TOPLUMSAL KİBİR VE CEHALET – I

Son günlerde "diplomalı cahil" tartışmaları yeniden gündemi meşgul ediyor.

Bu konuya girmeden önce şu soruyu sormamız gerekiyor:

Cahil kimdir?

Günümüz Türkçesinde cahil; öğrenim görmemiş, okumamış veya belirli bir konuda yeterli bilgiye sahip olmayan kişi olarak tanımlanır. Kelime, Arapça "cehl" kökünden gelir ve temel anlamı "bilmemek"tir.

Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir.

Çünkü halk arasında cahil ile ümmi çoğu zaman aynı anlamda kullanılır. Oysa bu iki kavram birbirinden farklıdır.

Ümmi; okuma yazma bilmeyen, herhangi bir eğitim almamış kişi anlamına gelir. Buna rağmen öğrenmeye açık olabilir. Bilgiyi dinleyerek, gözlemleyerek ve tecrübeyle edinebilir.

Nitekim İslam geleneğinde Hz. Muhammed'in ümmi olduğu kabul edilir. Yani okuma yazma bilmeyen bir insan olmasına rağmen öğrenen, öğreten ve insanlığa rehberlik eden bir şahsiyettir.

Cahil ise yalnızca bilmeyen kişi değildir.

Asıl cahil; ilk öğrendiğini mutlak doğru kabul eden, farklı fikirleri ve bakış açılarını reddeden, yanlışını sorgulamayan kişidir.

Bu nedenle İslam tarihindeki Ebu Cehil, cehaletin sembolü hâline gelmiştir. Sorun onun bilgi eksikliği değil, hakikate karşı gösterdiği inat ve kibirdi.

Bu ayrımı yaptıktan sonra konumuza geri dönebiliriz.

Cehaletin de kendi içinde farklı türleri vardır.

Birincisi, gerçekten bilmeyenlerdir.

Bunlara öğretirsiniz; öğrenirler ve sorun çözülür.

İkincisi, yanlış bilenlerdir.

Onlara doğrusunu gösterirsiniz; yine sorun büyük ölçüde çözülür.

Üçüncüsü ise en tehlikeli olanıdır:

Yanlış bildiğini doğru zannedenler...

İşte asıl problem burada başlar.

Çünkü bilmediğini bilen insan öğrenmeye açıktır.

Yanlış bildiğini bilen insan düzelmeye açıktır.

Ama yanlışını doğru kabul eden insan, kendini öğrenmeye de değişmeye de kapatmıştır.

Bu nedenle cehaletin en ağır biçimi bilgisizlik değil, sorgulamayı reddeden zihindir.

Bizler, kutsal kitabının ilk emri "Oku!" olan bir dinin mensupları olmakla övünürüz.

Fakat aynı toplumda yıllarca şu sözü de duyduk:

"Okuyup da adam mı olacaksın?"

Bu çelişki üzerinde düşünmek gerekir.

Çünkü okumayı yücelttiğini söyleyen bir toplum, aynı zamanda okumayı küçümseyen bir anlayışı da gelecek nesillere aktarmıştır.

Büyük Türk şairi Fuzuli'ye atfedilen meşhur bir söz vardır:

"Mey biter, saki kalır.
Her renk solar, hâki kalır.
İlim insanın cehlini alsa da,
Hamurunda varsa eşeklik baki kalır."

Bu sözün özeti şudur:

Okumak cehaletin ilacıdır.

Fakat diploma tek başına insanı olgunlaştırmaya yetmez.

Bilgi ile karakter aynı şey değildir.

Geçmişe dönüp baktığımızda, toplumun eğitimli insanlara daha fazla saygı duyduğu dönemleri görürüz.

Halkın büyük bölümü okuma imkânı bulamasa da okuyanlara hürmet ederdi.

Çünkü okuyamamanın temel sebebi çoğu zaman yoksulluktu.

Köylerde, kasabalarda ve taşrada yaşayan insanlar hayat mücadelesi verirken eğitim fırsatlarından mahrum kalıyordu.

Bu yüzden okumak bir ayrıcalık değil, ulaşılması gereken bir idealdi.

Okuyamayan insan bundan mahcup olurdu.

Anne babalar kendi okuyamamış olsalar bile çocuklarının okumasını isterdi.

"Yeter ki oku, gerekirse ceketimi satar yine okuturum." sözü boşuna söylenmemiştir.

Elbette geçmişte de cahiller vardı.

Fakat cehalet, bugünkü kadar kendine güvenli ve bugünkü kadar kibirli değildi.

Bilmediğini bilen insan susardı.

Bugün ise bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olanların sayısı hızla artıyor.

Sorun yalnızca cehalet değildir.

Sorun, cehaletin kibirle birleşmesidir.

Çünkü bilgisizlik, öğrenilen her yeni bilgiyle giderilebilecek bir eksikliktir.

Kibir ise insanın zihnine yerleşen görünmez bir duvardır.

"Biz her şeyin doğrusunu biliyoruz."

"Biz her şeyin aslını biliyoruz."

duygusu, toplumsal kibrin temelini oluşturur.

İnsan öğrenmeyi bıraktığı anda gelişmeyi de bırakır.

Bu yüzden kibir, öğrenmenin önündeki en büyük engeldir.

İşte cehaletin gerçek bedeli burada ortaya çıkar.

İnsan bilmediği için değil, öğrenmeyi reddettiği için kaybeder.

Yılmaz Tizgöl
Moskova – 22.06.2020