EÞREFOÐULLARI

XIII. yüzyýl sonlarýna doðru Beyþehir ve Seydiþehir yöresinde kurulan bir Türk beyliði. Anadolu Selçuklularý’nýn uç beylerinden olan Eþrefoðlu Seyfeddin Süleyman Bey tarafýndan kurulmuþtur. Seyfeddin Süleyman Bey, Karaman ve Menteþe Türkmenleri’nin 1277 ve 1282 yýllarýnda Konya’ya saldýrýlarý ve burayý iþgallerinden faydalanarak nüfuzunu bulunduðu yörede hissettirmeye baþladý. Ýlk hedefi Akþehir ve civarý oldu. Selçuklu Sultaný III. Gýyâseddin Keyhusrev’in ölümünden sonra çýkan saltanat boþluðu sýrasýnda Keyhusrev’in annesi tarafýndan saltanat nâibliðine getirildi.  Topraklarý bir ara Germiyanlý saldýrýsýna uðrayan Seyfeddin Süleyman bu iþgalden Ýlhanlýlar’ýn ve Selçuklular’ýn yardýmlarý sayesinde kurtuldu. Selçuklu - Moðol kuvvetleri, 1288 yýlý baþlarýnda Tarsus’u iþgal eden Karamanlýlar üzerine yürüyünce Karamanlýlar’ýn müttefiki olan Süleyman Bey de Ilgýn’a saldýrdý ve öldürttüðü muhafýzlarýn baþýný Konya’ya gönderdi. Ancak bir süre sonra Selçuklu Sultaný II. Mesud’a itaatini bildirmek üzere Konya’ya gitti ve sultan tarafýndan affedildi. Görüþmenin ardýndan Süleyman Bey merkezini Gorgorum’dan Beyþehir’e taþýdý.

             Ýlhanlý Devleti’ndeki hükümdar deðiþikliðinden ve II.Mesud’un Kayseri’ye gitmesinden faydalanan uç Türkmenler’i yeniden ayaklandýlar. Eþrefoðlu topraklarýna saldýran Karamanoðullarý karþýlaþtýklarý þiddetli direniþ üzerine geri çekilmek zorunda kaldýlar. Bu karýþýklýklarla baþa çýkamayan II. Mesud, Ýlhanlý Hükümdarý Geyhatu’yu Anadolu’ya çaðýrmak zorunda kaldý.

Fakat Haziran 1292’de Geyhatu’nun Tebriz’e dönmesinden, II. Mesud’un da kardeþinin saltanat iddiasýyla Kastamonu civarýnda ayaklanmasýyla meþguliyetinden faydalanan Karamanlýlar Konya’ya saldýrmýþlar, Eþrefoðlu Süleyman Bey de Gevele Kalesi ve civarýný iþgal etmiþtir.

Anadolu Selçuklularý’nýn son yýllarýný yaþadýðý bu dönemde, diðer Türk beyleri gibi Eþrefoðlu Süleyman da muhtemelen 1299 veya 1300’de istiklâlini ilân etmiþtir. Süleyman Bey Aðustos 1302’de vefat ederek Beyþehir’de yaptýrdýðý Eþrefoðlu Camii’nin yanýndaki türbesine defnedilmiþtir.

Mehmed de Ilgýn ve Akþehir yöresini ele geçirdi. Türkmen beylerinin bu cüretlerinden telâþlanan Olcaytu Han beylerbeyi Emîr Çoban’ý üç tümen askerle Anadolu’ya gönderdi. Sivas -Erzincan arasýndaki Karanbük mevkiinde diðer Türkmen beyleri gibi Eþrefoðlu Mehmed Bey de Emîr Çoban’ýn huzuruna giderek itaatini arzetti.

Eþrefoðlu beyleri imar iþlerine büyük önem vermiþlerdir. Beyliðin kurucusu olan Seyfeddin Süleyman’ýn burada yaptýrdýðý Eþrefoðlu Camii Anadolu Selçuklu sanatýnýn en güzel örneklerinden biridir. Süleyman Bey caminin yanýnda bir çifte hamamla otuz bir dükkândan oluþan bir bedesten, bu çarþýnýn güney kýsmýna bitiþik üç kapýlý, altý kubbeli bir han, bir imaret ve kendisi için de bir türbe yaptýrmýþtýr.

Býraktýðý vakýfnâmeye göre Süleyman Bey iplikçi ve dokumacý esnafýnýn bulunduðu bedesteni, cami ve hanýn etrafýndaki dükkânlarý, büyük hamamý, ayrýca yirmi dükkânla iki deðirmeni vakfetmiþtir. Bütün bu emlâkin geliri 12.000 dirhem olup bunun beþte biri, yaptýrdýðý caminin mütevellisi olan Mehmed ve Eþref adýndaki oðullarý ile onlarýn evlât ve torunlarýna tahsis edilmiþtir. Caminin bitiþiðindeki türbede rivayete göre kendisininkinden baþka karýsý ve küçük oðlu Eþref’in mezarlarý bulunmaktadýr.

Mübârizüddin Mehmed Bey Bolvadin’de 1320 de yaptýrdýðý Çarþý Camii’nden baþka Akþehir’de de bir cami inþa ettirmiþti. Âlimleri ve þairleri himaye eden Mehmed Bey adýna Þemseddin Muhammed Tüsterî 1310’da el-Fuśûlü’l-Eþrefiyye (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2445) adlý felsefî bir eser yazmýþ, Konyalý Kemâleddin de 1320’de Teķārîrü’l menâśýb adýnda bir inþâ kitabý kaleme almýþtýr.  Sait Kofoðlu

  Selçuklu sanatýnýn etkisinde kalmýþ ikinci önemli beylik Eretnaoðullarý’dýr (1327-1380). Eretnaoðullarý’ndan üç melik 6, bir melik oðlu 4, bir emir annesi 1, onbir emir 13, bir vali 4, bir vali kýzý 1, bir kadý 1, altý din adamý 6, bir ahi 1 ve konumu belirlenemeyen beþ kiþi 5 yapý inþa ettirmiþtir. Ayrýca 2 cami, 1 mescit, 1 darürraha ve 1 zaviye onarýmý da bilinmektedir. Beyliðin belirlenebilen 42 yapýsý arasýnda 4 cami, 1 mescit, 1 medrese, 2 kütüphane, 2 hânkah, 7 zaviye, 1 mevlevihane, 2 han, 3 hamam, 4 çeþme, 1 saray, 13 türbe ve 1 köprü yer alýr. Eretnaoðullarý en çok türbe yaptýrmýþtýr.

            1327-1325 tarihlerinde Ýlhanlýlarýn Anadolu valisi olan Eretnaoðullarý Beyliði’nin kurucusu ve Uygur beylerinden olan Eretna Bey 1335’te baðýmsýzlýðýný ilan etse de 1338-43 arasýnda Memluklara tâbi oldu. Eretna Beyliðinin merkezi önce Sivas, daha sonra ise Kayseri olmuþtur.

Eretna Bey 1352 yýlýnda öldüðünde Kayseri’de bulunan Köþk Hânkahý’nýn Türbesi’ne gömülmüþtür. Kayseri’nin güneydoðusunda, “Köþk Daðý” adý verilen tepede yer alan yapý, yayýnlarýn büyük bir bölümünde "Köþk Medrese” olarak tanýtýlmýþtýr. Halil Edhem, mahallindeki rivayete göre yapýnýn “hânkah” olarak inþa ettirilmiþ ve sonradan “medrese”ye çevrilmiþ olduðunu belirtmektedir. Yazar, Kayseri Þeriyye Sicilleri’nde, yapýnýn bulunduðu yerin Melik Eretna tarafýndan Þeyh Evhadeddin Kirmanî sufîlerine mahsus hânkah olarak tesis edilmiþ olduðu ve vaktiyle buranýn hayli vakfý bulunduðunun kayýtlý olduðunu öne sürmektedir. Günümüzde mevcut olmayan kitabesine göre yapý, Eretna Bey’in emriyle eþi Suli Paþa için 1339 yýlýnda amel-i el-benna ünlü Kaluyan tarafýndan inþa edilmiþtir. Yapý, Ýmaret olarak kullanýlmaktadýr. Avlunun ortasýnda kare kaideli, sekizgen gövdeli ve piramit külâhlý iki katlý türbe yer almaktadýr.

Bor’daki (Niðde) 1345-46 tarihli Hacý Kemal Camisi de melik tarafýndan yaptýrýlmýþtýr. Aksarayî’nin Timurtaþ’a sunmuþ olduðu Müsameretü’l-Ahyar adlý Farsça Selçuklu Devletleri Tarihi’nin 1344 yýlýnda, dört yapýsý ve bir onarýmý bilinen Eretna Bey zamanýnda bir kopyasý yapýlmýþtýr. Eretna Bey’in Ramazan 5 Aralýk 1347-3 Ocak 1348’de ölen büyük oðlu Þeyh Hasan Bey ise Sivas’taki Güdük Minare Türbesi’ne gömülmüþtür.

            Kurucusu bilinmeyen Kayseri’deki 1327-28 tarihli Ali Cafer Türbesi de yine Kaluyan tarafýndan inþa edilmiþtir. Diðer önemli bir yapý, ünlü mutasavvýf Âþýk Paþa’nýn Kýrþehir’deki 1332-33 tarihli Türbesi’dir.

Kuþkusuz dönemin en önemli yapýsý, mimari özelliklerinin yaný sýra bitkisel ve figürlü süslemesi, ahþap kapý kanatlarý ve Anadolu dýþý kaynaklý, özellikle Gotik sanatýnýn etkilerini yansýtan ögeleri ile de çok önemli olan Niðde’deki Sungur Bey Camisi ile Türbesi’dir. YapýlarÝlhanlýlarýn ve Eretnaoðullarý’nýn Niðde valisi olan Seyfeddin Sungur Aða/Bey tarafýndan 1335-36 yýlýnda yaptýrýlmýþtýr.

Kayseri’de yenilenmiþ Emir Erdoðmuþ Türbesi 1348, Taçkapýsý ile dikkati çeken Þah Kutluð Hatun Türbesi 1349 tarihlidir. Kayseri’de 1350-51 yýlýnda Emir Ali tarafýndan yaptýrýlmýþ Türbe ise diðer örneklerden farklý olarak kübik gövdeli olmasýna karþýn tonozla örtülüdür.

Eretna Bey’in yerine geçen oðlu I. Mehmed Bey’in (1352-65) emriyle inþa edilen tek yapý, günümüzde mevcut olmayan Develi ilçesindeki Þeyh Ümmî Zaviyesi’dir. Din adamlarýndan Sultan Þah tarafýndan yaptýrýlmýþ Niðde-Bor ilçesindeki 1358-59 tarihli Mevlevihane de günümüze gelememiþtir. Eretnaoðullarý’nýn üçüncü meliki ünlü Alâeddin Ali Bey zamanýnda (1365-80) yapýlan tek külliye, Hacý Bulu tarafýndan 1375-76 tarihinde amel-i ünlü Konyalý Þadi oðlu Yusuf’a inþa ettirilmiþ Tokat-Turhal-Gümüþtop (Dazya) Köyü’ndeki Zaviye, Cami ve Türbe’dir. Eretna Bey’in oðlu Cafer Bey’in Kayseri’de Cami, Hamam ve Çeþme yaptýrttýðý bilinmektedir.

Ünlü mutasavvýflardan Gülþehirli Þeyh Ahmed’in 1317 tarihli Feleknâmesi dýþýnda, þeyhi Ahi Evren’in menkýbeleri üzerine yazdýðý Keramat-ý Ahi Evren ile Feridüddin Attar’ýn Mantýku’t-Tayr adlý eserinin çevirisi tasavvuf alanýndaki önemli çalýþmalardýr. Ayrýca, fýkýhla ilgili Kudurî isimli bir eseri daha bilinmektedir. Gülþehrî’nin öðrencilerinden olan, Âþýk Paþa’nýn (ölümü 1333) tasavvuf konusundaki en önemli eseri, Mevlânâ ve oðlu Sultan Veled’in eserlerinden esinlenerek yazdýðý Garibnâme’dir.

Ayrýca, Fakirnâme, Vasf-ý Hal, Hikâye ve Kimya adlý eserleri de bilinmektedir. Eretna emirlerinden olan ve Amasya’da Türbesi bulunan Hacý Þadgeldi Paþa ile oðlu Emir Ahmed de bilimle uðraþmýþlar, ilim adamlarý ve sanatçýlarý korumuþlar, kendileri adýna birçok eser yazýlmýþtýr.

Nitekim Mehmed Cemâleddin-i Aksarayî tarafýndan Hacý Þadgeldi namýna din adamlarý ve hikmetle ilgili Ravzatü’l-ulema (âlimler bahçesi) adlý eserin çevirisi olan Teferrüzü’l-ümera (emirlerin ayrýlmasý) ile fýkha ait bir eseri bilinmektedir. Amasyalý Ýzzeddin Mehmed de Hacý Þadgeldi için dini tartýþmalarý konu alan bir eser yazmýþtýr. Hacý Þadgeldi’nin oðlu Emir Ahmed adýna Hüsameddin Kati tarafýndan belâgatla ilgili bir eser yazýlmýþtýr. Hacý Þadgeldi de fýkýh üzerine önemli eserler kaleme almýþtýr. Kendisinin ve oðlunun Amasya’da birer büyük Kütüphanesi olduðundan söz edilmektedir. “Meddah” mahlaslý Mevlevi Yusuf isimli þair 1368 yýlýnda Sivas’ta Varka ve Gülþah Mesnevisi’ni yazmýþtýr.

   SÝVAS

Þehrin ne zaman ve kimler tarafýndan kurulduðu tam olarak bilinmemektedir. Ancak ilk yerleþme yerinin bugünkü Dört Eylül Parký olan koni biçimindeki tepelik olduðu belirtilir. Burasý 30 m. yükseklikte olup tesbit edilen ilk yerleþme Hititler dönemine kadar iner. Ýlkçað’da “kral yolu” buradan geçiyordu. Ardýndan Romalýlar ayný güzergâhý kullandýlar. Burasý sadece ticaret deðil askerî bir yol durumundaydý. Bizanslýlar da bu yolu kullanýma açýk tutmuþlardýr.

Emevîler ve Abbâsîler zamanýnda gerçekleþtirilen bazý Anadolu seferlerinde Sivas müslümanlar tarafýndan ele geçirildiyse de buradaki hâkimiyetleri kalýcý olmadý.

            Malazgirt zaferinin ardýndan da Emîr Dâniþmend þehri ele geçirdi. Þehrin fetih tarihi tartýþmalýdýr. Bazý araþtýrmalarda 1076-1077’de bölgenin tamamýnýn alýndýðý, Sivas’ýn ise 1080’de fethedildiði belirtilir. Sivas, bundan sonra Anadolu Selçuklu Hükümdarý II. Kýlýçarslan tarafýndan Konya ile birlikte baþþehir yapýlýncaya kadar Dâniþmendliler’in yönetiminde kaldý.

1243 Kösedað bozgunu ile Baycu Noyan tarafýndan ele geçirilen Sivas üç gün süreyle yaðmalandý. Bu tarihten itibaren tamamen Ýlhanlý nüfuzu altýna giren Sivas siyasî sýkýntýlara raðmen imar hareketleriyle fizikî açýdan geliþme gösterdiði gibi ekonomik yönden de zenginleþti. Þehrin simgesi olarak bilinen medreseler bu dönemin eseridir. Ancak þehrin günümüze kadar gelebilen en eski yapýsý þu ana kadar bazý araþtýrmacýlarýn Dâniþmendli eseri olarak niteledikleri Ulucami’dir. Hikmet Denizli tarafýndan yayýmlanan yapým ve onarým kitâbelerinde ulucaminin 1197 yýlýnda Kutbüddin Melik Þah’ýn emriyle yaptýrýldýðý ve 1210’da ise tamir ettirildiði belirtilmektedir.

Diðer önemli bir Selçuklu eseri 1217’de I. Ýzzeddin Keykâvus’un yaptýrdýðý dârüþþifâdýr. Döneminde týp fakültesi olarak faaliyet gösteren eser Osmanlý hâkimiyetinde medreseye çevrildi. Burûciye, Çifte Minare, Dördüncü Medrese ve Gökmedrese (Sâhibiye) 1271 yýlýnda yaptýrýldý. Bunlarýn dýþýnda Ýlhanlýlar devrinde þehirde çok sayýda medresenin var olduðuna dair kayýtlar da mevcuttur. Bilhassa Gökmedrese vakfiyesinde dokuz ayrý medrese isminin yer almasý, Ýlhanlýlar zamanýnda Sivas þehrinin kültürel zenginliði hakkýnda önemli ipuçlarý verir.

Bu yüzyýlda Sivas’ý ziyaret eden Ýbn Battûta, Sivas þehrini Anadolu’nun Ýlhanlý hâkimiyetindeki en büyük þehirlerden biri olarak tasvir eder. Þehir ve þehirdeki iktisadî faaliyetlerin hâmisi olan ahîlerin gücü hakkýnda Ýbn Battûta’nýn verdiði önemli bilgiler arþiv kaynaklarýnca da teyit edilmektedir. Ayrýca Sivas þehri, Osmanlý döneminde de Anadolu þehirleri içerisinde beþ ahî zâviyesine sahip nâdir merkezlerden biriydi.

Ulucaminin kapasitesi esas alýnarak yapýlan bir hesaplamada XII. yüzyýlda þehirde 10.000-15.000 dolayýnda Türk’ün yaþadýðý ve bir o kadar da gayri müslim (Ermeni, Rum, yahudi) nüfusun bulunduðu tahmin edilmektedir. Nisan 1280 tarihini taþýyan Gökmedrese vakfiyesinden anlaþýldýðýna göre XIII. yüzyýlda burada en az on iki mahalle bulunuyordu. Þehir Türkler’in eline geçtikten sonra âdeta yeni baþtan imar edildi. Meydan Camii’nin bulunduðu alanda medrese topluluðu, eski hamam, Gökmedrese, Ulucami, Behram Paþa Han ve Hamamý merkezî yeri oluþturuyordu. Yukarý Kale’nin kuzeyindeki Ýçkale ise sarayý ve bazý yerleþme yerlerini içine alýyordu. Aþaðý Ýçkale dârüþþifâ, Çifte Minareli Medrese, Mahmud Paþa Camii bölgesindeydi.

Selçuklu ve Ýlhanlý döneminde bölgenin önemli þehirlerinden biri olan Sivas, Osmanlý hâkimiyetinde mahalle ve nüfus açýsýndan geliþme gösterdi. Þehrin bu durumuyla ilgili en eski ve ayrýntýlý bilgi Fâtih Sultan Mehmed döneminde yapýlan tahrirde yer alýr.

Sivas âbideler bakýmýndan çok zengin bir þehir olup Osmanlýlar’a ve öncesine ait çok sayýda eser hâlâ þehrin tarihî dokusunu aksettirir. Bu eserlerle ilgili olmak üzere Selçuklu ve Osmanlý döneminde tesis edilen, þehir merkezine ait 340 civarýnda vakýf ismi tesbit edilmiþtir. Cami, mescid, medrese, zâviye, mektep, han, hamam, çeþme gibi eserlerle ilgili kurulan vakýflarýn zenginlik açýsýndan en büyükleri Selçuklu ve Ýlhanlý devrinde kurulmuþ olanlarýdýr. 

Sivas þehriyle ilgili kaynaklarda bazýlarý Selçuklular zamanýna ait olmak üzere çoðunluðu Osmanlý döneminde yapýlmýþ bulunan 130’a yakýn cami-mescid ismine rastlanmýþtýr. Bunlardan ulucami (1197), Hoca Ýmam Camii (XV. yüzyýl), Ali Baba Camii (953/1546), Hasan Paþa (Meydan Camii-1564), Kale Camii (988/1580), Ali Aða Camii (1589) vb. günümüze aynen ya da tamir ettirilerek gelmiþtir. Sivas zâviyeler bakýmýndan da zengin bir þehir olup Osmanlý devrine ve öncesine ait otuza yakýn zâviye ismine rastlanýr. Bunlar içerisinde Dârürrâha (1320), Þeyh Çoban (1323), Abdülvehhâb Gazi (1326), Þeyh Erzurum (XIV. yüzyýl), Ahî Emîr Ahmed (1332) ve Osmanlý döneminde kurulan Sarý Þeyh (1420), Ali Baba (953/1546-47), Þeyh Þemseddin (1596) zâviyeleri ve mevlevîhâne þehrin iskânýnda ve Ýslâmlaþmasýnda önemli fonksiyonlar icra eden zâviyelerdir. Osmanlý döneminde kurulan sekiz mahallenin bu zâviyelerin isimlerini almasý, hatta günümüzde bile bazýlarýnýn adýyla anýlan mahallelerin bulunmasý zâviye-mahalle iliþkisini göstermesi bakýmýndan oldukça önemlidir. Ali Baba ve Abdülvehhâb Gazi mahalleleri ile Mevlânâ Caddesi bu iliþkinin zamanýmýza ulaþan örneklerindendir.

Sivas þehrinin fizikî görüntüsünü tamamlayan bir baþka eser grubu ise kaynaklarda ismine rastlanan 100 civarýndaki çeþmedir. En meþhurlarý Kepenek, Bayram Paþa ve Mihrivefa olup hâlâ þehrin çeþitli yerlerinde varlýklarýný sürdürmektedir. Yine þehirde Osmanlý döneminde yaptýrýlan hamamlardan faaliyetlerini devam ettirenler vardýr. Bunlardan XVI. yüzyýla tarihlenen Meydan Hamamý, Kurþunlu Hamamý ve Eski Paþa Hamamý (Hasan Paþa Hamamý) en önemlileridir. Haftada dört gün divan toplanan Beylerbeyi Sarayý’nýn da bulunduðu Kal‘a-i Atîk’te medreseler, hamam ve camiler vardý.

Selçuklu ve Ýlhanlý dönemindeki iktisadî seviyeye ulaþýlamasa da XVI. Yüzyýldan itibaren þehre yeni ticarî mekânlarýn yapýlmasýyla kýsmen bir canlanma kaynaklara yansýmýþtýr. Bedesten, Uzunçarþý ve Mahkeme Çarþýsý’nýn merkez olduðu Sivas çarþýlarý çok sayýda ticarî yapýnýn bulunduðu bir kompleksten meydana gelmiþti. Osmanlý hâkimiyeti boyunca bedesten çevresinde toplam kýrk çarþý, yedi pazar, on dört han, çok sayýda boyahane, iki debbâðhâne ve yarýya yakýný vakýf olmak üzere 1000 civarýnda dükkân belirlenmiþtir. Evliya Çelebi’nin vermiþ olduðu 1000 dükkân ve on sekiz han sayýsý arþiv kaynaklarýnca bir anlamda doðrulanmaktadýr.

Osmanlý döneminde þehirde bulunan dört medreseye ilâveten faaliyette olan otuz dört adet sýbyan mektebi ve bilhassa XIX. yüzyýlýn ikinci yarýsýnda faaliyete geçen kýz ve erkek rüþdiyeleriyle askerî rüþdiyeler, dârü’l-muallimîn, sanayi mektebi ve 1892’de açýlan idâdî eðitim açýsýndan önemli yer tutar. Ayrýca çok sayýda gayri müslim sýbyan mektebi ve rüþdiyesi de vardý. Nûman Efendi, Ziyâ Bey ve Þeyh Þemseddin’in kütüphaneleri bu kültürel yapýyý tamamlayan unsurlardandý.

Diyanet Ýþleri Baþkanlýðý’na ait 2007 yýlý istatistiklerine göre Sivas’ta il ve ilçe merkezlerinde 319, kasabalarda 52 ve köylerde 928 olmak üzere toplam 1299 cami bulunmaktadýr. Ýl merkezindeki cami sayýsý 176’dýr.

Camiler

Ulucami, müzedeki kitâbesine göre II. Ýzzeddin Kýlýcarslan’ýn oðlu Sivas Emîri Kutbüddin Melik Þah’ýn zamanýnda Kýzýlarslan b. Ýbrâhim tarafýndan (1197) yýlýnda yaptýrýlmýþtýr. 

 Kale Camii. Sultan III. Murad zamanýnda 988’de (1580) Sivas Valisi Mahmud Paþa tarafýndan yaptýrýlmýþtýr.

 Meydan Camii. Dikilitaþ semtinde 1564 yýlýnda Kanûnî Sultan Süleyman’ýn vezirlerinden Koca Hasan Paþa tarafýndan yaptýrýlmýþtýr.

 Ali Aða Camii. Sivas Valisi Behram Paþa’nýn oðlu Mustafa Bey tarafýndan 998 (1590) yýlýnda yaptýrýlmýþtýr.

 Ali Baba Camii. XVI. yüzyýlýn ortalarýnda Vezir Rüstem Paþa’nýn hocasý Ali Baba tarafýndan yaptýrýlmýþtýr. Þehirde yer ve özelliklerini büyük ölçüde kaybetmiþ olan camilerden Ýmaret Camii esasýnda 1320 sonra zamanla geliþen bir külliye bünyesinde yer alýyordu.

Zincirli Minare 1742, Örtmeli (XVIII. yüzyýl), Hoca Ýmam ve Pulur (Billûr) camileri (XIX. yüzyýl), Korkmazoðlu 1833, Abadan Camii de 1905 tarihli yapýlardýr. Yiðitler 1794, Hacý Zâhid, Mehmed Paþa 1802, Kabalý 1803, Uzun Hacýoðlu 1807, Büyük Kazancýlar 1812, Said Paþa 1820-21 tarihli eserler olup kitâbeleri minarelerinde yer almýþtýr. Ayrýca, Ganem (Tarhan) Camii yakýn zamanda yenilenmiþ olmasýna raðmen sýký tuðla süslemeli spiral yivli minaresi ile dikkat çekici bir yapýdýr.

Medreseler

Dârüþþifâ

Þifâiye Medresesi. Sultan I. Ýzzeddin Keykâvus tarafýndan 1217 yýlýnda yaptýrýlmýþ olup 61,90 × 46,80 m. boyutlarýndadýr. Güney eyvaný türbe haline getirilmiþ ve I. Ýzzeddin Keykâvus buraya defnedilmiþtir. 1220 tarihli vakfiyesi günümüze kadar gelmiþtir. 

 Gökmedrese. 

Selçuklu Sultaný III. Gýyâseddin Keyhusrev’in veziri Sâhib Ata Fahreddin Ali tarafýndan 1271-72 yaptýrýlmýþtýr.

 Burûciye Medresesi. 

Muzaffer b. Hibetullah el-Burûcirdî tarafýndan 1271-72 yýlýnda yaptýrýlmýþtýr.

 Çifte Minareli Medrese 

Vezir Þemseddin Cüveynî’nin 1271-72 yýlýnda yaptýrdýðý bu medrese âbidevî cephesi ve itinalý taþ iþçiliðiyle dikkat çeker.

Türbe ve Kümbetler

Þahna Kümbeti

Kitâbesinden Hüseyin b. Ca‘fer’e ait olduðu anlaþýlan 1231 tarihli bu kümbet kare planlý kripta üzerinde sekizgen gövdelidir. Ýçten kubbeli, dýþtan piramidal çatýlýdýr. XIX. yüzyýlýn sonlarýna kadar ayakta kalan kümbetin çeþitli süsleme ve kitâbe parçalarý Gökmedrese’dedir. 

 Abdülvehhâb Gazi Türbesi 

Þehrin yaklaþýk 1 km. doðusunda Akkaya tepesi üzerinde caminin içindedir. Kemâleddin b. Râhat’ýn 1321 tarihli vakfiyesinden türbenin civarýnda bir mezarlýðýn teþekkül ettiði anlaþýlmaktadýr.

Ahî Emîr Ahmed Kümbeti

1333 tarihli eser kesme taþtan sekizgen olarak yapýlmýþ olup konik çatýlýdýr. 

 Þeyh Hasan Bey Türbesi (Güdük Minare) 

Eretna Devleti’nin kurucusu Alâeddin Eretna tarafýndan 1347 yýlýnda genç yaþta ölen büyük oðlu Þeyh Hasan Bey adýna yaptýrýlmýþtýr.

 Þeyh Hüseyin Râî Türbesi

Kareye yakýn bir planda olan yapýnýn kubbesi dýþtan sekizgen bir kasnakla çevrilmiþ olup üzeri oluklu kiremitle kaplýdýr. Ýçeride ahþap iki sanduka bulunmaktadýr. Türbe önünde bulunan çeþmenin kitâbesi 1323 tarihli olup türbenin de ilk defa bu sýrada yapýldýðýný düþündürmektedir. . 

 Þemseddin Sivâsî Türbesi 

Meydan Camii’nin avlusunda caminin kuzeybatý yönündedir. 1600 yýlýnda inþa edilmiþtir.

 Akbaþ Baba Türbesi

 Temel duvarlarý kesme, beden duvarlarý moloz taþtan kare plana sahip yapýyý XIII. yüzyýla tarihlendirmek mümkündür. Harap bir durumda olan türbenin içinde beþ sanduka mevcuttur. 

 Þeyh Erzurûmî Türbesi

Kareye yakýn plana sahip yapý muhtemelen XIV. yüzyýl eseridir.

 Kadý Burhâneddin Türbesi 

1381-1398 yýllarý arasýnda Sivas’ta kendi adýna devlet kuran Kadý Burhâneddin Ahmed’in türbesi 1966’da yeni baþtan yapýlmýþsa da mimari hiçbir özelliði yoktur.

Hanlar 

Behram Paþa Haný

Sivas Valisi Saðýr Behram Paþa tarafýndan 1576 yýlýnda yaptýrýlmýþtýr. Revaklý açýk avlulu ve iki katlýdýr. Doðusundaki giriþ üzerinde pencerelerin yanýnda iki aslan figürü bulunur. Giriþin tam karþýsýnýn alt katý ahýr olarak kullanýlmýþtýr. 

 Taþhan 

XIX. yüzyýlda inþa edilen han dikdörtgen planlý olup iki kattýr. Kuzey ve doðu yönünde caddeye bakan dükkânlar bulunur. 

 Subaþý Haný ve Bedesteni

XVI. yüzyýl eseridir. Dört kare kesitli ayaklarý birbirine baðlanan sivri kemerli çapraz tonozla örtülüdür. Güney tarafýnda dükkânlar vardýr. Sivas Valisi Lala Sinan Paþa’nýn (ö.1525) vakfýdýr.

Hamamlar

Meydan Hamamý 

Meydan Camii vakýflarýndan olan hamam XVI. yüzyýl eseridir. Sýcaklýk ve soðukluðun üzeri kubbe ile örtülüdür. Dört eyvan þemasý gösterir. 

 Kurþunlu Hamam 

Sivas Valisi Saðýr Behram Paþa tarafýndan 1576’da çifte hamam olarak yaptýrýlmýþtýr. Soðukluk büyük kubbelerle örtülüdür. 

 Kale Camii Hamamý

Vezir Mahmud Paþa tarafýndan 988 (1580) yýlýnda yaptýrýlmýþtýr. Sýcaklýk dört eyvan þemasý gösterir. Yýkýlmýþ olan hamamýn temel duvarlarý 1 m. yüksekliðindedir. ÖMER DEMÝREL N. BURHAN BÝLGET

Eretnaoðullarý Beyliði, onlarýn kadýsý ve veziri olan Kadý Burhaneddin Ahmed tarafýndan yýkýlmýþ, yerine kendisi Sivas’ta “sultan” unvanýyla tahta çýkmýþtýr. (1380-98) Ailesi ünlü kadýlar yetiþtirmiþtir. Arapça, Farsça, özellikle de 1393-94 tarihli büyük Divan’ý ile Türkçe’de büyük bir þair olan Kadý Burhaneddin, daha çok Oðuz lehçesinin Azeri þivesini kullanmýþtýr. Dulkadýroðlu Suli Bey’in kýzýyla evli olan Burhaneddin’in duygusal þiirlerinin yaný sýra, dini konularda birçok eseri vardýr. Ýksirü’s-saadat fi esrar li-ibadat adlý eseri 1395, usul-ý fýkýhla ilgili Tercihü’t tavzih adlý eseri ise Þaban Mayýs 1397 tarihlidir. Ýslâm dünyasýnda, Hanefî mezhebinin yüksek fakihleri arasýnda yer almaktadýr. Din ve edebiyat dýþýnda coðrafya, matematik ve astronomi ile de ilgilenmiþtir. Zamanýnýn en önemli eserlerinden biri, Anadolu tarihi açýsýndan çok önemli olan ve kendi dönemini de ayrýntýlý olarak anlatan Aziz Esterebadi’nin Bezm-ü Rezmi’dir (Ýçki Meclisi ve Savaþ). Kadý Burhaneddin’in Turhal’da Ýmaret, Zile’de Medrese, Kayseri’de yapým yöneticiliðini alâ yed ünlü Þeyh Müeyyed’in üstlendiði 1390 tarihli Þeyh Müeyyed Çeþmesi, Tokat-Amasya çevresinde önemli askeri noktalarda kaleler yaptýrdýðý bilinmektedir. Oðlu Alâeddin Ali Bey adýna Ýbn Bevvab tarafýndan Tuhfe-i Alâiyye adlý Arapça’nýn Farsça açýklandýðý bir eser yazýlmýþtýr.  Aynur Durukan Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/10 2014

RÂHATOÐULLARI

XIII-XIV. yüzyýllarda Sivas ve çevresinde yöneticilik yapan ve kurduklarý Dârürrâha ile tanýnan bir aile. Ailenin, hakkýnda bilgiye rastlanan ilk üyesi Ebü’l-Fezâil Kemâleddin Ahmed b. Râhat b. Hattâb olup Anadolu Selçuklu Sultaný III. Keyhusrev döneminde (1266-1284) Dîvân-ý Ýnþâ reisleri arasýnda adý geçmektedir. Ýbn Bîbî’ye göre 1232 yýlýnda Sivas yakýnlarýnda Ribât-ý Kemâleddin Ahmed b. Râhat adýyla þöhret bulan bir kervansaray bulunuyordu. Bu kervansaray Kemaleddin Bey tarafýndan ornarýlmýþ veya satýn alýnýþ olmalýdýr. Safedî’ye göre Kemâleddin muteber ve eli açýk bir kiþiydi, ahfadý ve gulâmlarý vardý, Sivas’ta bir hankah vakfetti. Hacca giderken (Ekim 1325) Kerek’te vefat etti.

Ailenin ikinci önemli þahsiyeti Kemâleddin Ahmed’in oðlu Rükneddin Hattâb’dýr. Rükneddin, 1299 Samsun mutasarrýfý olup Pervâneoðullarý’ndan Mühezzebüddin Mesud’un saldýrýsý üzerine Samsun’u terkederek gemiyle Canik vilâyetine kaçmýþ, daha sonra Mesud Bey ile anlaþma yoluna gitmiþtir. Rükneddin Hattab taþýdýðý ünvanlara göre (“es-sâhibü’lkebîr, es-sâhibü’l-a‘zam, es-sadrü’l-muazzam”) Ýlhanlý iþgali altýndaki Anadolu’da genel vali Demirtaþ’ýn (Timurtaþ) yanýnda itibarlý bir kiþi olduðu anlaþýlmaktadýr. Bu aileyi þöhrete kavuþturan asýl faaliyetleri, tecdid kitâbesine göre Hattâb ile Emîr Hüseyin kardeþlerin 1320 yýlýnda kurduklarý Dârürrâha’dýr.

Vakfiyeye göre ise Rükneddin Hattâb, bir yýl sonra babasýndan intikal eden Sivas içindeki Dârürrâha adýný verdiði bu mekâný gelirlerini buranýn bakýmýna ve diðer cihetlere tahsis ettiði bazý yerlerle (bir bostan, iki köy, dört tuzla ve bir mezraa) birlikte vakfetmiþtir. Bu mekâna “dârü’r-râha” (huzur evi) adý verilmesinin sebeplerinden biriside dedelerinin adý olmalýdýr.

Rükneddin bakým giderlerinden artan geliri beþe taksim etmiþ, bir hissesini nitelikleri ve görevleri ayrýntýlý biçimde verilen Dârürrâha personelinin maaþ ve diðer giderlerine, mübarek gecelerde helva, aydýnlatma, yaygý, kap vb. ihtiyaçlara ayýrmýþ; ikinci hisseyle oðlu Ömer Bey’in ve onun küçük kýzý Dilþâd’ýn ihtiyaçlarýnýn karþýlanmasýný, artan kýsýmla torununun evlendirilmesini, ailenin âzatlýlarýnýn çocuklarýnýn ihtiyaçlarýnýn giderilmesini ve borçlulara borç verilmesini þart koþmuþtur. 

Üçüncü hissenin sarf yerleri vakfýn asýl önemli yönünü teþkil etmektedir. Bunlar dârülaceze, huzur evi, yetimhane gibi sosyal kurumlarýn Türkiye’deki ilk örneðini oluþturmaktadýr. Vâkýfýn akrabasýndan muhtaç olanlara yetecek kadar para, yaþlý kadýnlar, dullar ve diðer muhtaç kadýnlara, yaþlý erkeklere, fakirlerin teçhiz ve tekfinine, âmâlara, cüzzamlýlara, kadý ve valinin hapsettiði kimselere deðiþik miktarlarda yardýmda bulunulmasýný, fakirlerin yetimlerine bakan ve eðitimleriyle uðraþanlara da güvenilir kiþilerin belirleyeceði miktarýn verilmesini þart koþmuþtur.

            Burada cüzzamlý hastalara tahsisat ayrýlmýþ olmasý önemlidir. Ortaçað Avrupasý’nda cüzzamlýlar lânetlenip toplum dýþýna itilerek ölüme terkedilirken ayný çaðýn Türkiye’sinde himaye edilmektedir. Dördüncü hisseden isimleri verilen þahýslara belirlenen miktarlarda dirhem verilecek, mütevelli dýþýndaki idarî görevlilerin maaþlarý ödenecek, artanýyla Dârürrâha’nýn diðer ihtiyaçlarý karþýlanacaktýr. Beþinci hisseyi ise mütevelli alacaktýr. Zamanýmýza intikal eden tecdid kitâbesine göre Dârürrâha 1377 yýlýnda Emîr Hüseyin’in oðlu Abdülvehhâb’ýn oðlu Þeyh Hasan tarafýndan yenilenmiþtir.

Rükneddin Hattâb’ýn diðer kardeþi el-Emîrü’l-mükerrem Alâeddin Ali 1385’de yeni bir vakýf kurup Dârürrâha’ya ek gelirler vakfetmiþtir. Alâeddin Ali bir divan, yedi köy ve toplamý on yedi feddân olan beþ arazinin gelirinin önce vakýflarýn tamirine harcanmasýna, geriye kalanýn yarýsýný erkek ve dörtte birini kýz evlâdýna, diðer dörtte birini ise kölelerine, vefatýndan sonra türbesine, zâviyeye ve mübarek gecelerde piþirilecek helva masrafýna ayýrmýþtý. Arþiv belgelerine göre Dârürrâha Osmanlý dönemi boyunca faaliyette bulunmuþtur. Sivas’ta kendi adýyla anýlan kütüphaneyi kuran Yusuf Ziya Baþara (ö.1943) ile Vilâyât-ý Þarkýyye Müdâfaa-yý Hukūk-ý Milliyye Cemiyeti’ni Ýstanbul’da kuran yedi kiþiden biri ve Türkiye Ýþ Bankasý’nýn kurucu üyesi olan Mehmed Rasim Baþara (ö.1945) bu ailenin meþhur þahsiyetleridir. Sadi S. Kucur