðu belirtilen yeðeni Murad’a katýlanlarýn tesbiti için çeþitli bölgelere yollanan hükümler olmalýdýr. Nitekim 1513 baþýnda Þehzade Ahmed ve oðullarýna taraftar olanlarýn isimleri tesbit edilip merkeze gönderilmiþtir. Buradaki teftiþin gerekçesi þöyle açýklanmaktadýr:

“Þöyle emrolunmuþ ki vilâyet-i Rum’da Sultan Ahmed’e varan ve varmayan taifenin ki ellerinden hayr ve þer gelir, anýn gibi kimseleri arzýnla, irsal edesin deyü, varaný ve varmayaný ellerine verdiðin arzda ilam edesin, öyle olsa (...) ellerinden hayr ve þer gelen kimseleri esâmileriyle ve halleri ve evsaflarýyla defter olunup irsâl olundu.”

Burada Tokat, Niksar, Gedegra, Kavak, Bafra, Socisa, Amasya, Çorum, Ladik, Muþali Karahisar (Akdað Madeni) nahiyelerinden Þehzade Ahmed’e katýlan, katýlmayan, Kýzýlbaþ olan, Þehzade Murad’ýn yanýna giden þahýslarýn (muhtemelen timarlý sipahilerin) adlarý verilmiþtir.

Bunun dýþýnda bu hususla ilgili herhangi bir belgeye rastlanmamaktadýr. Defterde nispeten geniþ bir bölgede zikredilen þahýs adedi toplamýnýn 70’i geçmemesi de manidardýr.

Þu halde öncelikle verilen 40 bin rakamýnýn abartýlý olduðu veya rakam olarak deðil de bir hacmi belirtmek üzere yuvarlak bir sayýyý iþaret ettiði söylenebilir. Nitekim yukarýda temas edildiði gibi Ýbni Kemal de Þah Ýsmail’in Tebriz’de yaptýðý katliamýn rakamýný 40 bin-50 bin olarak göstermiþ; ayrýca yine Ýdris-i Bitlisî Þahkulu isyaný sýrasýnda Anadolu’da 50 bin kiþinin hayatýný kaybettiðini yazmýþtýr.

Bundan dolayý bu gibi rakamlarý gerçek addedip ona göre yorumlarda bulunmak doðru bir yaklaþým olmaz. Bunlar çok sayýda kaybý gösterme amacýna matuf olarak okuyucularýn zihinlerinde bir canlandýrma yapmasýný saðlayacak bilgiler þeklinde mütalaa edilmelidir. Ayrýca yukarýdaki kaynaklara inanýlacak dahi olsa 1513-1514 arasýnda oldukça kýsa bir sürede bu kadar kiþinin tahririnin yapýlýp merkeze gönderilmesi, ardýndan da bu defterlerin tekrar ilgililere yollanarak isimleri yazýlý olanlarýn katlinin gerçekleþtirilmesi pek mümkün görünmemektedir.

Üstelik Hoca Sadeddin Efendi’nin yazdýðýna dikkat edilecek olursa bunlarýn hepsinin deðil, bir kýsmýnýn katledildiði, diðerlerinin ise hapse atýldýðý anlaþýlýr. Nitekim II. Bayezid döneminden beri isyanlara katýlanlar veya Kýzýlbaþ olduðu iddiasýyla yakalananlarýn çoðunun Mora Yarýmadasý’na sürgün edildiði bilinmektedir.

“Kýzýlbaþ temizliði” mi?

Geç tarihli kaynaklarda bu bilgilerin abartýlarak nakledilmesinde aslýnda Safevî ve Osmanlýlar arasýndaki siyasî-dinî çekiþme yatmakta, Sünni inancý bütünüyle ortaya çýkaran 16. yüzyýlýn tarihçileri bir ölçüde karþý tarafa gözdaðý verme, yandaþlarýna da iftihar vesilesi veya dinî inanca ne kadar baðlý olunduðunu kuvvetle vurgulama amacýyla bu gibi bilgileri daha da abartarak kullanma eðilimi sergilemektedir.

Ayrýca Çaldýran Savaþý arifesinde baþlandýðý anlaþýlan ve vergi amaçlý nüfus tespitlerini içine alan bazý Tahrir Defterlerinde, mesela Trabzon kesiminde, Çepnilerin yoðun olarak bulunduklarý yaylalýk alanlardaki köylerin boþalýp Þah Ýsmail’e katýlmýþ bulunduklarýna dair kayýtlara rastlanýr. Hatta daha sonra söz konusu köylerin halkýnýn geri dönmeleri durumunda vergi muafiyeti ile iskânlarýnýn saðlanacaðýna dair resmî emirler bulunmaktadýr.

Hiç þüphesiz Þah Ýsmail’in mektuplarýyla yakalanan Safevî halifeleri bunlarýn Anadolu’nun çeþitli yerlerinde temas kurduklarý tarikat þeyhlerinin bazýlarý ve asi elebaþlarý þiddet uygulanarak katledilmiþtir. Fakat bunun sistemli bir “Kýzýlbaþ temizliðine” dönüþtüðünü söylemek, yukarýdaki veriler de nazarý itibara alýnýrsa, kanaatimizce büyük bir yanýlgýdýr.

Kaynak: Derin Tarih, Eylül-2013 https://www.gzt.com/derin-tarih/alevi-katliami-bir-efsaneden-ibarettir-3649313